قازاقستان • 30 قازان، 2019

مەملەكەتتى العا جەتەلەيتىن كۇش

49 رەتكورسەتىلدى

ەكونوميكا مەن قوعام قۇرى­لىمى، ولاردىڭ بايلانىسى نەعۇرلىم كۇردەلى، سەرپىن­دى جانە وزگەرمەلى بولىپ بارادى. مىسالى، سوڭ­عى جىلدارى مەملەكەتتىك قۇ­رى­لىم­دار­دىڭ سانى ارتىپ، سوعان ساي­كەس پاراقورلىق تا كۇ­شەيە تۇس­كەنىنەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەسى تۋىندادى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي، قوعام تاراپىنان قاداعالاۋدى قاتاڭداتۋ ارقىلى بۇل «ىندەتتىڭ» بەتىن قايتارۋعا، ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى جانە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا وزىندىك وي-پىكىرى قالىپتاسقان قابىلەتتى، كاسىبي جانە بەلسەندى ازاماتتاردى تارتىپ، ەلدەگى جاعدايدى جاقسارتۋعا بولادى.

مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ­دىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – ساياسي ترانسفورماتسيا. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاقستانداعى ساياسي رەفورمانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ ءوتتى: «مەن ۋادە ەتكەن ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسى ازاماتتارىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس، بىرتىندەپ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلادى. نەگىزسىز، جۇيەسىز ساياسي ىرىقتاندىرۋ ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا، ءتىپتى مەم­لەكەتتىلىكتەن ايىرىلۋعا اكە­لىپ سو­عاتىنىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجى­ريبە­سىنەن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىن­باي»، كەرىسىنشە، كەزەڭ-كەزەڭىمەن، تابان­دى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاس­تىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭ­عىرت­پاي، تابىستى ەكونوميكالىق رە­فور­مالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز».

قابىلداناتىن شەشىمدەر اشىقتى­عى­نىڭ وسىنداي قاعيداتى وتە ماڭىزدى. جانە ودان دا ماڭىزدى نارسە – ولاردىڭ نەگىزدەمەسى. قاۋلى، زاڭ نەمەسە باعدار­لا­ما نەگە، قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ، قان­داي ويمەن قابىلدانادى. وسىنى ازا­مات­تارعا ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ونىڭ ۇستى­نە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىندا: «مەملەكەتتىك ور­گان­دار، قوعامدىق بىرلەستىكتەر، لاۋازىم­دى ادامدار جانە بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارى ءاربىر ازاماتقا ونىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قوزعايتىن قۇ­جاتتارمەن، شەشىمدەرمەن جانە اق­پارات كوزدەرىمەن تانىسۋ مۇمكىن­دىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە مىندەتتى» دەپ جازىلعان.

بىراق تاجىريبە ءبارى زاڭداعىداي بولا بەرمەيدى. مەملەكەتتىك ورگاندار، اسىرەسە مەملەكەتتىك قارجىعا قاتىستى قانداي دا ءبىر دەرەكتەردى ۇسىنۋعا اسىق­پايدى. ال مەملەكەتتىك باعدار­لاما­لاردىڭ ورىندالماۋ سەبەپ­تەرى تۋرالى تۇسىنىكتەمە بەرىلمەيدى، بىراق ونىڭ باسقا دا جاعى بار. دەرەكتەر جاريالانادى. بىراق قاتارداعى ازامات ەشتەڭە تۇسىنە المايدى. بۇل تۇستا «اشىق دەرەكتەر» دەگەن ۇعىم دا بار. بۇل – قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى، تالداۋ جانە جالپىلاۋ ءۇشىن قولجەتىمدى تۇردە اقپاراتتى جاريالاۋدىڭ ارنايى ءتاسىلى.

تۇراقتى زاڭدىلىقتاردى ەسكەرۋ قاجەت. بيلىك تاراپىنان اقپاراتتىڭ تارالۋىن باقىلاۋ نەعۇرلىم كۇشتى جانە كوممۋنيكاتسيانىڭ رەسمي ارنالارىنا سەنىم دەڭگەيى نەعۇرلىم تومەن بولسا، بەيرەسمي كوممۋنيكاتسيانىڭ سەنىم دەڭگەيى سوعۇرلىم جوعارى بولادى. وسىدان قوعام رەسمي دەرەككوزدەرگە قارا­عاندا، كەيدە تەرىس پيعىلدى اقپارات­تىڭ بالامالى كوزدەرىنەن كوبىرەك قانىعادى. ءبىز مۇنى كۇندەلىكتى ومىردە ينتەرنەتتى پايدالانعاندا بايقاپ ءجۇرمىز. ءداستۇرلى باق-تارعا قاراعاندا جەلىلىك تەحنولوگيالار اقپاراتتىڭ شەك­تەلمەگەن قاينارىنىڭ كوزىن اشادى.

جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن شەتەل­دىك تاجىريبەنى دە قاپەرگە العان ءجون. مىسالى، ۆيسكونسين شتاتى ماسكيگو قالا­سىنداعى (اقش) سۋمەن جابدىقتاۋ كومپانياسى ءوز قىزمەتى تۋرالى جاريا اقپارات بەرەدى. مۇندا اۋديتورلىق كومپانيا راستاعان قارجىلىق ەسەپ، ەسكەرتۋلەر مەن بارلىق ەسەپتەر عانا ەمەس، سونداي-اق باسقا دا كوپتەگەن پاي­­دالى اقپارات جاريالانادى. ولار – قىز­­مەتتىڭ وزىندىك قۇنى، پايدالانىلا­تىن تەح­نولوگيالار، ينۆەستيتسيالاۋ جوس­­پارلارى جانە تاعى باسقا ماعلۇماتتار.

جالپى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىندا باس اۋىرتاتىن ەشتەڭە جوق. مىسالى، اقش پرەزيدەنتى كەلەسى جىلعا ارنالعان بيۋدجەت جوباسىن ءبىر جىل بۇرىن اقپان ايىندا كونگرەسكە ەنگىزەدى. سودان كەيىن ءاربىر تارماقتىڭ تىڭدالىمى مەن تالقىلانۋى قازان ايى­نا دەيىن وتەدى. وسىلايشا كونگرەسس بيۋدجەتتى قاراستىرادى، ءاربىر ءبولىمدى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلايدى. ءاربىر تارماق بويىنشا تۇسىنىكتەمە الادى. اقش-تاعى قاتارداعى ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس تا ۇلگى بولا الادى. ازا­مات­تىڭ كونگرەسمەنگە قانداي دا ءبىر ماسەلە بويىنشا كەز كەلگەن ءوتىنىشى تەز قا­رالادى جانە ول ءتيىستى جاۋاپ الا­دى. دە­پۋتاتتار سايلاۋشىلاردى ەلە­مەۋ ال­داعى سايلاۋدا ساتسىزدىككە ۇشى­راۋى­نا ىقپال ەتەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. جىل سايىن اقش ۇكىمەتى حالىقتىڭ 150 مىڭ­عا جۋىق تالاپ-تىلەگىن نازارعا الادى جانە ولارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، شامامەن 60 ميلليون دوللار جۇمسايدى.

وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسى­نىڭ پار­لامەنتتىڭ قوعام مەن بيلىك ارا­سىن­داعى كوپىر ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىق­تان قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى پار­لامەنتتىڭ ءرولىن جانداندىرۋ­عا باسىمدىق بەرىلەدى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا: «قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەلەر كوشەدە ەمەس، پارلامەنتتە جانە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ، شەشىمىن تابۋى ءتيىس. دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە وزەكتى ماسە­لەلەرگە قاتىستى ساۋالدارىن جول­داپ، ناقتى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتە وتىرىپ، وزدەرىنە بەرىلگەن زاڭ­دى قۇقىقتارىن پايدالانۋى قاجەت. زاڭ شى­عارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناس جاساندى تار­تىسقا ەمەس، ىسكەرلىك سيپاتقا، ءوزارا قۇر­مەتكە نەگىزدەلۋى ءتيىس»، دەدى.

ايماق اكىمدەرىنىڭ ەسەبى كەزىندە پرەزيدەنت ءوڭىر حالقىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. بۇل رەتتە قوعامدىق كەڭەستەرمەن بەل­سەن­­دى جۇمىس، الەۋمەتتىك جەلىلەردى پاي­دا­لانۋ، حالىقپەن كەزدەسۋ جانە بۇقارا­لىق اقپارات قۇرالدارىنا شىق­قان ما­قا­لالاردى تالداۋ ماڭىزدى. تۇركى­ستان وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا پرە­زي­دەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەم­لەكەتتىك قىزمەت ادال جانە ءتيىمدى بولۋى ءتيىس. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگان­دار­دىڭ باسشىلارىنا شىنايى جاعدايعا نەگىز­دەلگەن شاعىم تۇسسە، ولاردىڭ بارلىعى جازالانادى. ەشكىم زاڭنان جوعارى ەمەس. سوندىقتان باسشىلار حالىقپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى قاجەت»، دەدى.

ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىت ەكەنى جولداۋدا انىق كورىنىس تاپتى. پرەزيدەنت «بەلسەن­دى ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. سوندىقتان جاقىن ارادا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ، قابىلداۋىمىز كەرەك»، دەدى.

ازاماتتاردىڭ بەلسەندى بولۋى – قازىرگى زامان مەملەكەتىن العا جەتەلەيتىن كۇش. ەگەر جەتىستىگى مول مەملەكەتتەرگە زەر سالساق، بەلسەندى جۇمىستاردىڭ ءبارى ازاماتتىق باستامالارعا، قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە، مەملەكەتتىك قىزمەت­تىڭ ءبىر بولىگىن اتقاراتىن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتارعا، ءارتۇرلى ماسەلەلەردى دەربەس شەشەتىن كاسىبي بىرلەستىكتەرگە نەگىزدەلەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇنداي ۇيىمدارى مەملە­كەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ، وڭىرلەردى دامىتۋ، الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ، ەكولوگيالىق جوبالاردى ەنگىزۋ سياقتى باستامالاردى كوتەرە الادى.

 

سليامجار احمەتجاروۆ،

پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • كەشە

ءحالىڭ قالاي، قوستاناي؟

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار