الايدا وقىتىپ, ءتالىم-تاربيە بەرىپ جاتقان الدىڭداعى شاكىرتكە تورعاي تاريحى تۋرالى مىڭ رەت ايتقاننان گورى, ءبىر رەت بولسا دا كوزبەن كورگەنگە ەشتەڭە جەتپەيتىنى شىندىق. وسىعان وراي «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «تۋعان جەر» باعىتى بويىنشا ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى س.قۋانىشباەۆتىڭ قولداۋىمەن «تاريحي تورعاي – قارت تورعاي», «ەسكەرتكىشتەر – ەل تاريحى», «ەلىمنىڭ تاريحى – ۇلتىمنىڭ تاريحى» دەگەن اتاۋلارمەن تورعاي جەرىنە تانىمدىق ماقساتتا بىرنەشە مارتە ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلعان بولاتىن.
ارقالىق قالاسىنان تاڭ الدىندا شىققان قۇرامىندا ينستيتۋت پروفەسسور-وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى بار اۆتوبۋس ورتا جولدا امانگەلدى اۋدانىنا قاراستى تاستى ەلدى مەكەنىندە ورىن تەپكەن كيەلى ورىنعا تاعزىم ەتپەي كەتە المادىق. بۇل – وسىدان ەكى جىل بۇرىن سالىنعان, بيىكتىگى 15 مەتر بولاتىن 1916 جىلعى تورعاي كوتەرىلىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى نۇرماعامبەت كوكەمباي ۇلىنىڭ الىستان مەن مۇندالاپ كورىنەتىن كەسەنەسى بولاتىن. حالىق اراسىندا كەيكى باتىر اتانىپ كەتكەن بابامىزدىڭ باس سۇيەگى اراعا 95 جىل سالىپ بارىپ, ەلگە جەتكىزىلدى.
كوپ ۇزاماي تورعايعا دا كەلىپ جەتتىك. نەگىزىندە قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن اۋدان ورتالىقتارىندا بولۋعا ءتيىستى سول جەردىڭ تاريحىنان سىر شەرتەتىن جالعىز مۇراجاي بولۋى بارلىعىمىزعا تاڭسىق ەمەس. ال قازاقستاندا وبلىس ورتالىعى ەمەس, ءبىر وزىندە قاتارىنان بەس مۇراجايى بار اۋدان ورتالىعى بارىن ەستىپ پە ەدىڭىز؟! ال ءبىز بارعان جانگەلدين اۋدانىنىڭ ورتالىعى تورعاي كەنتىندە ءبىر ەمەس, قاتارىنان 5 مۇراجايدىڭ جۇمىس ىستەۋىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ نەگىزگى ماقساتىمىز دا حالقى از بولسا دا (اۋدان ورتالىعىندا 5 مىڭ عانا حالىق تۇرادى ەكەن) مۇراجايى كوپ تورعاي كەنتىن ارالاپ, ونىڭ تاريحىمەن مۇراجاي جادىگەرلەرى ارقىلى تانىسۋعا بولاتىن.
ءبىزدى «جانگەلدين مۇراجايلار كەشەنىنىڭ» ديرەكتورى اتاقتى قوعام قايراتكەرى بولعان, كەزىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى نەگىزىن سالعان «قازاق» گازەتىن قايتا جاڭعىرتقان مارقۇم قوعاباي سارسەكەەۆ اعامىزدىڭ تۋعان قارىنداسى سارسەكەي گۇلبانۋ قۇلەتقىزى باستاعان ءبىر توپ مۇراجاي قىزمەتكەرلەرى قۋانىشپەن قارسى الدى.
«الدىمەن شاقشاق جانىبەك تارحان مۇراجايىنان باستاعانىمىز ءجون, سەبەبى بار تاريحتىڭ باستاۋى وسى جەردە» – دەپ جول كورسەتكەن گۇلبانۋ قۇلەتقىزى تانىمدىق ساپارىمىزدى كەنت ورتالىعىندا ورنالاسقان تارحان جانىبەك باتىر مۇراجايىنان باستادى.
مۇراجايدى ارالاۋ بارىسىندا بارلىعىمىزدى تاڭعالدىرعان ءبىر جاعداي, ول بارلىق مۇراجايلاردىڭ دەرلىك حالىقتىڭ ءوز ىقتيارلىعىمەن, ەرتە زامانداردان كەلە جاتقان ءداستۇرلى اسارلاتۋ ادىسىمەن سالىنۋى بولاتىن. بۇل تورعاي جۇرتشىلىعىنىڭ ءوز ەلىنىڭ تاريحىنا, اتا-بابالاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىنا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتى دەپ قاراۋىمىز كەرەك.
مۇراجايدا ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلارداعى قازاق حالقىنىڭ جوڭعار شاپقىنشىلىعىنا قارسى ازاتتىق كۇرەسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى م ۇلىكتىك جانە قۇجاتتىق ماتەريالدار جيناستىرىلعان. ستۋدەنتتەر باتىر بابالارى جانىبەك تارحان مەن حالقىمىزدىڭ سول جىلدارداعى ازاتتىق جولىنداعى كۇرەسىن ايقىن كورسەتەتىن ورىنبور قالاسىنىڭ مۇراعاتتارى مەن مۇراجايلارىندا ساقتالعان ماتەريالدارمەن تانىسا الدى. ولاردىڭ اراسىندا اسا قۇندى بولىپ تابىلاتىن رەسەي پاتشاسىنىڭ 1743 جىلعى 11 شىلدە كۇنگى جارلىعىنا سايكەس شاقشاق جانىبەككە تارحان اتاعى بەرىلگەنى تۋرالى, باتىردىڭ 1747 جىلدىڭ 24 شىلدەدە ورىس پاتشايىمى ەكاتەريناعا جولدانعان حاتىنىڭ كوشىرمەلەرى, وتكەن زامانداردىڭ مۇلىكتىك مۇرالارى, قارۋ-جاراقتارى, تورعاي قالاسىنىڭ ەلتاڭباسى سياقتى اسا قۇندى ماتەريالدار قويىلعان.
سونىمەن قاتار مۇراجايدا قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە امان قالۋى ەكىتالاي بولىپ تارازى باسىنا تۇسكەن اۋىر ءحVىىى عاسىردىڭ كارتاسى, جانىبەك باتىردىڭ زامانداستارى بۇقار جىراۋ, قازىبەك, تولە, ايتەكە بيلەر, ابىلاي حان, بوگەنباي, قابانباي باتىرلار ومىرلەرىنەن مول ماعلۇمات بەرەتىن جادىگەرلەر دە بارشىلىق.
بۇرىن ەستىمەگەن قۇلاقتى ەلەڭ ەتكىزگەن ءبىر جاڭالىق, جانىبەك تارحان قولعا ۇستاعان تۋدىڭ قيىندىسىنىڭ ساقتالۋى. وسى مۇراجاي سالىنعان كەزدە باسىنان اياعىنا دەيىن جانىندا بولعان گۇلبانۋ قۇلەتقىزىنىڭ سوزىنە قاراعاندا, مۇراعاتقا جادىگەرلەر ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جينالعان. سولاردىڭ ءبىرى – شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ تۋى. مۇراعاتقا الىپ كەلگەن كەزدە تۋ ءبۇتىن بولعان. قۋانىشتان بولار, الدە تاريحي جادىگەرلەردىڭ قۇندىلىعىن تۇسىنۋگە قۇلدىق سانامىز ول جىلدارى كەدەرگى كەلتىردى مە, قايدام, قازاقتىڭ ىرىمىمەن جۇعىستى بولسىن دەپ اشىلۋ سالتاناتىنا جينالعان حالىققا جىرتىس رەتىندە تاراتىلىپ جىبەرىلگەن.
ۇلت تاريحىندا تەرەڭ وزگەرىستەردىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولعان تاريحي وقيعالارعا ارنالعان كەڭ كولەمدەگى دياراما سالۋ قاجىرلى ەڭبەكتى, قاراجاتتى, ۇلتجاندىلىقتى تالاپ ەتەدى. قازاقستاندا قازىرگى تاڭدا ءبىز بىلەتىن تاريحي وقيعالارعا, ءىرى تۇلعالارعا ارنالعان ءتورت دياراما بار. ونىڭ ءبىرى سەمەي قالاسىنداعى اباي قۇنانباي ۇلىنا ارنالسا, ەكىنشىسى ورال قالاسىنداعى جاڭگىر حاننىڭ دياراماسى, ءۇشىنشىسى الماتى قالاسىندا بولسا, ءتورتىنشىسى وسى تورعايدا ورنالاسقان. شىندىعىنا كەلگەندە, قازاقستاندا تۇڭعىش سالىنعان دا جانە ۋاقىت جاعىنان تەز ارادا بىتكەن دە وسى تورعاي دياراماسى.
تورعايداعى دياراما ءحVىىى عاسىرداعى باتىرلار زامانىنان سىر شەرتەتىن اڭىراقاي شايقاسىنا ارنالعان. رەسپۋبليكاداعى بۇل تۇڭعىش ديارامانى الماتىدان ارنايى تۇردە شاقىرتىلعان سۋرەتشى س.پوجارسكي بار كۇشىن سالا وتىرىپ, اينالدىرعان 10 كۇننىڭ ىشىندە بىتىرگەن. كورەرمەن زالىنا كەلگەن 50 ادام ەركىن تۇردە كورە الاتىن پونورامانى بەينەلى تۇردە سوعىس مايدانىنداعى كورىنىستەرمەن وسىنداي از ۋاقىت ارالىعىندا تولتىرۋ, ءتىپتى اقىلعا قونبايتىنداي كەز كەلگەن ادام مۇمكىن ەمەس شارۋا دەپ ايتار ەدى, بىراق شىندىق وسى.
تورعاي حالقى تەكتىلەردىڭ مەكەنى دەپ تەگىن ايتىلماسا كەرەك. عالىم ءارى جازۋشى زەينوللا قابدوللوۆ «تورعاي – ۇلتتىڭ ۇياسى» دەگەندە وسىنى مەڭزەسە كەرەك دەپ ويلايمىن. وعان ءبىز امانكەلدى باتىر كوشەسىندە ورنالاسقان احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ ادەبي مۇراجايىن ارالاۋ بارىسىندا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. مۇراجاي ەسىمدەرى التى الاشقا تانىمال, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان, ومىرلەرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر-ءبىرىن اعالى-ىنىلەردەي سىيلاپ وتكەن قوس بىردەي تۇلعانىڭ مۇراسىن زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن 1991 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اشىلعان. مۇراجاي الدىندا ەكى بىردەي تۇلعاعا ەسكەرتكىش قويىلعان.
مۇراجاي كىرەبەرىسىنىڭ قارا تۇنەكتەنىپ بەينەلەنۋى احمەت پەن مىرجاقىپ ءومىر سۇرگەن اۋىر كەزەڭنىڭ كورىنىسىن كوزىڭىزگە ەلەستەتەدى. جادىگەرلەر قويىلعان قابىرعالارعا تەمىر تورمەن 1929, 1932, 1937 ساندارىنىڭ سيپاتتالۋى كەلۋشىلەرگە 1930-جىلدارداعى قازاق زيالى قاۋىمىنىڭ باسىنا تۇسكەن نەبىر سۇراپىل وقيعالاردىڭ بەت-پەردەسىن تۇسىنۋگە, «ۇلت قايماقتارىنىڭ» قاسىرەتتى دە ايانىشتى تاعدىرىن ءبىر ساتكە بولسا دا ەسكە ءتۇسىرۋ ارقىلى ولاردىڭ ەسىمدەرىن ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن تاعى ءبىر ەسكەرتكەندەي بولادى.
ەكى ارىسىمىزدىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق قىزمەتىنە بايلانىستى مۇراجايعا قويىلعان اسا قۇندى قۇجاتتار مەن قولجازبالارىنىڭ كوشىرمەلەرى باعا جەتپەس بايلىق, زەرتتەۋشى ءۇشىن تاپتىرماس دۇنيە دەپ تە ايتار ەدىم. احاڭ مەن جاقاڭنىڭ ورىنبور, تاشكەنت قالالارىندا باسپادان جارىق كورگەن كىتاپتارىنىڭ العاشقى باسىلىمدارى, ولار جايلى زەرتتەۋلەر مەن جيناقتار, ومىرلەرىنىڭ قيلى كەزەڭدەرىندەگى كۋالىكتەرى مەن فوتوسۋرەتتەرى مول قامتىلعان.
تورعاي تاريحتىڭ قاي كەزەڭىندە دە تالانتتارعا كەندە بولعان ەمەس. قازاق ادەبيەتى مەن ونەرىنە, ءبىلىمى مەن مادەنيەتىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ, ەلدىڭ ابىرويىن قازاقستاندا عانا ەمەس, شەتەلگە دەيىن تانىتىپ جۇرگەن تورعاي ءوڭىرىنىڭ تالانتتى تۋمالارى بۇگىندە بارشىلىق. مۇنى مۇراجايدىڭ ەكىنشى بەتىنە ورنالاستىرىلعان تورعايدىڭ اتاقتى ادامدارىنىڭ ءومىرباياندارىنا ارنالعان جادىگەرلەردەن بايقادىق. ولاردىڭ اراسىندا اكادەميك-ەكونوميست كەنجەعالي ساعاديەۆ, ءتول تەڭگەمىزگە تۇڭعىش قول قويعان عالىم باينازاروۆ, تورعاي وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ, ەلدىڭ رۋحاني مۇراسىنىڭ ساقتالۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان جاقان قوساباەۆ, بار ءومىرىن سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا ارناعان, مەلوراتسيا جانە سۋ شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بولعان ناريمان قىپشاقباەۆ, حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ, قازاقتان شىققان العاشقى زاڭگەرلەردىڭ ءبىرى احمەت ءبىرىمجانوۆ, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان اسقار زاكارين, قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى قاينەكەي جارماعامبەتوۆ, اتاقتى كومپوزيتور باقىتجان بايقاداموۆ, قازاقتان شىققان تۇڭعىش وقىمىستى عالىم اپامىز ءنازيپا قۇلجانوۆا, سىرلى اقىن سىرباي ماۋلەنوۆ, ليريك اقىنىمىز عافۋ قايىربەكوۆ تاعى دا باسقا قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەكرلەرى مەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ءومىرباياندارىنا قاتىستى قۇندى جادىگەرلەر ساقتالعان.
تورعايداعى ءبىز بارعان ءۇشىنشى مۇراجاي حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆكە ارنالىپتى. سىرت قاراعاندا شاعىن بولىپ كورىنگەنىمەن مۇراجاي ءىشى اقىننىڭ سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالارىنا, وتباسىنان قالعان جادىگەرلەرگە تولى بولىپ شىقتى. نۇرحان اقىن تۋرالى اڭگىمەلەپ بەرگەن گۇلبانۋ قۇلەتقىزى ونىڭ اقىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار كۇيشى, تاماشا ءانشى بولعاندىعىن ايتتى. ونىڭ دالەلى اقىننىڭ «1916 جىل», «جەڭىس» اتتى كۇيلەرىنىڭ حالىق اراسىندا قازىر دە ورىندالىپ جۇرگەنى. كوزىمىزگە بەتى ابدەن سارعايعان سول كەزدەگى ورتالىقتان شىققان گازەتتىڭ بەتىنە سۋرەتى بەينەلەنگەن اقىننىڭ فوتوسى ءتۇستى. قازاقى شاپانمەن, قولىنا دومبىرا ۇستاپ تۇسكەن اقىننىڭ بۇل فوتوسى ارقىلى 1958 جىلى ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قاتىسقان ونەر ادامدارىنىڭ قۇرامىندا ءبىزدىڭ اقىن اعامىزدىڭ بولعاندىعىن بىلدىك.
ءالىبي جانگەلدين تاريحي-مەموريالدىق مۇراجايى – عىلىمي-مادەني مەكەمە بولىپ تابىلادى. مۇراجاي كورنەكتى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى, اتاقتى ساياحاتشى ءا.جانگەلديننىڭ ءومىرى مەن قوعامدىق قىزمەتىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا اشىلعان. مۇراجايدىڭ باس قور ساقتاۋشىسى ءلاززات ەرتاسوۆانىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءالىبي جانگەلدين جاستايىنان وقۋعا قۇمار, العىر, بىلۋگە, تانۋعا, ۇيرەنۋگە تالپىنعان جاستاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولعان. وسى تالپىنىسى ونى 1910-1912 جىلدار ارالىعىندا الەمدى ارالاۋعا, ساياحاتقا شىعۋىنا الىپ كەلگەن. بۇل ساياحات قازاق ۇلىنىڭ كوزىنىڭ اشىلۋىنا, كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانۋىنا اسەر ەتپەي قويمادى.
نەگىزگى ۇلكەن زالعا قايراتكەردىڭ كۇرەسكە تولى ءوسۋ جولىن كورسەتەتىن قۇجاتتار مەن فوتوسۋرەتتەر كوشىرمەلەرى توپتاستىرىلعان. اسىرەسە ونىڭ تورعاي, ورىنبور, قازان قالالارىنداعى وقۋ ورىندارىنداعى وقىعان كەزەڭىندەگى كۋالىكتەرى, ساياحاتقا شىعاتىنى تۋرالى 1916 جىلى ماسكەۋدىڭ «ۋترو روسسي» گازەتىنە بەرگەن حابارلاندىرۋ, دالالىق ولكە توتەنشە اسكەري كوميسسارىنىڭ كۋالىگى سياقتى قۇندى قۇجاتتار ساقتالعان.
مۇراجايعا سونىمەن قاتار جالپى جانگەلدين اۋدانىنىڭ قۇرىلۋ تاريحىنا بايلانىستى جادىگەرلەر قويىلعان. 1917-1920 جىلدار ارالىعىنداعى الماعايىپ زاماننىڭ كورىنىسىن بەرەتىن جادىگەرلەردىڭ اراسىندا سول زاماننىڭ قارۋ-جاراقتارى, حالىق اراسىنان جيناقتالعان قۇرال-سايماندار مەن تۇرمىستىق زاتتار ستۋدەنتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. اتامان اننەنكوۆتىڭ بۇيرىعىمەن 17 ادام اتىلعان حالىق اراسىندا «پارتيزاندار سايى» اتالىپ كەتكەن ادامداردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەندەردىڭ تۇسىنا تۇرمەدە جاتقان حاكىمبەك توكيننىڭ ولەڭ جولدارى جازىلعان:
ء«بىز كورمەدىك ءبىر ساۋلەسىن جارىقتىڭ,
ءبىز كەتەرمىز قۇربانى بوپ حالىقتىڭ.
حالقىم كورەر بوستاندىقتىڭ شۇعىلاسىن,
ءبىز تۇرارمىز حاق تورىندە تاريحتىڭ».
ءيا, تاريح بەتتەرىندە ولاردىڭ ەسىمدەرى ماڭگى قالدى, ۇرپاق ولاردى ۇمىتقان جوق.
تورعايداعى ءبىز بارعان ءوزىنىڭ اتىنداعى كوشەدە ورنالاسقان التىنسارين مۇراجايىنىڭ زالدارىن ارالاۋ بارىسىندا بۇكىل ۇلتقا تانىمال, قازاق بالاسى ءۇشىن تۇڭعىش مەكتەپ سالعان ىبىراي بابامىزدىڭ اعارتۋشىلىق جولىنىڭ ءىزىن اڭعارۋعا بولادى. مۇراجاي جادىگەرلەرى اعارتۋشىنىڭ تۋعان حالقىنا جان اياماي ەڭبەك ەتىپ, ۇرپاقتارىنا ۇلگى-ونەگە بولارلىق, ءتالىم الارلىق, رۋحاني ءنار بولارلىق باي مۇرا قالدىرعاندىعىن دالەلدەگەندەي الدىمىزدا سايراپ تۇردى. بار كۇش-جىگەرىن مەكتەپ ىسىنە, بالا وقىتۋ جۇيەسىن جاقسارتۋعا جۇمساي كەلىپ, «ماعان جاقسى مۇعالىم بارىنەن دە قىمبات, ول – مەكتەپتىڭ جۇرەگى» دەگەن قاناتتى ءسوزى وسى كۇنگە دەيىن قۇنىن جويعان جوق.
مۇراجايدا ى.ءالتىنساريننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان كىتاپتار, زاتتار, ى.ءالتىنساريننىڭ كىتاپتارى, مەكتەبىنىڭ ماكەتى, فوتوسۋرەتتەر, ەستەلىكتەر ساقتالعان. مۇراجاي قىزمەتكەرى البينا قارىنداسىمىزدىڭ سوزىنە قاراعاندا, تورعاي وبلىسىنىڭ ينسپەكتورى بولعان كەزدە ى.ءالتىنساريننىڭ كۇشىمەن 80-نەن اسا مەكتەپ اشىلىپتى. تاڭعالماسقا شاراڭ جوق. وقۋ قۇرالدارى جەتىسپەگەن, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋى قيىن پاتشا وكىمەتىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا بولعان سول كەزەڭدە قازاق جەرىندە سونشاما ءبىلىم وشاقتارىنىڭ اشىلۋى ءۇشىن قانشاما كۇش-جىگەر, وجەتتىلىك, قايرات, قايتپاس مىنەز كەرەك. بۇل ەرلىكپەن پارا-پار, وعان ءسوز جوق. مۇراجايدا ىبىراي اشقان مەكتەپتەردىڭ ءتىزىمى كارتا ارقىلى سىزبا جولمەن بەرىلگەندىگىن كوردىك. ءسوزىمىزدى مۇراجايداعى مۇراعاتتىق قۇجاتتار, باعا جەتپەس فوتوماتەريالدار كۋالاندىرادى. مۇراجاي التىنسارين مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى, كورنەكتى اقىن-جازۋشىلار, مادەنيەت قايراتكەرلەرى, عالىمدار, اعارتۋشىلار تۋرالى قىزىقتى ماتەريالدارمەن تولىقتىرىلعان.
تورعايلىق اقىن ءشامىل مۇحامەدجانوۆتىڭ «مەيلى باتىر, مەيلى عالىم, داناسىڭ, ءبارىبىر سەن تۋعان جەرگە بالاسىڭ» دەپ جىرلاعانىنداي, قاي جەردە جۇرسەك تە, قانداي ماماندىق يەسى بولساق تا الدىمەن ءوز تۋعان جەرىمىزگە تاعزىم ەتۋىمىز – باستى مىندەتىمىز ەكەندىگىن ۇمىتپاۋىمىز ابزال.
رومان ايماعامبەت ۇلى,
ى.التىنسارين اتىنداعى ارقالىق مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى جانىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» جوبالىق كەڭسەسىنىڭ ديرەكتورى
