ءبىزدىڭ ۇلى دالامىز باعزى كەزدەرى الەمدىك اۋقىمداعى تەحنولوگيالىق جاڭالىقتاردىڭ كيەلى بەسىگى, تۋ ۇستار تۇعىرى دا بولعان ەكەن! اتالعان ەڭبەكتە اتا-بابالارىمىزدىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعىنىڭ جەر جۇزىنە ۇلى دالادان تاراعانى جونىندە ايتىلىپ, بۇعان بىرقاتار دايەكتى دالەل دە كەلتىرىلەدى. راس, جىلقىنى قولعا ۇيرەتۋ ارقىلى ءبىزدىڭ بابالارىمىز ءوز داۋىرىندە ادام ايتقىسىز ۇستەمدىككە دە يە بولدى. اۆتوكولىك قوزعالتقىشتارىنىڭ قۋاتى ءالى كۇنگە دەيىن اتتىڭ كۇشىمەن ولشەنەتىنى – جەر جۇزىندە سالت اتتىلار ۇستەمدىك قۇرعان ۇلى داۋىرگە دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى ەكەنى انىق. وسىعان بايلانىستى دالا داناگويلەرىنىڭ اتتىڭ سىرىن ءبىلىپ, سىنىن تۇيگەن دەگدارلىعى, ايرىقشا قابىلەتتىلىگى تۇرعىسىندا اڭگىمە قاۋزاپ كورەلىكشى.
قىپشاقتان شىعىپ, مىسىر مەن سيريانى بيلەگەن (1250-1382 جىلدار ارالىعىندا) ماملۇك سۇلتاندارى مەن بەكتەرى جىلقىنىڭ قادىرىن بىلگەن بيلەۋشىلەر بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ماملۇك زامانى تاريحشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, شاباندوزدىق – تەك قانا اتقا ءمىنۋ مەن اتقا شابا ءبىلۋ ەمەس, ات ۇستىندە ساداق اتىپ, نايزامەن تۇيرەپ, قىلىش سىلتەۋ, بالتامەن شابۋ, شوقپارمەن سوعۋ, قالقاندى شەبەر قولدانا الۋ. ايتا كەتەيىك, ماملۇك شاباندوزدارى تاريح ساحناسىنا شەبەر شاباندوز رەتىندە شىعىپ, تانىلعان-دى. سول تۇستاعى ريم پاپالارىنىڭ ءوزى ماملۇك كۇشىنىڭ ادامنان كەيىنگى نەگىزگى قۇرامىنىڭ ءبىرى – جىلقى ەكەنىن مويىنداعان ەدى. ال بابىر بابامىز ءوز ەڭبەگىندە اتتىڭ 3100 قادامى ادامنىڭ 46000 قادامىنا تەڭ ەكەنىن جازىپ قالدىرعان ەكەن.
«جۇيرىكتە سىن جوق» دەمەكشى, ناعىز تۇلپار قانداي بولاتىنىن سىرتتاي كەسىپ-ءپىشىپ ايتۋ قيىن ەكەندىگىنە قاراماستان, ماملۇك اتبەگىلەرى سىرت تۇسىنە قاراپ شىن جۇيرىكتى تاپ باسىپ تانۋعا تىرىسقان. قىپشاق سۇلتاندارىنىڭ حاتشىسى ءارى اتبەگى قىزمەتىن قوسا اتقارعان تاريحشى ءال-ۋماري «جۇيرىك اتتىڭ دەنە ءبىتىمى بەرىك, شالت بۇرىلا الاتىن, قاتتى شاپقاندا ۇشاتىنداي, جاق ەتى جۇقا, ازۋى كەڭ, جانارى وتتى, باۋىرى جازىق, تىك قۇلاق, قابىرعالى (كەڭ ساۋىرلى), ءتوسى شىعىڭقى (ومىراۋلى), جىلىنشىگى قىسقا, ادىمى كەڭ, ارتى ۇلكەن, كۇلتە قۇيرىقتى, قىل ءتۇبى سۇيەگى قىسقا, جۇمىر تۇياقتى, تەرىسى جۇقا, ماي جاققانداي جىلتىر كەلۋى كەرەك» دەپ جازسا, ءال-بايتار (1340 ق. ب.) «تاناۋى كەڭ, جازىق ماڭدايلى, ۇزىن قۇلاق, قۇيرىعى, موينى ۇزىن, بەلى قىسقا, تۇياعى شاعىن – شىن تۇلپاردىڭ سيپاتى» دەگەندى ايتادى. ال تاريحشى ءال-نۋايري (1333 ق. ب.) ء«ۇش قىسقا, ءۇش ۇزىن, ءۇش كەڭ, ءۇش تازا بولۋى كەرەك. قۇلاعى, موينى, شىنتاق سۇيەگى ۇزىن, ارقا, جىلىنشىگى, قىل ءتۇبى سۇيەگى قىسقا, شىقشىتى, تاناۋى, ءىشى كەڭ, كوزى, تەرىسى, تۇياعى تازا بولسىن» دەپ ءتۇيىن جاسايدى.
ءال-قالقانجاندي «جۇيرىكتىڭ بەلگىسى – جۇرىسىنە ادام قىزىعادى, شاپقاندا تۇياعىن كەڭ سىلتەيدى» دەپتى.
ماملۇك اتبەگىلەرى جىلقى تۇسىنە قاتىستى «ادەمىسى – اق بوزى, شىدامدىسى – قاراكوك, جۇيرىگى – جيرەن, باسى قاتتىسى – س ۇلىك قارا, وسى اتالعانداردىڭ الا جىلقىدان باسقاسى كۇشتى» دەپ بايلام جاسايدى. ولار جىلقى ءتۇسىن قارا, بوز, قىزىل (جيرەن), سۇر, سارى, جاسىل (كوك), الا جانە شۇبار دەپ بەلگىلەگەن. قارا – 5, بوز – 7, قىزىل – 10, سۇر – 7, سارى – 7, جاسىل كوك – 5, الا – 10, شۇبار – 3 رەڭگە بولىنەدى. قازاق تۇلپارلارىنىڭ شاڭقان بوز, تەڭبىل كوك, تورى (قۇرما ءتۇس), جيرەن التىنداي جارقىراعانى دا, باسقاسى دا بار.
قازاق اتبەگىلەرى دە ناعىز سايگ ۇلىكتىڭ بەلگىلەرى جونىندە ايتۋداي-اق ايتىپ ءوتتى. ولار باعزى كەزدەردە-اق اتتىڭ سىرىن ءبىلىپ, سىنىن ءتۇيىپ قويعانىنا كوز جەتكىزۋ اسا قيىندىققا تۇسە قويمايدى. XIX عاسىرداعى اتتىڭ سىنىنا قاتىستى تۇجىرىمداردان دا عاجاپ سۋرەتتەۋلەرگە كەز بولارىڭىز انىق. مىسالى, كۇرەڭباي سىنشى «تاۋەت باس, قۇلاعى تىك, قامىسقۇلاق, جۇتقىنشاعى قويدىڭ جۇتقىنشاعىنا ۇقسايدى. ساعاعى كەڭ, ۇڭىرەيىپ تۇرادى, سالپى ەرىن. باس كەزجارىم بولسا دا, كەسىم ەت شىقپايدى. تاناۋى تالىستاي, كەڭىردەگى كەڭ. قاز مويىن شابۋعا جارالعان جۇيرىك ءۇشىن جايسىز, تەز تالادى» دەپ سيپاتتايدى. كيىكباي شەشەندە «ۇتقىر ۇيرەكتىڭ باسىنداي ۇزىن, سۇيرىك, ەتسىز, موينى جولبارىستىڭ موينىنداي جۇمىر (قويمويىن) ۇزاق شابىستان تالمايدى» , «ەر تارعىن» جىرىندا «توماعا كوز, ەتەكتەي ەرىن, قاس الباستى قاباقتى, شىقشىتى تۇبەكتەي, باۋىزداۋى پىسكەن الما ساباقتى, قۇلجا مويىن» دەگەن سيپاتتاۋلار كەزدەسەدى.
قازاق اتبەگىلەرىنىڭ ايتقاندارى نەگىزىندە جۇيرىك اتتىڭ سيپاتىن مىنا تومەندەگىدەي بەلگىلەرىنە قاراپ تا اڭداۋعا بولار. زادىندا تۇلپار شاعىن, ەتسىز, تاۋەت باستى, ماڭدايلى (ازداپ دوڭەس), تىك, قامىسقۇلاقتى كەلەدى. جۇتقىنشاعى مويىن جەلكە مەن القىمدىعىنا قاراي جۇمىرلانا بىتەدى. وسى تۇرقىنا قاراي قوي مويىن, قۇلجا مويىن, بۇلان مويىن, جولبارىس مويىن دەپ تە بەينەلەپ ايتادى. ال كوزى – ۇلكەن, اعى مەن قاراسى اشىق, قاراسى شىمقاي قارا, كىرپىگى – قارا, تاناۋى – تالىستاي, كەڭىردەگى – كەڭ, سۋاعارلىعى – ەكى-ءۇش ارنا, بوكەن تاناۋ, قۋىسى كەڭ ءارى بيىك, ءتىسى – اپپاق, ۇزىن, بىركەلكى, جۇقالتاڭ, مىعىم, جالى – مايدا, ساعاعى – تۇبەكتەي ۇڭگىرلى, كەڭ, اۋىزومىرتقاسى – شىعىڭقى, جەلكەسى – وي, جاق سۇيەگىنىڭ تومەنگى قىرلارى – تىك, ءتۇزۋ, تۇيىسكەن جەرىنە بارماق سىيىپ كەتەرلىكتەي كەڭ كەلەدى, قاباعىنىڭ استى, ءۇستى – بىردەي, جالىنىڭ قىرى – وتكىر, قايراتتى, شاقپاق ەتتى كەلەدى, وڭەشى ەتكە, نە تەرىگە قوسىلماي كەڭ دە ەركىن جاتادى. كەبەجە قارىن, قىسقا جون, قاقپان بەل, باۋىرى – جازىق, تۇياعى – قارا, قالىڭ, قوبىلى (قۇيماتۇياق), باقايى – تىقىر, جۋان, قىسقا, تىك, ۇزىن سيراقتى, اقسۇيەگى قىسقا, تىك, ءسىڭىرلى بوتا تىرسەكتى, تازى تىزەلى, ءتوسى سالىڭقى, قۇس ءتوس, ومىراۋى اشىق, اياقتارىنىڭ اراسى الشاق, الدىڭعى ەكى اياعى, ومىراۋى تازىنىڭ الدىنداي, جوعارى جانە تومەنگى سۇيەكتەرى (سيراعى) ۇزىن, قولتىعى كەڭ, شىنتاعى شىعىڭقى, سالپى ەرىن, كەڭ كەۋدەلى بولماق-ءدۇر.
«ات – ەر قاناتى» دەپ بىلگەن, كەشەگى «كۇلدىر-كۇلدىر كىسىنەتىپ, كۇرەڭدى مىنەر كۇندى» اڭسايتىن قازەكەڭنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى اتتىڭ, ات ابزەلدەرىنىڭ ءتۇرىن تانىپ, ءتۇسىن تۇستەپ بەرۋگە كەلگەندە, كۇمىلجىڭكىرەپ قالاتىنى, ات ءمىنۋدى ۇمىتىپ, تاقىمى سۋىڭقىراپ بارا جاتقانى ەلدىگىمىزگە – ءسىز بەن بىزگە سىن ەمەس پە؟! ەلباسى ەڭبەگىندە ايتىلعانداي, الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىنە ەجەلگى قازاق جەرىنەن تاراعان, ادامزات بالاسى ءحىح عاسىرعا دەيىن پايدالانىپ كەلگەن ۇلى تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ جەمىسى ۇلىقتالۋعا, ۇمىتىلماۋعا ءتيىس قوي! اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلگىسى, ءۇردىسى, سالت-ءداستۇرى – ءبىزدىڭ ماڭگىلىك مۇرامىز.
وڭىرىمىزدە بارلىق زاماناۋي تالاپتارعا جاۋاپ بەرەرلىكتەي شاعىن يپپودرومدار سالۋدىڭ, ءسويتىپ كوپشىلىك قاۋىمنىڭ سالت اتپەن سەرۋەندەۋدى «سانگە» اينالدىرۋىنا سەپتەسۋدىڭ مەزگىلى ابدەن ءپىسىپ-جەتىلگەن سىڭايلى. مۇنىڭ وڭىرىمىزگە تۋريستەر تارتۋ ىسىندە دە ماڭىزى زور ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مىسالى, مىنا كورشىلەس وبلىستاعى «اقسۋ-جاباعىلى» قورىعىنىڭ «قويلىباي جازىعى» اتالاتىن دەگەرەسىندە سالت اتپەن سەرۋەندەۋ شەتەلدىك ساياحاتشىلار ءۇشىن ايرىقشا ۇنامدى ىسكە اينالىپ كەلەدى. تاراز قالاسىنداعى «زەربۇلاق» دەمالىس ايماعىنان اشىلعان مۇگەدەك جاستارعا ارنالعان «اسار» وڭالتۋ ورتالىعى «يپپوتەراپيا» جوباسىن – سالت اتپەن سەرۋەندەۋ ارقىلى ەمدەلۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. وڭىرىمىزدەگى بىرقاتار جۇيرىك باپتاپ, جارىسقا قوسۋشى كاسىپكەرلىك نىساندارى باسشىلارىنىڭ دا وزىندىك ۇلەستەرىن قوسۋعا ىنتالىلىق تانىتقانمەن, بۇل ءىستىڭ سوڭى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتكەن سىڭايلى. جامبىل جەرىندە ەلىمىز اۋماعىنا تانىمال بىرەگەي نىسان – ب.مومىش ۇلى اتىنداعى اتشابارىمىز (يپپودروم) بارىن دا ماقتانىش ەتىپ ايتۋىمىزعا بولادى. تەك وسى نىساننىڭ ارنايى كەستە جاسالىنىپ, ات سپورتى ويىندارى, باسقا دا شارالار تۇراقتى وتكىزىلۋى ارقىلى جىل ون ەكى اي بويى ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەپ, كادەگە اسىرىلۋى ماسەلەسى ەستەن شىقپاسا ەكەن دەيمىز. ول اركەزدە دە قاڭىراپ, بوس تۇرماۋعا ءتيىس. وسى نىساندا دا جاستاردى ات مىنۋگە باۋلۋعا, سالت اتپەن سەرۋەندەۋگە ارنالعان ات سپورتى كەشەنىن اشۋعا دا بولادى ەمەس پە؟ بۇل جاس وركەندەرىمىزدىڭ, ەرەسەكتەردىڭ دە ۇلتتىق سپورتىمىزدى ۇمىتپاي, ۇلىقتاۋى ءۇشىن وتە-موتە قاجەت. اتالمىش اتشاباردى تۋريستىك باعىتتىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ, ارنايى مارشرۋتپەن اۆتوبۋس قاتىناۋىن جولعا قويسا دا ەش ارتىقتىعى جوق.
ايتپاقشى, بىلتىر «جاس پروجەكت» جوباسىنا ءوزىنىڭ «تاقىمدى تۇلعا» اتتى كىشى جوباسىمەن قاتىسىپ, 1 ميلليون تەڭگە گرانت ۇتىپ العان «قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى عابيدەن يساتاي بەلگىلەنگەن مەرزىم ىشىندە – 6 ايدا 200-دەي جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردى اتقا مىنۋگە, اۋدارىسپاق, تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ, قىز قۋ سەكىلدى ات سپورتى ويىندارىنا تەگىن ۇيرەتۋدى جۇزەگە اسىرعان ەكەن. باستاماشىل جاس بيىل دا «3 ميلليوننان – 100 جوباعا» بايقاۋىنا وسى ات سپورتى ونەرىن دامىتۋ باعىتى بويىنشا قاتىسۋدا. ونىڭ ءمىنىس اتتارى دا, ءتۇرلى قاجەتتى قۇرال-جابدىقتارى دا دايىن. تەك جاتتىعۋ وتكىزەتىن ورنى جوق ەكەن. جوعارىدا ءبىز ايتقان ورتالىق اتشابار بۇل ىسكە سۇرانىپ-اق تۇر ەمەس پە؟! تەك يپپودرومعا باراتىن اۆتوبۋس باعىتى اشىلسا جەتىپ جاتىر.
بۇگىندە كوك قۇراقتاي جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاعىمىز ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ كوكجيەگى بۇعان دەيىن ايتىلىپ جۇرگەن كەزەڭنەن تىم ارىدە جاتقانىن, كەزىندە ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى بابالارى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس دەرەكتەردى تانىپ-بىلۋگە مۇمكىندىك بەرمەگەنىن بىلسە دەگەندىك قوي, بىزدىكى.
باسى اشىق ءبىر ماسەلە, ول – ءوزىمىز جايلى بىلگەنىمىز – توعىز, بىلمەگەنىمىز – توقسان توعىز ەكەندىگى. بۇل ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلىعىن كۇللى الەم تاني قالسا دەگەن ماقتانگەرشىلىك تە ەمەس. قالاي بولعاندا دا ءبىز ناقتى عىلىمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, «ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ كوكجيەگى توعىسقان كەزدە باستالاتىن ۇلتتىق تاريحىمىزدى», جاھاندىق اۋقىمداعى ءوز ءرولىمىزدى بايىپپەن ءارى دۇرىس پايىمداپ الۋعا ءتيىسپىز. ەڭ باستى ۇستانىم دا وسى. سول ارقىلى ءتۇپ-تامىرىمىزدى بىلۋگە, ۇلتتىق تاريحىمىزعا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ونىڭ كۇرمەۋلى ءتۇيىنىن شەشۋگە مۇمكىندىك تۋاتىن بولادى.
بايماحانبەت احمەت,
جۋرناليست
تاراز
