ەكونوميكا • 01 قاراشا، 2019

كيبەرقاۋىپسىزدىك: عالامتور ۇرىلارىنا تۇساۋ بولماي تۇر

39 رەتكورسەتىلدى

بۇگىنگى ءداۋىر يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيامەن تىعىز بايلانىستى. عاسىر يگىلىكتەرى ءومىردى جەڭىلدەتىپ، وركەنيەتتى قوعام قۇرۋعا ادامزاتقا قولعابىس ەتۋدە. الايدا، تسيفرلى الەمنىڭ پايداسىمەن قاتار قاتەرلى تۇستارى دا بار. تۇرمىس-تىرشىلىگىمىز تسيفرلى فورماتقا اۋىسقان سايىن قورعانسىز جاقتارىمىز دا ايقىندالىپ جاتىر. ماسەلەن، بيىلعى سايلاۋ ناۋقانىندا 11 ميلليونداي قازاقستاندىقتىڭ جەكە مالىمەتتەرى قولدى بولعانى ەسىمىزدە. سونداي-اق مىڭعا جۋىق ازاماتتىڭ Damumed جۇيەسىندەگى جەكە اقپاراتى ينتەرنەتكە لەزدە تارالعان ەدى. بۇل كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگى ۋاقىت ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. وسى رەتتە «قورعانسىزدىڭ كۇنىن» كەشۋگە نەگە ءماجبۇرمىز دەگەن سۇراق تۋىندايدى؟

 

كريپتوۆاليۋتا ۇرلاۋ كوبەيدى

2017 جىلى كيبەرقىل­مىس­كەر­لەر دوللارعا شاققاندا 1،2 ملرد كولەمىندەگى كريپتوۆاليۋتا ۇرلاعانى انىقتالدى. مۇنداي دەرەك Anti-Phishing Working Group (APWG) حالىقارالىق كوممەر­تسيالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ ەسەبىن­دە ايتىلدى. APWG توراعا­سى دەيۆ دجەۆانستىڭ Reuters اگەنت­تىگىنە بەرگەن سۇح­باتىندا قاس­كويلەردىڭ توكەن بىرلىك­تەرىن ۇرلاۋى – كريپتوۆاليۋتا ار­قىلى جاسالاتىن ەسىرتكى كونترا­بان­داسى مەن اقشانى جىمقىرۋدان كەيىنگى كەڭ تاراعان قىلمىس تۇرىنە جاتاتىنى ايتىلدى. ونىڭ بولجامىنا سايكەس قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ۇرلانعان سومانىڭ تەك 20%-ىن عانا قايتارۋعا قاۋقارى جەتكەن. د.دجەۆانس بۇل پروبلەما دۇنيە جۇزىندەگى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعانىن ايتادى.

2018 جىلى رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى الەمدىك نارىقتاعى تسيفر­لى اقشا ۇرلىعى بويىنشا ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزدى. رەسەي بانكى قارجىلىق تەحنولوگيالار دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى اليسا مەلنيكوۆانىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى الەمدە تسيفرلى قارجى اكتيۆتەرىن پايدالانا وتىرىپ جاسالعان 22 ءىرى الاياقتىق فاكتىسى تىركەلدى. سالدارىنان ۆيرتۋالدى الاياقتار 1،36 ملرد دوللارعا تەڭ كريپتوۆاليۋتانى قولدى قىلعان. ال قاڭتار ايىندا تەك جاپوندىق Coincheck بيرجاسىنان 420 ملن دوللاردان استام قارجىنى اۋدارىپ ۇلگەرگەن، دەيدى ا.مەلنيكوۆا.

 بانكتەرگە شابۋىل ءجيى جاسالادى

2016-2019 جىلدار ارالىعىندا قۇرامىنا ورىس ءتىلدى حاكەرلەر كىرەتىن The Silence توبى الەمنىڭ بىرنەشە بانكىنەن 4،2 ملن دوللاردى ۇرلاعان.  بۇل تۋرالى Group-IB كومپانياسىنىڭ ەسەبىندە ايتىلعان. وسى كەزەڭدە Threat Intelligence كيبەرقاۋىپتى مونيتورينگىلەۋ، تالداۋ جانە بولجاۋ جۇيەسى Silence حاكەرلەرىنىڭ ءتۇرلى ەلدەردىڭ بانكتەرىنە باعىتتالعان كەم دەگەندە 16 جاڭا شابۋىلىن انىقتادى. Group-IB مالىمەتتەرىنە سايكەس، بيىل اتالعان توپتىڭ شابۋىلداۋ گەوگرافياسى كەڭەيە ءتۇستى. حاكەرلەر ازيا، ەۋروپا جانە تمد ايماعىنداعى 30-دان استام مەملەكەتتە جۇمىس ستانسالارىنا زالال كەلتىردى. شىلدە ايىندا Silence قۇرباندارىنىڭ تىزىمىنە چيلي، بولگاريا جانە گانا ەلدەرىندەگى بانكتەر قوسىلدى. ماۋسىمدا حاكەرلەر رەسەيلىك بانكتەرگە شابۋىلدار سەرياسىن ۇيىمداستىردى. سول سەكىلدى تاعى ەكى شابۋىل قىرعىزستانداعى قارجى ينستيتۋتتارى مەن بانگلادەشتەگى Duch-Bangla بانكىنە جاسالدى. اقپان ايىندا ومبىداعى «يت بانكى» جانە ۇندىستانداعى بانكتەردىڭ قارجىلىق جۇيەسىنە نۇقسان كەلدى. بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا شىعىن مولشەرى بەس ەسەگە ءوستى.

60 ملن امەريكالىق زارداپ شەكتى

حاكەرلەردىڭ قاقپانىنا كوپ تۇسەتىن ەلدەردىڭ ءبىرى اقش. بىلتىر 60 ملن-نان استام امەريكالىق كيبەرشابۋىلدان زارداپ شەگىپ، مۇنىڭ ارتى قارجىلىق-ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا اكەلىپ سوقتى. بۇل دەرەكتى تاياۋدا ەلوردادا وتكەن «كيبەرقاۋىپسىزدىك جانە كيبەرقىلمىس» كونفەرەنتسياسىندا اقش-تىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى ۋيليام موزەر جەتكىزدى.

– قۇراما شتاتتار حاكەرلەردىڭ الەمدەگى باستى نىساناسىنا اينالعان. باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا بىزگە قارسى كيبەرشابۋىلدار كوپ جاسالادى. سوندىقتان جىل سايىن قازان ايىندا اقش-تا كيبەرقاۋىپسىزدىك تۋرالى ايلىق وتكىزىلىپ تۇرادى. بۇل – ۇكىمەت پەن مۇددەلى كومپانيالاردىڭ بىرلەسكەن جۇمىسى. وسى ارقىلى بارلىق امەريكالىقتاردىڭ ونلاين قاۋىپسىزدىگىن قامتىپ، قاجەتتى رەسۋرستاردى ۇسىنىپ وتىرامىز. 2018 جىلى قازاقستانداعى اقش ەلشىلىگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرىگىپ، كيبەرقاۋىپسىزدىككە ارنالعان سيمپوزيۋم ۇيىمداستىردى. بۇل سيمپوزيۋمعا فەدەرالدى تەرگەۋ بيۋروسىنىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك جونىندەگى ساراپشىلارى شاقىرىلدى. فتب اگەنتتەرى زياندى باعدارلامالاردى قولدانۋ ارقىلى جەكە دەرەكتەردى ۇرلاۋ بويىنشا ءدۇمپۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. كورىپ تۇرعانىمىزداي، دەرەكتەردى ۇرلاۋ فاكتىسى ساۋدا-ساتتىققا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. قازىر قىلمىسكەرلەر ميلليونداعان كومپيۋتەردەن جەكە اقپاراتتى جيناۋ ماقساتىندا زياندى باعدارلامالار مەن بوتتاردى پايدالانىپ، زاڭعا قايشى ارەكەتتەرىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىر. مىسالى، ۆيرتۋالدى ۆاليۋتانى ۇرلاۋ نەمەسە اقشا جىمقىرۋ كەڭىنەن تارالعان قىلمىس. بۇل زياندى باعدارلامالاردى پايدالانۋعا شەكتەۋ قويا المايتىن ەلدەردىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ توندىرەدى. سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تسيفرلى ينفراقۇرىلىمىنا، بيزنەستىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ جەكە دەرەكتەرىنە زيان تيگىزۋى مۇمكىن، – دەدى ۋ.موزەر.

 كانادا حاكەرلەرمەن كۇرەستى كۇشەيتتى

 كانادا كيبەرقاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ بويىنشا الەمدە ءتورتىنشى ورىندا تۇر. بۇعان ەلدەگى اۆتوموبيل سەكتورى دالەل. كەزىندە ۇيالى تەلەفون شىعارۋمەن تانىمال بولعان BlackBerry كومپانياسى قازىر الەمدە 100 ميلليوننان استام ءاۆتوموبيلدى QNX باعدارلاماسىمەن قامتىپ وتىر. بۇل كولىكتەردىڭ شاعىن كومپيۋتەردەن ەش ايىرماشىلىعى جوق. سوندىقتان ولاردى كيبەرشابۋىلدان قورعاۋ - كومپانيانىڭ باستى مىندەتى. كيبەرقاۋىپسىزدىك - اۆتوموبيل قۇراستىرۋداعى ماڭىزدى ەلەمەنت. سول سەبەپتى بۇل اۆتوكولىك جاساۋ سەكتورىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنا دا اسەر ەتەدى دەگەن پىكىر ايتتى كانادانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى نيكولاس برۋسسو.

– ەلىمىزدە كيبەرقاۋىپپەن كۇرەسۋگە بارلىعىنا ەركىندىك بەرىلگەن. ونى مەملەكەت ءوزى باقىلايدى. بىرنەشە جىل قاتارىنان ۇلتتىق دەڭگەيدە كيبەرقاۋىپسىزدىكتى باعالاۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىلەدى. 2018 جىلى ونىڭ اشىق نۇسقاسى كانادالىقتارعا العاش رەت ۇسىنىلدى. مۇنداي كەشەندى شولۋلار جۇيەمىزدى قايتا قاراۋعا جانە جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كانادانىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك ورتالىعى ينتەرنەتتەگى قىلمىس ءورشىپ بارا جاتقانىن انىقتادى. كيبەرقىلمىسكەرلەر زاڭسىز تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ونلاين نارىقتارىن پايدالاناتىندىقتان، كەز كەلگەن مۇمكىندىكتى ىزدەيدى. كوبىنەسە ۆيرتۋالدى الاياقتار ۇلكەن كولەمدەگى جەكە جانە كوممەرتسيالىق دەرەكتەردى ۇرلاۋدى كوزدەيدى. ويتكەنى ونى قايتا ساتۋعا، ءيا بولماسا  تىڭشىلىق نەمەسە بوپسالاۋ ماقساتىندا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار. كانادالىقتار زاڭسىز كيبەرارەكەتتەرگە ءجيى ۇشىراپ جاتادى. ءتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن كانادا ازاماتتارىنا جاسالاتىن كيبەرقىلمىس جالعاسادى دەگەن بولجام بار. سول سەكىلدى بيزنەس پەن ينفراقۇرىلىمعا قارسى ونەركاسىپتىك تىڭشىلىق جالعاسۋى مۇمكىن. ال اككى قىلمىسكەرلەر پروۆايدەرلەردى، بيزنەس پەن پايدالانۋشىلار اراسىندا ورناتىلعان سەنىمدى ۋاعدالاستىقتى پايدالانىپ، زاڭدى بەلدەن باسۋدى ۇدەتەدى، – دەدى ن.برۋسسو.

ەلشىنىڭ ايتۋىنشا، حاكەرلەرمەن كۇرەستى قارقىنداتۋ ءۇشىن كانادادا ارنايى ۇلتتىق ستراتەگيا ازىرلەنىپتى. وسى ستراتەگيا نەگىزىندە ۇيەڭكى جاپىراقتى ەلى كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە 15-كە جۋىق مينيسترلىك پەن ۆەدومستۆو جۇمىلدىرىلعان.

قازاقستاندا IT ماماندار تاپشى

ەلىمىزدىڭ كيبەرقاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» تۇجىرىمداماسىندا ايقىندالعان. بۇل «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىنا سايكەس ازىرلەندى. تۇجىرىمداما ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى، اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرىن قورعاۋ، اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قاۋىپسىز پايدالانۋدى قامتۋداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. سول سياقتى قۇجاتتا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ كورسەتىلگەن.

– ءبىزدىڭ قۇزىرىمىزعا ينتەرنەت كەڭىستىكتە ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ كىرەدى. وعان قوسا ەكونوميكانى دامىتۋ ءۇشىن باستى نازار جوعارى تەحنولوگيامەن تىعىز بايلانىستى كاسىپورىنداردىڭ، ونەركاسىپتىڭ، ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتۋعا اۋدارىلادى. سول سەبەپتى بۇگىندە «قازاقستاننىڭ كيبەرقالقانى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ اسا ماڭىزدى نىساندارىنىڭ ءتىزىمى انىقتالدى. بۇل نىسانداردى قورعاۋ ءۇشىن نەگىزگى شارۋا بەلگىلەنگەن. قازىر ولاردىڭ 336-سى بار. ءبىز وسى نىسانداردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرامىز. تاعى ءبىر نەگىزگى مىندەتتىڭ ءبىرى - مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋ. ەلەكتروندى ۇكىمەت پورتالى ەلدە وتە تانىمال. ول جەردە وڭدەلەتىن دەرەكتەر كولەمى ۇلكەن. بۇگىندە ازاماتتاردان تۇسەتىن ەلەكتروندى وتىنىشتەردىڭ سانى ءوسىپ جاتىر. قاعاز انىقتامالار ازايدى. بۇل باعىتتا مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە جۇمىس جولعا قويىلعان. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتىستى بەس كەلىسىم قاراستىرىلىپ جاتىر. حالىقارالىق ەلەكتر بايلانىسى وداعى دەڭگەيىندە دە ىنتىماقتاستىق ورناعان. وندا كيبەرقاۋىپسىزدىك باعىتىندا ارنايى قوعامداستىق جۇمىس ىستەيدى. سونداي-اق ەۋرازەق، تمد ەلدەرى جانە ۇقشۇ اياسىندا ارىپتەستىك بايلانىس نىعايا تۇسكەن. ەلىمىزدە تىركەلگەن ءار جاعداي بويىنشا جەكە تالداۋ جۇرگىزىلەدى. مىسالى، سايلاۋ كەزىندە 11 ميلليون وتانداسىمىزدىڭ، سونداي-اق Damumed بويىنشا ازاماتتاردىڭ جەكە مالىمەتتەرى ينتەرنەتكە تارالىپ كەتكەنىن جاقسى بىلەسىزدەر. كوپ جاعدايدا بۇعان ادامي فاكتور سەبەپ.

مەملەكەتتىڭ اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمىنا توقتالساق، ونىڭ قاۋىپسىزدىگى لايىقتى دەڭگەيدە قامتىلعان. اتاپ ايتقاندا، ينتەرنەتكە شىعۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى بار. قازىر مەملەكەتتىك ورگاندار ەشقايدا بارمايدى، تازا ترافيكپەن جۇمىس ىستەيدى. بۇدان بولەك «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگيالار» اق بازاسىندا جەدەل قاۋىپسىزدىك ورتالىعى قۇرىلعان. ول مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن جەرگىلىكتى جەلىلەر مەن ينفراقۇرىلىمدىق دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتەدى، – دەدى تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى اسحات ورازبەك.

كيبەرشابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى ولجاس ساتيەۆتىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك، قازاقستاندا IT ماماندارىنىڭ تاپشىلىعى قاتتى بايقالۋدا. بۇعان قوسا ساراپشى ەلىمىزدە كيبەرقىلمىسقا بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتىپ، ارنايى زاڭ ازىرلەۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

– IT ماماندار مۇلدەم جەتىسپەيدى دەسەك تە بولادى. بۇل ۇلكەن پروبلەما. نەگە دەسەڭىز، ءبىلىم وردالارىندا تەك جالپىلاما وقىتادى. الايدا ستۋدەنتتەردى حاكەرلەردەن قورعانۋدىڭ تاسىلدەرىنە ماشىقتاندىرۋ قاجەت. ولاردىڭ ءادىس-ايلالارىن جەتىك مەڭگەرۋ كەرەك. مىسالى، وسى ماقساتتا ءبىز «كازحاكستان» كونفەرەنتسياسىن جىل سايىن ۇيىمداستىرامىز. وعان الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تانىمال حاكەرلەردى شاقىرامىز. ولار ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسەدى. مىسالى، يسپانيالىق ارىپتەسىمىز جەرسەرىكتى قالاي ىستەن شىعارعانىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟ ويتكەنى، باعدارلاماشىلار مەن جۇيەلىك اكىمگەرلەر ءوز الەمىندە ءومىر سۇرەدى. ال حاكەرلەردىڭ ءومىرى مۇلدەم بولەك. ولاردىڭ الەمىن جەتە بىلمەي، كيبەرشابۋىلدان قورعانۋدى ويلاماساڭىز دا بولادى. دەمەك، تاجىريبەلىك قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتكەن ابزال. تاعى ءبىر ماسەلە، بىزدە جەكە مالىمەتتەردىڭ جاريا بولۋىنا بايلانىستى ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. بۇعان دەيىن قانشاما جەكە دەرەكتەر قولدى بولدى. ايتسە دە بىردە-ءبىر ورگان جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان جوق. بۇل اسىرەسە مەملەكەتتىك ۆەدومستۆولارعا قاتىستى. ماسەلەن، بانكتىڭ قىزمەتى كوڭىلىمىزدەن شىقپاسا باسقاسىن تاڭداي الامىز. ال مەملەكەتتىك ورگاندارعا كەلگەندە تاڭداۋ شەكتەۋلى. كيبەرقاۋىپسىزدىك تۋرالى ورتاق زاڭ ءالى جوق. مۇنىڭ ءوزى الدىنا بولەك اڭگىمە. جوعارىداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى رەتتەيتىن بىرىڭعاي رەفورما ءسوزسىز قاجەت، – دەدى و.ساتيەۆ.

ساراپشىنىڭ پىكىرىن جاۋاپتى ۆەدومستۆو دا جوققا شىعارمادى. راس، ەلىمىزدە تسيفرلى الەمنەن كەلەتىن قاۋىپ-قاتەردى تويتاراتىن ماماندار تاپشى. ءتىپتى مامان جوقتىڭ قاسى دەسەك ارتىق ەمەس. دەگەنمەن تسيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ۆيتسە-ءمينيسترى ا.ورازبەك بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ادامي رەسۋرستى دامىتۋ قولعا الىندى دەپ سەندىردى. ول مامانداردىڭ ءبىلىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن وقۋ گرانتىنىڭ كولەمى 11 ەسەگە وسكەنىن، سول سەكىلدى «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى وقيتىن ماگيسترانتتار سانىن كوبەيتۋ كوزدەلگەنىن ايتتى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كوپبالالىلارعا كومەك

ايماقتار • بۇگىن، 11:41

كەن الىبىندا قايعىلى وقيعا بولدى

ايماقتار • بۇگىن، 10:58

كۇلكى كەرۋەنى № 22

رۋحانيات • بۇگىن، 09:45

فاريزا اقىننىڭ ۇستازى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:41

ارمەنيامەن ىنتىماقتاستىق داميدى

پارلامەنت • بۇگىن، 07:37

جاستار سىيلىعى تاپسىرىلدى

قوعام • بۇگىن، 07:33

ءالديباستاۋ اۋليەسى

رۋحانيات • بۇگىن، 07:23

ءتاۋ ەتەر جالعىز كيەمىز

قوعام • بۇگىن، 07:18

كوزىن تاپقانعا كاسىپ كوپ

قوعام • بۇگىن، 07:13

بىرقاتار كەزدەسۋ وتكىزدى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 07:04

كۇلكى كەرۋەنى № 21

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار