– ساپارحان كەسىكباي ۇلى, قازان ايىنىڭ باسىندا ماجىلىستە 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار قارالدى. وسى تۇزەتۋلەردىڭ ىشىندە قارجى مينيسترلىگى شارۋالاردىڭ مال وسىرۋىنە كومەك رەتىندە بەرىلەتىن 36,5 ملرد تەڭگەگە تەڭ سۋبسيديانى بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگىنەن قىسقارتىپ تاستاعانى بەلگىلى بولدى. وعان نە سەبەپ؟
– بۇگىندە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, مال شارۋاشىلىعىنىڭ ونىمدىلىگىن جانە ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋ ماسەلەسى ءتيىستى زاڭعا سايكەس جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردىڭ قۇزىرىنا جاتادى. بيىل ەلىمىزدە بۇل سالانى سۋبسيديالاۋعا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردە 77,7 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان. اعىمداعى جىلدىڭ 25 قازانىنداعى جاعداي بويىنشا 8 وبلىستا (اقمولا, اقتوبە, الماتى, شىعىس قازاقستان, جامبىل, باتىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار) قاراجات تولىق كولەمدە يگەرىلىپ, بولىنگەن جالپى سومانىڭ 94,5 پايىزى ورىندالدى.
قازىر سۋبسيديالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ مالىمەتتەرىنە سايكەس وبلىستاردان 36 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا 18 مىڭنان استام اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارىن ءوندىرۋشىنىڭ ءوتىنىمى كەلىپ, سۋبسيديالاۋدىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىنە تىركەلدى. وسىعان بايلانىستى, ءبىزدىڭ مينيسترلىك بيۋدجەتتىك ءوتىنىم شەڭبەرىندە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى, ءونىم كولەمى مەن ءونىم ساپاسىن ارتتىرۋدى سۋبسيديالاۋعا بارلىق قۇجاتتى ۇسىنا وتىرىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 36,8 ملرد تەڭگە قوسىمشا بيۋدجەتتىك ءوتىنىم بەردى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ 1 قازان كۇنى وتكىزگەن وتىرىسىندا اتالعان ءوتىنىم قولداۋ تاپپادى.
بۇل رەتتە, بيۋدجەتتىك كوميسسيا وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءا.سمايىلوۆ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بولىنەتىن سۋبسيديالاردىڭ تيىمدىلىگىنە تالداۋ جۇرگىزۋ ماقساتىندا ارنايى جۇمىس توبىن قۇرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بۇل تاپسىرمانى ورىنداۋ ماقساتىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ بۇيرىعىمەن جۇمىس توبى قۇرىلدى. جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى, «اتامەكەن» ۇكپ جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى كىرگەن. 29 قازاندا جۇمىس توبىنىڭ 1-وتىرىسى وتكىزىلىپ, بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلە كەلە ءوتىنىم رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسىنىڭ قاراستىرۋىنا قايتا ەنگىزىلەتىن بولدى. قابىلدانعان شەشىم تۋرالى ءبىز مىندەتتى تۇردە باق-تارعا حابارلايمىز.
– «قازاگرو» حولدينگىندە جىلدار بويى جينالعان پروبلەمالار قازىر وتكىر كوتەرىلىپ جاتىر. جازدا مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە حولدينگتى داعدارىستان شىعاراتىن ۇسىنىستاردى دايىنداۋعا ەكى اي مەرزىم بەرگەن-ءدى. قانداي ناتيجە بار؟
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جاناشىرلىقپەن ايتقان ءاربىر سىنى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەرتەڭىنە دەگەن ەل سەنىمىن نىعايتادى. ەڭ الدىمەن «قازاگرو» حولدينگىنىڭ قارىزدارى قاشان جانە قالاي جينالعانىنا, حولدينگ وسىنداي كۇردەلى جاعدايعا نەگە تاپ بولعانىنا قىسقاشا توقتالايىن. بيىلعى جىلدىڭ باسىندا ناقتى جاعدايدى انىقتاۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ شاقىرۋىمىزبەن KPMG حالىقارالىق اۋديتورلىق كومپانياسى حولدينگتىڭ قىزمەتى مەن قارجىلىق جاعدايىن تاۋەلسىز باعالادى. باعالاۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 2019 جىلدىڭ باسىنداعى ونىڭ جالپى شىعىنى 399,1 ملرد تەڭگەگە جەتكەنى انىقتالدى. بۇل 2015-2018 جىلدار ارالىعىندا جينالىپ قالعان قاراجات. ونىڭ ءبارى حولدينگتە ۆاليۋتالىق پوزيتسيانى باسقارۋ تاجىريبەسىنىڭ بولماۋىنان قارجىلىق تاۋەكەلدەردىڭ تۋىنداۋى, حولدينگتىڭ قاراجاتى ورنالاستىرىلعان بىرنەشە وتاندىق بانكتىڭ دەفولتقا ۇشىراۋى, كومپانيانىڭ ەنشىلەس ۇيىمدارىندا نەسيە بەرۋ پروتسەسىنىڭ اشىق جۇرگىزىلمەۋى, تاعى باسقا دا سەبەپتەردىڭ سالدارى.
بۇگىندە كەيبىر ادامدار اگروسەكتوردى سىناعىسى كەلسە, ءبىرىنشى كەزەكتە «قازاگرو»-نى ايتادى. مەنىڭشە, ماسەلەنى قاۋزاي بەرمەي, شەشۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك. حولدينگتىڭ قارىزعا باتپاي, جيناقى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالعانى, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ, تابىسقا جەتكەنى وتە ماڭىزدى. باعالاۋ قورىتىندىسىن العان سوڭ ءبىز ۇلتتىق ەكونوميكا جانە قارجى مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ قارجى مودەلىن ازىرلەدىك. وندا ينديكاتورلار ناقتى كورسەتىلگەن. ەكى اي ىشىندە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ داعدارىستان شىعۋ جوسپارىن قاراستىردىق. 2020 جىلدان باستاپ «قازاگرو» شىعىنداردى گەنەراتسيالاۋدى توقتاتادى, بولاشاقتا پايدا اكەلەتىن ۇيىمداردىڭ بىرىنە اينالادى. نەسيە پورتفەلىندەگى پروبلەمالىق نەسيەلەردىڭ ۇلەسى 22%-دان 15%-عا دەيىن تومەندەۋى ءتيىس. رەفورمانىڭ ماقساتى – «قازاگرو»-نى تولىق جاقسى جاعىنا وزگەرتۋ. بيۋروكراتيالىق اپپارات, سىبايلاس جەمقورلىق جانە ادامي فاكتورلار وتكەننىڭ ەنشىسىندە قالۋى كەرەك. قازىرگى نەگىزگى مىندەتىمىز – ءموبيلدى شاعىن حولدينگ قۇرۋ. رەفورما اياسىندا حولدينگتىڭ 7 ەنشىلەس ۇيىمىنىڭ 3-ەۋى عانا قالادى. جەلتوقسان ايىنا دەيىن «قازاگروكەپىل» اق مەن «قازاگروماركەتينگ» جشس جابىلادى. 2020 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا «قازاگروونىم» اق اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسىنا قوسىلادى. قايتا ۇيىمداستىرۋ مەن قىزمەتكەرلەر شتاتىن وڭتايلاندىرۋ ەكونوميكالىق ناتيجە بەرەدى, بۇل جىل سايىن شامامەن 2 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.
كومپانيالاردى بىرىڭعاي حولدينگكە شوعىرلاندىرۋدىڭ كوپتەگەن ارتىقشىلىعى بار. بۇل, بىرىنشىدەن, ينۆەستورلارمەن, مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ء«بىر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشىدەن, ەسەپتىلىكتى باقىلاۋ مەن الۋ ىڭعايلى. ودان بولەك, حولدينگتىڭ نەعۇرلىم جوعارى نەسيە رەيتينگى بولسا, قاراجاتتى تارتۋ قۇنىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋادى.
حولدينگ ەنگىزەتىن اۆتوماتتاندىرۋ وتىنىشتەردى قاراۋ مەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندارعا نەسيە بەرۋدى ماقۇلداۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتەدى. ترانسفورماتسيا شەڭبەرىندە دەرەكتەردى وڭدەۋدىڭ تسيفرلى جۇيەسىن ەنگىزۋ جانە جاساندى ينتەللەكت پەن «Big Data» قولدانا وتىرىپ شەشىم قابىلداۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس باستالدى. بۇل پروتسەستى ەنگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك دەرەكتەر قورىنان قارىز الۋشى تۋرالى قاجەتتى اقپاراتتى جەدەل جيناۋعا جانە ونى اۆتوماتتى تۇردە وڭدەۋگە بولادى.
اۆتوماتتاندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە وتىنىمدەردى قاراۋ ۋاقىتى 30 كۇننەن 3 ساعاتقا دەيىن قىسقارادى. سونىمەن قاتار ادام فاكتورى مەن سىبايلاس جەمقورلىق تاۋەكەلدەرىن, قاعازداعى قۇجات اينالىمىن جانە ارتىق قۇجات سۇراتۋ تولىعىمەن الىنادى. حولدينگ كومپانيالارىنىڭ بارلىق توبى بويىنشا كرەديتتىك پروتسەستەردى تولىق اۆتوماتتاندىرۋ 2021 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن اياقتالاتىن بولادى.
– بىزدە جوسپارى مەن جۇزەگە اسىرۋى قابىسپايتىن رەفورمالار كوپ. حولدينگ شىن مانىندە ءوزىن ءوزى قۇتقارىپ, قاراپايىم فەرمەرلەر مەن شارۋالاردى قولداي الا ما؟ قازىر سىزدەرگە 77 مىڭ فەرمەر قارايلاپ, الاڭداپ وتىر. كۇنى ەرتەڭ ولار زارداپ شەكپەي مە؟
– مۇلدەم زارداپ شەكپەيدى دەسەم بولادى. تابىستى فەرمەر – ءبىزدىڭ جەتىستىگىمىزدىڭ كەپىلى, ءبىز ولارعا تاۋەلدىمىز. سوندىقتان حولدينگ ولارعا جىلدام, تۇسىنىكتى جانە ىڭعايلى قىزمەت ۇسىنۋعا, قاعازباستىلىقتان قۇتقارۋعا بارىن سالادى. ەڭ باستىسى, فەرمەرلەرلەردىڭ ەش نارسەگە الاڭداماي, بىزگە سەنگەنى. بۇعان دەيىن قارجىلاندىرىلعان جوبالاردى تالداي وتىرىپ, بىرنەشە كەلەڭسىز جاعدايلاردى كەزىكتىرىپ وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, جوبالاردى باسقارۋعا ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ جانە قۇرىلىمداعى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى توقتاپ تۇرعان جوبالاردى قاتارعا قوسۋ جۇمىستارى باستالدى. قازىر پروبلەمالى جوبالاردىڭ اراسىندا جۇمىس ىستەيتىنى دە, ىستەمەيتىنى دە بار. حولدينگ قارجىلاندىرعان 752 جوبانىڭ 42-ءسى جۇمىس ىستەمەيدى. بۇل جالپى قارجىلاندىرۋ كولەمىنىڭ 5%-ى.
– ماقۇلدانعان, قارجى بولىنگەن جوبالار نەلىكتەن ىسكە اسپايدى؟
– سەبەبى العان اقشانى, ياعني قارىزىن ماقساتسىز پايدالانۋدىڭ كوپتىگى, جابدىقتار وندىرەتىن زاۋىتتاردىڭ جوقتىعى, بىلىكتى تەحنولوگيالىق مامانداردىڭ جەتىسپەۋى, اۋىل شارۋاشىلىعى بيزنەسىن جۇرگىزۋ داعدىلارىنىڭ جوقتىعى نەگىزگى فاكتورلار دەپ ەسەپتەيمىن. مىسالى, ءبىر سەرىكتەستىك 5260 باس ءىرى قارا مال ساتىپ الۋ ءۇشىن مەملەكەتتەن 1,22 ملرد تەڭگەگە قارجى العان. بىراق مىڭداعان مالدىڭ ورنىنا بىرنەشە ءجۇز سيىر الىپ, قالعان اقشانى بانككە جوعارى پايىزبەن دەپوزيتكە سالىپ قويادى. ونىمەن قويماي, ساتىپ العان سيىرلارعا سۋبسيديا الىپ وتىرعان. مۇنداي فاكتىلەردى ءبىز مىندەتتى تۇردە سوتقا جەتكىزەمىز. انىقتالعان كۇماندى جوبالار بويىنشا بارلىق فاكتىلەر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا بەرىلەدى.
– ياعني ايتىلىپ جاتقان سىني پىكىرلەر نەگىزسىز ەمەس قوي؟
– قازىر جاعدايدى زەردەلەپ, بورىشكەرلەرمەن مەدياتيۆتى كەلىسىم جاساسۋ تاجىريبەسىن جويۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. بۇل – باستى ۇستانىمىمىز. باق-تا كوتەرىلىپ جاتقان سىننان, شۋلى شاعىمداردان قاشپايمىز. قانداي دا ءبىر ماسەلە بويىنشا ساۋال تۋىنداسا كەلسىن. وزىمىزدەن سۇراسىن, ءبىز پىكىرتالاسقا دايىنبىز.
بۇگىندە اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى ءىرى قارىز الۋشىلارمەن اراداعى 2,4 ملرد تەڭگە سوماسىنداعى كەلىسىمدى بۇزدى. بەرەشەكتىڭ باسىم بولىگى ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الىنادى, كاسىپورىنداردى ودان ءارى تاراتۋ ارقىلى بانكروتتىق ءراسىم جۇرگىزىلەدى.
قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە ءتيىمدى جۇمىس لوگيستيكاسىن ەسكەرەتىن ينۆەستورلار تاراپىنان ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بار. ءبىزدىڭ ەلدىڭ اوك ءونىمىن ورتالىق ازياعا, قىتايعا, رەسەيگە, يران مەن باسقا دا كاسپي ماڭى ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋعا بولادى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, «جوبالىق ءتاسىل» شەڭبەرىندە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى سۇيەمەلدەۋدى كۇشەيتەمىز. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ءبىز ينۆەستور ءۇشىن بارلىق دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە دايىنبىز, نارىقتى زەرتتەيمىز, بولاشاعى بار باعىتتاردى تابامىز جانە ينۆەستورعا جاعداي جاسايمىز. بارلىق الەۋمەتتىك جوبالار شيكىزات جانە جەم-ءشوپ بازالارىنا, وتكىزۋ نارىقتارىنا, لوگيستيكا جانە ەكسپورتتىق باعىتتارعا قول جەتكىزۋ تۇرعىسىنان قارالاتىن بولادى. ينۆەستور تارتىلعان ساتتەن باستاپ جوبالىق قۋاتقا شىققانعا دەيىن ىلەسىپ جۇرەدى.
– جاقىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر اگرارلىق سەكتوردى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ازايتاتىنىن ايتتىڭىز. بانك سەكتورى ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
– اوك-تە فەرمەرلەردى قارجىلاندىرۋدا پروبلەما بار ەكەنى جالپىعا ءمالىم. بۇل ەڭ الدىمەن بانك سالاسىنداعى پروبلەمالارعا بايلانىستى. سوڭعى بىرنەشە جىلدا بانكتەردىڭ اوك-ءتى قارجىلاندىرۋ كولەمى 6 ەسە تومەندەدى. وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اگرارلىق قولحاتتاردى جانە اگرارلىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە. «Egemen Qazaqstan» تاراپىنان بەرىلگەن مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, بۇل باستامانىڭ ءمانىن ەگجەي-تەگجەيلى ايتا كەتەيىن. اگرارلىق قولحات بانكتەر داعدارىسقا ۇشىراعان كەزدە برازيليادا بانكتەردىڭ نەسيەسىنە بالاما رەتىندە پايدا بولعان. قازىر اگرارلىق قولحات ارقىلى برازيليانىڭ اوك-ءتى قارجىلاندىرۋ ۇلەسى جىل سايىنعى سۇرانىستىڭ 60 پايىزىن قۇرايدى ەكەن.
– اگرارلىق قولحات قالاي بەرىلەتىنى تۋرالى ءسال ناقتىراق ايتىپ وتسەڭىز؟..
– وندىرىستىك ماۋسىمنىڭ الدىندا فەرمەر اقشالاي قارىزدى نەمەسە ءوندىرىس ءۇشىن قاجەتتى تاۋارلاردى, جۇمىستاردى نەمەسە قىزمەتتەردى تارتادى. ءسويتىپ ونىڭ ورنىنا نەسيە بەرۋشىگە باعالى قاعاز بولىپ تابىلاتىن اگرارلىق قولحات بەرەدى. فەرمەر كەيىن اقشامەن (قارجىلىق اگرارلىق قولحات) نەمەسە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمىمەن (تاۋار اگرارلىق قولحاتى) تولەم جاساۋعا كەلىسە الادى. كەز كەلگەن تۇلعا كرەديتور بولا الادى, بانك بولۋى مىندەتتى ەمەس.
ءىس جۇزىندە بۇل قازاقستاندا قازىر دە بەيرەسمي تۇردە قولدانىلادى. بۇگىندە كوپتەگەن تۇقىم, گەربيتسيد جانە ديزەل وتىنىن جەتكىزۋشىلەر بۇل تاۋارلاردى فەرمەرگە ءبولىپ-ءبولىپ بەرەدى. بىراق نەسيە بەرۋشىنىڭ اگرارلىق قولحاتتى باسقا تۇلعاعا ساتۋعا مۇمكىندىگى بار. بۇل پروتسەسس فەرمەردى قيىن جاعدايدا قالدىرۋى مۇمكىن. ءبىز اگرارلىق قولحات جۇيەسىنە بارىنشا جەتىلدىرىلگەن تاسىلدەردى ەنگىزگىمىز كەلەدى, ونى جۇزەگە اسىرۋعا بىزگە تسيفرلاندىرۋ كومەكتەسەدى. بۇگىندە فەرمەرلەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىنىڭ – شامامەن 180 مىڭ سۋبەكتىنىڭ ەلەكتروندى تسيفرلى قولتاڭباسى بار. ولار جەكە كابينەت ارقىلى ەلەكتروندى تۇردە سۋبسيديا الادى, ديزەل وتىنىن نەمەسە استىق ساتىپ الادى. جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ دەرەكتەرىنە قول جەتكىزەدى. تسيفرلاندىرۋ بىزگە قاعاز ەمەس, ەلەكتروندى اگرارلىق قولحاتتاردى ارنايى تسيفرلى پلاتفورما ارقىلى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل فەرمەرلەرگە كوپ نەسيە بەرۋشىمەن بايلانىس ورناتۋعا جول اشادى. ال نەسيە بەرۋشىلەر فەرمەردىڭ القابى, اكتيۆتەرى, نەسيە تاريحى سياقتى ماڭىزدى دەرەكتەردى ەلەكتروندى تۇردە الادى, سكورينگ جاسايدى. ەلەكتروندى اگرارلىق قولحاتقا اقپاراتتىق تەحنولوگيانى قولدانۋدى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ توعىسۋى دەۋگە بولادى.
– اگرارلىق قولحاتتى قولدانىسقا ەنگىزۋگە بارلىعى دايىن با؟
– بىزگە ءتيىستى زاڭ قاجەت, ويتكەنى ەلدىڭ ازاماتتىق كودەكسىنىڭ نورمالارىنا بايلانىستى باعالى قاعازداردىڭ جاڭا ءتۇرىن ەنگىزۋ زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتەدى. بۇل رەتتە مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قانداي دا ءبىر شىعىستاردى تالاپ ەتپەيدى. اگرارلىق قولحاتتار تۋرالى زاڭ جوباسىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ازىرلەدى, وعان ۇكىمەتتىڭ وڭ قورىتىندىسى بەرىلدى.
– قازاقستان سياقتى اگرارلىق سەكتورى, اسىرەسە وسىمدىك شارۋاشىلىعى اۋا رايىنا تاۋەلدى ەلدە ساقتاندىرۋ شارالارىنىڭ ماڭىزى زور ەكەنى بەلگىلى. ايتپەسە فەرمەرلەردىڭ تاقىرعا وتىرىپ قالۋى وپ-وڭاي. بۇل باعىتتا قانداي شارۋالار جاسالىپ جاتىر؟
– 2004 جىلدان باستاپ وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا مىندەتتى ساقتاندىرۋ بولعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ءوزىن اقتامادى. ناتيجەسىندە, ساقتاندىرۋدىڭ وسى ءتۇرى بويىنشا 10 ساقتاندىرۋ كومپانياسىنىڭ 8-ءى ليتسەنزيالارىن ءوز ەركىمەن تاپسىردى. ءسويتىپ مىندەتتى ساقتاندىرۋمەن قامتۋ 30 پايىزدىق دەڭگەيگە دەيىن تومەندەدى. الەمدىك تاجىريبەلەر مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى, سونداي-اق ونى قازاقستان اۋماعىندا قولدانۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەي كەلىپ, مينيسترلىك قازىر بىرقاتار زاڭنامالىق وزگەرىستەرگە باستاماشىل بولىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, مىندەتتى ساقتاندىرۋدان ەرىكتى ساقتاندىرۋعا كوشۋ, ساقتاندىرۋ قۇنىن (ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسى) سۋبسيديالاۋعا تولەمدەردى سۋبسيديالاۋدان كوشۋ, ساندىق تەحنولوگيالاردى بالاماسىز جانە كەڭىنەن قولدانۋ سىندى شارالار قولعا الىنۋعا ءتيىس. وسى قازان ايىندا ءتيىستى زاڭ جوباسى سەناتتا قابىلدانىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاراۋىنا جىبەرىلدى. ەندى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ساقتاندىرۋ ونىمدەرىن ازىرلەۋگە جانە ونى مەملەكەتتىك قولداۋ تىزىمىنە ەنگىزۋدى ۇسىنۋعا مۇمكىندىگى بار.
جالپى, فەرمەرلەردىڭ قارجىعا قول جەتكىزۋىن جاقسارتۋ – باستى مىندەتتەرىمىزدىڭ ءبىرى. سول سەبەپتى مەملەكەتتىك قولداۋعا نەسيە بەرۋشىلەردىڭ تاۋەكەلىن تومەندەتەتىن ساقتاندىرۋ ونىمدەرى عانا يە بولادى. ياعني قارجى ۇيىمىنا نەمەسە تاۋارلاردى, جۇمىستاردى, قىزمەتتەردى جەتكىزۋشىگە بارىنشا از تاۋەكەلمەن فەرمەرگە قاجەتتى اينالىم كاپيتالىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوندىقتان ساقتاندىرۋ ونىمدەرىن ساقتاندىرۋشىلار ەمەس, بانك وكىلدەرىنەن, رەسۋرستاردى جەتكىزۋشىلەردەن جانە فەرمەرلىك قاۋىمداستىقتار مەن وداقتاردىڭ وكىلدەرىنەن تۇراتىن ارنايى كوميسسيا بەكىتەتىن بولادى. بۇل – وتە ماڭىزدى.
ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, ساقتاندىرۋ جىل سايىن 5 ملرد تەڭگە مولشەرىندەگى سىياقىنى سۋبسيديالاۋ كەزىندە فەرمەرلەرگە جىل سايىن قوسىمشا 100-200 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى تارتۋعا كومەكتەسەدى.
اڭگىمەلەسكەن
ارنۇر اسقار,
«Egemen Qazaqstan»
