– جۋىردا عانا تۇركى دۇنيەسىنىڭ اتاقتى ويشىلى, اقىن ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ 950 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا تۇركيانىڭ انكارا قالاسىندا وتكەن, تۇركى دۇنيەسىنىڭ عالىمدارى بايانداما جاساعان ۇلكەن جيىنعا قاتىسىپ كەلدىڭىز. جيىندا قانداي تاقىرىپتا بايانداما جاسادىڭىز؟
–تۇركيادا «تۇرىك ءتىلى قۇرىلىمى» دەيتىن ۇلكەن ۇيىم بار. باسشىسى گۇرەر گۇلسەۆين مىرزا. 300-دەن اسا عالىمداردىڭ باسىن قوسقان قۇرىلتاي وسى ۇيىمنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ءوتتى. ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ اتاقتى «قۇتتى بىلىك» داستانى توڭىرەگىندە باياندامالار جاسالدى. «قۇتتى بىلىك» – كونە تۇركى تىلىندە جازىلعان قۇندى ەڭبەك. ونىڭ مازمۇنى, يدەياسى, تۇركى الەمى, قازاق ەلى ءۇشىن وتە ماڭىزى. ءوزىمىز جاقسى بىلەتىندەي, ەڭبەكتەگى باستى يدەيا ءتورت پرينتسيپكە نەگىزدەلگەن. مەملەكەتتى ءادىل باسقارۋ كۇنتۋدى پاتشا بەينەسىنە, قۇت-بەرەكە, باق پەن داۋلەت ايتولدى بەينەسىنە جيناقتالسا, اقىل-پاراسات, دانالىق ءۋازىردىڭ ۇلى ۇعدۇلمىش ارقىلى كورىنەدى. ال ءۋازىردىڭ تۋىسى وعدۇرمىش قاناعات پەن ىنساپتىڭ, تاقۋالىقتىڭ, كەمەل اقىلدىڭ سيمۆولى. «قۇتتى بىلىكتە» مەملەكەتتى قالاي باسقارۋ كەرەك, ادام بالاسى قانداي قاسيەتتەردى باسشىلىققا الىپ, قالاي ءومىر ءسۇرۋ كەرەك دەگەن ماسەلە نازارعا الىنعان. مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە قۇنىن جويمايتىن سەبەبى – ادامزاتقا ورتاق ماڭگىلىك پروبلەمالاردى قوزعاۋىندا. وسى ەڭبەگى ءۇشىن تابعاش قارا ارسلان بوگراحان جۇسىپكە «حاس حاجيپ», ياعني, « ۇلى ءۋازىر» دەگەن اتاق بەرگەن ەكەن. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز دەگەندە «قۇتتى بىلىك» داستانىن ەرەكشە ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى.
تۇركيا تاراپىنان بۇل قۇرىلتايدىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ۇلكەن ءبىر ءىستىڭ ورىندالعانى دەپ ايتۋعا بولادى. ءتۇرلى وي-پىكىرلەردى تىڭدادىق. ءبىز كەلىسپەيتىن دە ويلار ايتىلدى. مىسالى, بىزدەر بايانداما جاساعان سەكتسيادا ءبىر جاس ىزدەنۋشى «قۇتتى بىلىكتى» بۋدديزممەن سالىستىرعاندا باسقالارعا قالاي اسەر ەتكەنىن بىلمەيمىن, ءوز باسىم مۇلدە قابىلداي المادىم. ويتكەنى بۇل داستاننىڭ وزەگىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق نەگىزىمىز, دۇنيەتانىمىمىز جاتىر.
جيىندا مەنىڭ باياندامام كەيىپكەرلەر سيپاتىنداعى سيمۆوليكاعا باعىتتالدى. قاناعاتتى, تاقۋالىقتى, رۋح ازاتتىعىن, كەمەل پاراساتتى ءوز بويىنا سىڭىرگەن وعدۇرمىش بەينەسىن اشىپ كورسەتۋگە تىرىستىم. جالپى, ءبىزدىڭ تانىمىمىزدا ديۋانا, ءدارۋىش دەگەن قانداي ءمان-ماڭىزعا يە ەدى؟ ماسەلەگە وسى جاعىنان كەلدىم. ءۋازىردىڭ ءوزى ىزدەپ بارىپ اقىل سۇرايتىن ءدارۋىشتىڭ بەينەسىنىڭ استارىندا قانداي ويلار جاتىر, ءبىزدىڭ ۇلتتىق فولكلور مەن ادەبيەتتە وسى بەينە نەگىز بولعان كەيىپكەرلەر ءورىسى بار ما دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەۋگە تىرىستىم. ارينە, قىسقا عانا باياندامادا كوپ نارسەنى قامتي المايسىڭ.
– راسىندا وسى ءدارۋىشتىڭ بەينەسى كەيىنگى جازبا ادەبيەتىمىزدە كورىنىس بەردى مە, بىلايشا ايتقاندا, كەيىپكەرلىك جۇيەگە كىردى مە, ءوزىڭىز كوبىرەك نازار اۋداراتىن پەرسونوسفەرادا ورىن الدى ما؟ قانداي دالەل-مىسالدار ايتار ەدىڭىز؟
– ول تاۋدا, ەلسىزدە جالعىز ءومىر سۇرەدى. ءوزىن تۇرمىستىڭ تارتىسىنان اۋلاق, كۇيبەڭدىك اتاۋلىدان بيىك, ەركىن ۇستايدى. باسقاشا ايتقاندا ەشكىمگە تاۋەلدى ەمەس. ۇلتتىق كوركەمدىك تانىمىمىزداعى ءدارۋىش, ديۋانا, ەل كەزگەن جيھانگەز بەينەسىنىڭ ءتۇپ نەگىزىندە رۋح اسقاقتىعى, ساف تازالىققا ۇمتىلۋ بار. قاراپايىم, ەلەۋسىز تىرلىك كەشسە دە, ادام بالاسى ولارعا ءزارۋ... جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «اقبىلەك» رومانىندا قارامۇرت وفيتسەر جانىنا ساۋعا سۇراعان سۇلۋدى جاپان دالادا جالعىز تاستاپ كەتكەندە, ايدالادا اداسقان ارۋدى اۋىلعا ءدارۋىش شال ارقالاپ الىپ كەلەدى... ز ۇلىمدىققا, ادامداردىڭ جاۋىز پيعىلىنىڭ كەسىرىنەن زورلىققا تاپ بولعان بەيكۇنا قىزدىڭ كۇناسىزدىگى ديۋانا شالدىڭ وعان دەگەن كومەگىمەن اڭعارتىلادى. سونداي-اق ورالحان بوكەيدىڭ «قۇلاشانىڭ شوتى ەدى» اڭگىمەسىندەگى قۇلاشا اتتى اۋىل-اۋىلدى ارالاپ جۇرەتىن ديۋانا شالدىڭ ار جاعىندا دا «قۇتتى بىلىكتەگى» وعدۇرمىش بەينەسىنىڭ ەلەسى بار. توسەنىشى – جەر, جامىلعىسى – اسپان بولعان قۇلاشانىڭ ەل كەزگەن تىرلىگى قانشالىقتى ايانىشتى بولىپ سۋرەتتەلسە, سونشالىقتى ءبىر تۇسپالعا تولى... جالپى, بۇل بەينە ۇلتتىق فولكلوردا جانە ادەبيەتىمىزدە سان قىرىنان, ءتۇرلى موتيۆتەردە جاقسى دامىتىلعان. ەسىڭدە بولسا, «كۇن استىنداعى كۇنىكەي قىز» ەرتەگىسىندەگى بالاعا ءجون ايتىپ, جول كورسەتەتىن ءبىر اق ساقالدى قاريا بار ەدى عوي...
قالامگەرلەر بۇل بەينەنى سومداۋ ارقىلى يماندى, قاناعاتتى, ىنساپتى, تازالىقتى ءپىر تۇتقان ىزگى مۇراتتارىمىزدى كورسەتكىسى كەلدى مە, الدە كۇيكى تىرلىكتەن بيىك تۇرعان ادام تۇلعاسىن جاساۋدى مۇرات تۇتتى ما, قالاي بولعاندا دا باعزى جانە كوركەمدىك تانىمىمىزدا وعدۇرمىش باسىندا تۇرعان كەيىپكەرلىك ءورىس شىنايى ءومىر ءسۇرۋدىڭ فورمۋلاسىن تانىتادى. نەگىزى «قۇتتى بىلىك» وتە اۋقىمدى دەڭگەيدە زەرتتەلگەن شىعارمالاردىڭ قاتارىندا. بىراق جاڭاشا ويلايتىن جاس ادەبيەتشىلەر ۇلتتىق فيلوسوفيالىق پروزامىزدىڭ باستاۋىندا تۇرعان بۇل شىعارمانى ءداستۇرىمىز, دۇنيەتانىمىمىز تۇرعىسىنان ءالى دە تەرەڭىرەك زەرتتەۋى كەرەك سياقتى...
– جاس ادەبيەتشىلەر دەمەكشى, قازاق كوركەمسوزىنە لايىقتى ينتەرپرەتاتسيا جاساي الۋى ءۇشىن ولارعا قانداي تالاپتار قويىلۋى كەرەك؟
– ماماندار دايارلايتىن مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىندا بۇل ماسەلە ارنايى جازىلعان. ماسەلەن, ادەبيەتتانۋشىلىققا دايارلاناتىن ءبىلىم الۋشىلار ادەبيەتتىڭ زاڭدىلىعىن, تەورياسىن, ەستەتيكالىق قىزمەتىن, قاعيدالارىن ۇعىنىپ, كەز كەلگەن شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ تۋىندىلارىن تالاپقا ساي تۇسىندىرە الۋلارى كەرەك. وزدەرى قابىلداعان ءبىلىمدى تولىقتاي ءتۇسىندىرىپ, جەتكىزىپ ايتا الۋلارى ءتيىس. بىراق وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – قازىرگى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتىندا تەرەڭ ءبىلىم بەرۋدەن گورى اڭعارتىپ وتۋگە كوپ نازار اۋدارىلعان. بۇل قاۋىپتى قۇبىلىس. قازىرگى عىلىمنان قاربالاستىقتى بايقايمىز. ءبارىن تەز جاساۋ, تەز اياقتاۋ كەرەك. ونىڭ سالدارى شالالىققا, تۇجىرىم جاساي الماۋعا, كوشىرىپ الۋعا سوقتىرۋدا. بىراق كوپكە توپىراق شاشۋعا تاعى بولمايدى. ءوزىنىڭ ىزدەنۋ تاقىرىبىنا سايكەس جاڭاشا تۇجىرىمدارعا قول جەتكىزىپ, نازار اۋدارتارلىق پىكىرلەرىن ايتىپ, جازىپ جۇرگەن جاستاردى دا بىلەمىن.
– قازىرگى كۇنى قازاق ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ الدىندا شەشىلۋى ءتيىس قانداي ماسەلەلەر بار؟
– بۇل وتە كۇردەلى سۇراق. ويتكەنى ادەبيەتتانۋ عىلىمىنىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر كوپ. سونىڭ ەڭ قاراپايىمى ءارى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلۋى ءتيىس ماسەلە – جوعارى وقۋ ورىندارىنا قازىرگى كۇن تالابىنا سايكەس زاماناۋي كوزقاراستار نەگىزىندە سۇرىپتالعان ادەبيەت تەورياسى وقۋلىعىن تەورەتيك عالىمدار قايتا ازىرلەپ شىعۋى كەرەك. شىقپاي جاتقان جوق. بىراق جۇيەسىز دەۋگە بولادى. ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارى مەن جەكەلەگەن ۇستازدار شىعارىپ جاتقان ەڭبەكتەردىڭ باسىن ءبىر ارنادا توعىستىرىپ, ەڭ قۇندى, زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس كەلەتىن تۇجىرىمداردى ىرىكتەپ الىپ, تولىققاندى, ەلىمىزدىڭ بۇكىل جوعارى وقۋ ورىندارى وقيتىن ساپالى ءبىر ەڭبەك دايىنداۋ كەرەك. بۇرىن جارىق كورگەن ۇستازىمىز زەينوللا قابدولوۆتىڭ, ونىڭ الدىندا جوعارى وقۋ ورىندارىندا قولدانىلىپ كەلگەن قاجىم جۇماليەۆتىڭ وقۋلىقتارى ۋاقىتىندا ءوز ميسسيالارىن اتقاردى. ءبىز ولاردى جوققا شىعارمايمىز. العاشقى تەوريالىق ءبىلىم, ودان ءارى قاراي قالىپتاسقان ۇعىمداردى ءبىز وسى ەكى وقۋلىقتى تىلگە تيەك ەتىپ ايتامىز. دەسە دە ەندى جاڭارعان ءبىلىم مازمۇنىنا سايكەس جاڭا وقۋلىقتار قاجەت. «قازاق تىلىندەگى ءجۇز جاڭا وقۋلىق» جوباسى بويىنشا بىلتىر «ادەبيەت تەورياسىنىڭ» بەستومدىعى اعىلشىن تىلىنەن اۋدارىلدى. ادەبيەتشى قاۋىم سوعان رەداكتور رەتىندە اتسالىستىق. مەن ءوزىم ءبىر تومدىعىنا عىلىمي رەداكتور رەتىندە قاتىسىپ, ءاسيا باقداۋلەتقىزى دەگەن جاس اۋدارماشىمەن جۇمىس ىستەدىم. ءاسيا اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, ساۋاتتى جاس ەكەن. تەوريالىق ەڭبەكتى اۋدارۋدا قابىلەتىن تانىتىپ, ءوز دەڭگەيىندە جەتكىزە الدى. بۇل بەس تومدىق تەوريا وقۋلىعىنىڭ اۆتورلارى –دجۋلي ريۆكين جانە مايكل رايان. بەستومدىق كىتاپحاناعا تۇسەر. ءارى قاراي وقۋ پروتسەسىنە ۇسىنىلار. م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا وسى كىتاپقا قاتىستى جاقسى ءبىر سەمينار ۇيىمداستىرىلدى. سوندا ادەبيەتشى عالىمدار ءوز ويلارىمىزدى ايتتىق. ءبىز بۇل بەستومدىقتى سول قالپىندا پايدالانا المايمىز. بەستومدىقتىڭ ەڭ قۇندى-قۇندى تۇجىرىمدارىن اۋديتورياعا سايكەس ىرىكتەپ الىپ, تالداۋلاردى ءوزىمىز جۇزەگە اسىرىپ, ءبىر وقۋلىق ءتۇزىپ شىعارۋىمىز قاجەت. ويتكەنى مۇندا ءارتۇرلى كوزقاراس, ءارتۇرلى پىكىرلەر كوپ. ادەبي تۋىندىلار ءبىزدىڭ قالىپتاسقان تانىمىمىز قابىلدامايتىن تۇرعىدا تالدانعان. پسيحولوگيالىق تالداۋلارعا باسىمدىق بەرىلگەن. كەيىپكەر بولمىسى زيگمۋند فرەيدتىڭ بەيسانالىق پسيحولوگياسى تۇرعىسىنان نازارعا الىنىپ, كەي بولىمدەردە بيولوگيالىق, فيزيونوميالىق باعىتتاعى تالداۋلار تەرەڭدەپ كەتكەن. بۇل تالداۋلار ءبىزدىڭ قازاق ءتىلدى اۋديتوريا ءۇشىن اۋىرلاۋ. مەن ادەبيەت تەورياسىنان ساباق بەرەتىن وقىتۋشى رەتىندە ءدال وسى وقۋلىقپەن وقۋ تالاپ ەتىپ قويىلسا, ونداعى ايتىلعان ويدى اۋديتورياعا قالاي جەتكىزۋىم كەرەك؟ ماسەلە وسىندا. بۇل جەردە وقىتۋشىنىڭ بىلىكتىلىگى, ىزدەنىسى, عىلىمي-تەوريالىق دايىندىعى كوپ ءرول وينايدى. دەسە دە باسا ايتاتىن نارسە – سىني ويلاۋدى, سىني قابىلداۋدى ستۋدەنتتەرگە سىڭىرە بەرۋ كەرەك. سوسىن جوعارىدا ايتقانىمداي ءوز تەورەتيك عالىمدارىمىزدىڭ دا ىرگەلى ەڭبەگى جارىق كورەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى. ونى ءبىر ەمەس, بىرنەشە اۆتور مينيسترلىكتىڭ ارنايى تاپسىرىسىمەن, ۋاقىت ءبولىپ, جاۋاپكەرشىلىكپەن جوعارى دەڭگەيدە دايىنداسا دەپ ويلايمىن.
– ادەبيەتتەگى ميفولوگيزم, ميفوپوەتيكا تاقىرىپتارىن ىندەتە زەرتتەدىڭىز. نەلىكتەن بۇل تاقىرىپ جانىڭىزعا جاقىن؟ ميفوپوەتيكانىڭ قازاق ادەبيەتىندەگى كوركەمدىك-يدەيالىق قىزمەتى جايلى اڭگىمەلەسەڭىز...
– ميف دەپ باستاعانىڭ دۇرىس. ميف الەمىنە ەرەكشە قىزىقتىم. ەشقانداي سەبەپ جوق. ءوزىم شىعارماشىلىقپەن اينالىسقاننان كەيىن سولاي بولعان شىعار. وقۋشى كەزىمىزدە «ەجەلگى دۇنيە تاريحى» پانىندە ءار تاقىرىپتىڭ سوڭىنان گرەك ميفتەرىنەن قىسقاشا ۇزىندىلەر بەرىلەتىن. سول ماتىندەردى بىرنەشە مارتە وقيتىنمىن. ال سول كەزدەگى ءبىزدىڭ اتەيستىك قوعامدا ميفكە «قۇر قيال», «بوس ساندىراق», «اقيقاتتى تەرىس ءتۇسىندىرۋ» دەپ قارايتىن. بىردەڭە ايتساڭ, «بۇل ميف قوي» دەيتىن جاۋاپ الاسىڭ. امەريكالىق جازۋشى تورنتون ۋايلدەردىڭ مىنا ءسوزىن ۇنەمى قايتالاپ ايتىپ جۇرەم: «ميف دەگەنىمىز – ءوزىنىڭ تاريحىن ۇزاق ۋاقىت بويى اڭگىمەلەگەن حالىقتىڭ ارمانشىل جانى». تاريحي سانانىڭ ءبىر فورماسى ساناتىنداعى ءميفتىڭ انىقتاماسى كوپ: «ميف دەگەنىمىز – دۇنيەنى تانۋعا دەگەن ادامداردىڭ العاشقى تالپىنىسى». ء«ميفتىڭ استارىندا ۇلى اقيقات بار. ادام وسى اقيقاتتى تانۋعا ۇمتىلادى. بۇل بىراق ميف ارقىلى بۇركەمەلەندى». قالاي بولعاندا دا ءبىز ءميفتىڭ كيەلى, تىلسىم سيپاتىن جوققا شىعارا المايمىز. ميفكە قىزىعۋ, ونى زەرتتەۋ سوناۋ داۋىردەن كۇنى بۇگىنگە دەيىن تولاستاعان جوق. ادەبيەتتانۋدا, مادەنيەتتانۋدا ءميفتى زەرتتەگەن الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلى تۇلعالار كوپ. ماسەلەن ف.شەللينگ, م.ميۋللەر, اعايىندى گريمدەر, ە.مەلەتينسكي, يا.گولوسوۆكەر, م.ەليادە, د.نورمان, ن.فراي, د.ۆيكو, دج.فرەزەر, ر.بارت, ت.ب. بەلگىلى عالىمدار ءميفتى زەرتتەدى. سونىڭ ىشىندە مىسىر, ءۇندى, قىتاي, گرەك ميفولوگيالارىن ارنايى زەرتتەگەن عالىمدار كوپ. كەز كەلگەن سالانى زەرتتەگەندە, ونىڭ نەگىزىندەگى ميفتىك قۇرىلىمعا نازار اۋدارۋ كەرەك دەگەن كوزقاراس نەگىزىندە ميفولوگيالىق مەكتەپ پايدا بولدى. ال ءسوزدىڭ قاباتىن, استارىن ءبىلۋ, ءمانىن ءبىلۋ, ءسوزدىڭ كودىن شەشۋ كەرەك دەيتىن قۇرىلىمدىق لينگۆيستيكانىڭ ءوزى بارىپ ميفكە تىرەلەتىن تۇستار بار. ءسوزدى, ءتىلدى ميفپەن بايلانىستىراتىن پىكىرلەردىڭ قيسىندىلىعىن جوققا شىعارا المايمىز. ميفتىك تانىم, ادامزات ساناسىنىڭ دامۋ بارىسىندا پوەتيكالىق ويلاۋعا ۇلاسىپ, ءاۋ باستاعى اقيقات تۇرىندە ايتىلعان موتيۆتەر مەن سيۋجەتتەر ەرتەگى, ءاپسانالاردىڭ بويىندا ەستەتيكالىق تۇرعىدا جاڭعىرتىلدى.
جالپى, ميف, ميفولوگيا وتە كۇردەلى ءارى قىزىق تاقىرىپ. الايدا, تەك قىزىعۋشىلىق دەڭگەيىندە عانا بار نارسەنى قايتالاپ ايتىپ بەرۋ – عىلىم ەمەس. الەم حالىقتارىنىڭ ميفولوگيالىق ەنتسيكلوپەدياسىندا ميفكە قاتىستى ەڭبەكتەردە ءبارى ايتىلعان. ونى قايتادان بايانداپ جاتۋ – الىپپە دەڭگەيىندە عانا. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ميفولوگيالىق ويلاۋ داۋىرىندە تانىمدىق قىزمەت اتقارعان ميفتەردىڭ, پوەتيكالىق ويلاۋ داۋىرىندە ياعني, ادامزات ساناسىنىڭ دامۋىندا ەستەتيكالىق قىزمەت اتقاراتىنىن, سانامىزدا ساقتالعان ارحەتيپتىك نەگىزدەردىڭ ماڭىزدى ورنىن, سوعان قاتىستى تەوريالىق قاعيدالاردى زەردەلەۋ. ميرچا ەليادە: «ميف دەگەنىمىز – نوستالگيا, ادام بالاسىنىڭ ءوزىنىڭ ءتۇپ باستاۋىن, قاينار كوزىن ساعىنۋى» دەيدى. ادامزات رۋحتىڭ ماڭگىلىكتىگىن, ادامي ۇلى مۇراتتاردىڭ سالتانات قۇرۋىن, ىزگىلىك پەن ادىلدىكتىڭ جەڭىسىن كوكسەپ كەلدى. ءسويتىپ رۋح جارالعان, ءنار العان, ۋاقىت توقتاپ تۇراتىن, كارىلىك, اجال بولمايتىن جەرۇيىق, شامبالا, اۆاللون, دوننىڭ ءۇيى, تير تاينگەردىڭ تۇراعى سياقتى عاجايىپ مەكەندەردىڭ وبرازىن تۋدىردى... وسى جەردە اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ ءميفتى فولكلور جانرى رەتىندە زەرتتەگەن ماڭىزى زور ەڭبەگىن اتاماۋ مۇمكىن ەمەس. سونداي-اق سەرىكبول قوڭدىبايدىڭ تىڭ ىزدەنىسكە نەگىزدەلگەن ەڭبەكتەرىن ايتقىم كەلەدى. ارعى-بەرگى ميفولوگيانى زەردەلەي وتىرىپ, تانىمدىق تۇرعىدا قىرۋار ەڭبەك ەتكەن سەرىكبولدىڭ تۇجىرىمدارىن تالداي وتىرىپ, كوپ ناتيجەلەرگە جەتە الساق – بۇل دا ۇلكەن جەتىستىگىمىز بولار ەدى.
ىزگىلىك پەن ز ۇلىمدىقتىڭ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ بىتپەيتىن شايقاسى ناتيجەسىندە دامۋ ديالەكتيكاسى جۇزەگە اسادى. ال ميف وسى ۇلى شايقاس الاڭىنىڭ باس يەسى... مىسىرلىق گور مەن سەت, شۋمەر-اككادتار ميفىندەگى ماردۋك پەن قۇبىجىق ايەل تيامات اراسىنداعى شايقاستار, ءبىزدىڭ ەرتەگىلەر سيۋجەتىنە كىرگەن جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ ءىس-ارەكەتتەرى – تىرشىلىك, ءومىر تىنىسىنىڭ تۇسپالى...
ميفكە قاتىستى زەرتتەۋلەردە كوڭىلىمە قونبايتىن تۇستار دا كوپ. مەن ءميفتى تەك ءپوزيتيۆتى جاعىنان قابىلدايمىن جانە سول باعىتتا تانىتۋعا تىرىسامىن.
– قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا ميفتىك سيۋجەتتەر مەن موتيۆتەردى ءوز شىعارمالارىنا قيۋىن كەلىستىرىپ, شەبەرلىكپەن ارقاۋ ەتە بىلگەن, قولدانا بىلەتىن قالامگەرلەردەن كىمدەردى اتار ەدىڭىز؟
– ادەبيەت تاريحىنا نازار اۋدارساڭىز, ادەبيەتتىڭ وزەگىندەگى تۇراقتى سيۋجەتتەر مەن موتيۆتەردى كورۋگە بولادى. ەرتەگىلەردىڭ قۇرىلىمىن زەرتتەگەن ۆ.پروپپ تۇراقتى سيۋجەتتەر جايلى ايتادى. ءبىر عانا سيۋجەتتىڭ ءوزى ترانسفورماتسيالانىپ, كوپتەگەن كلاسسيكالىق تۋىندىلاردىڭ وزەگىنە اينالعانى ادەبيەت تاريحىندا كەزدەسەدى. وعان الەم ادەبيەتى تاريحىنان دا, قازاق ادەبيەتى تاريحىنان دا مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. د.لوندون, س.موەم, گوفمان, ت.درايزەر, ە.حەمينگۋەي, ف. كافكا سىندى تانىمال جازۋشىلار باعزى موتيۆتەردى جاقسى پايدالانعان. بىراق تەك سول كۇيىندە پايدالانىپ قويماي, قايتا جانداندىرىپ, بۇگىنگى كۇننىڭ پروبلەماسىن ايتادى. ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز تۋرالى دا وسىلاي ايتامىز. مىسالى, اباي تابيعاتتى بەينەلەۋدە ءميفتى تاماشا كوركەمدىك قۇرالعا اينالدىرعان. «كۇن – كۇيەۋ, جەر – قالىڭدىق ساعىنىشتى», «انامىزداي جەر ءيىپ ەمىزگەندە, بەينە اكەڭدەي ۇستىڭنەن اسپان تونەر» دەپ كەلەتىن بەينەلى جولداردى قاراڭىز. ماعجان باعزى ميفتىك, ونىڭ ىشىندە تابيعاتتى رۋح دەپ تانىعان انيميستىك تانىمدى نەگىزگە الىپ ءوزىنىڭ كوركەمدىك الەمىن جاساعان. ءبىر عانا «ەرتەگى» پوەماسىندا كەنەسارى, سىزدىق سۇلتانداردىڭ تاعدىرىن, ۇلتقا جاساعان قىزمەتىن تانىتۋدا ميفولوگيالىق ەلەمەنتتەرگە, موتيۆتەرگە نازار اۋدارۋ ارقىلى كوركەمدىك شەشىم جاساعان. كلاسسيك جازۋشىمىز ءابىش كەكىلبايدىڭ اڭىز سيۋجەتتەرىن ارقاۋ ەتكەن تۋىندىلارىنىڭ وزەگىندە وسى ميفتىك نەگىزدەر جاتىر... ءوزىم ارنايى زەرتتەگەن ورالحان بوكەي ميفولوگيزمىندە ءبىرسىپىرا ويلار ايتتىم. ءبىزدىڭ ميف پوەتيكاسى جايلى نەگىزگى زەرتتەۋىمىزگە قازىرگى كورنەكتى اقىندار ە.راۋشانوۆ, ۇ.ەسداۋلەت, ت.ابدىكاكىم ۇلى, گ.سالىقباي, ن.ماۋكەن ۇلى شىعارماشىلىعى ارقاۋ بولدى. ارينە, قازاق ادەبيەتىندە تۇراقتى سيۋجەتتەردى, ءميفتى پايدالانۋ مىسالدارى جەتەرلىك. ول اسىرەسە پروزالىق شىعارمالاردا كوپ كەزدەسەدى. بىراق شىنىن ايتۋ كەرەك, قازىرگى ميفولوگيالىق زەرتتەۋلەر ميفولوگيانىڭ الىپپەسى دەڭگەيىندە. ميفولوگيا بويىنشا ءالى دە كوپ ىزدەنىستەر قاجەت. ءبىز قازاق ميفولوگياسىن الەمدىك ميفولوگيامەن سالىستىرا الماي جاتىرمىز. الەمدىك ميفولوگيامەن سالىستىرىپ, تەوريالىق پايىمدار جاساۋعا شامامىز جەتپەي جاتىر... بىزگە الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋلەردى عانا ەمەس, ميفولوگ سەرىكبول قوڭدىبايدىڭ ىزدەنىستەرى تۇزىلگەن كوپتومدىق «ارعىقازاق ميفولوگياسى» ەڭبەگىن, ت.ب. عىلىمي-تانىمدىق باعىتتاعى زەرتتەۋلەرىن باعىت ەتىپ الا وتىرىپ, جاڭاشا پايىمداۋلاردان تۋعان ىرگەلى «قازاق ميفولوگياسى» عىلىمىن قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. ميفولوگيالىق سوزدىكتەردى ازىرلەۋدە تۇركىتەكتەس اعايىندارىمىزدىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنۋ قاجەت...
ميفولوگيالىق مەكتەپتىڭ وكىلدەرى كەز كەلگەن شىعارمانىڭ قۇرىلىمىنان ءميفتى ىزدەيدى دەدىك. ويتكەنى ميف كەز كەلگەن كوركەم تۋىندىنىڭ وزەگىندە ءومىر سۇرەدى. ميفوپوەتيكالىق ءادىس پرينتسيپىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءبىز سول وزەكتى انىقتاپ, قىزمەتىن زەردەلەگەندە ميفتىك تانىمنىڭ ادامزات ساناسىندا تۇراقتاپ قالعانىن, ءتۇرلى سيپاتتا كورىنىپ, ءومىر ءسۇرۋ قاعيدالارىنا اسەر ەتەتىنىن اڭعارامىز.
– ال جەكە شىعارماشىلىعىڭىزدا قانداي جاڭالىقتار بار؟
– شىعارماشىلىق... ولەڭ دەگەن, ەندى... عىلىم ەمەس. ءوزىڭ بىلەسىڭ... جاداعايلاپ ايتساق, بىزگە باعىنبايتىن تىلسىم دۇنيە عوي. جاقىن ارادا «قىش تاقتاداعى سىنا جازۋ» دەگەن جىر كىتابىم جارىق كورمەك. پوەزيانى سۇيەتىن ءبىر ادام ليريكالىق ولەڭدەرىمدى جەكە جيناق ەتىپ شىعارۋعا كومەك بەرمەكشى... ازىرگە وسى.
– پوەزيا مەن عىلىم. بۇل ەكەۋى ەكى بولەك دۇنيە. بىرەۋى سالقىنقاندىلىقتى, ەكىنشىسى قىزۋقاندىلىقتى كەرەك ەتەدى. ءبىر وزىڭىزگە ەكىگە جارىلۋعا تۋرا كەلەتىن ساتتەر بولاتىن شىعار؟ بۇل ەكى سالاداعى ىزدەنىستەرىڭىزدىڭ ءبىر-بىرىنە ىقپالى بار ما؟
– ەكەۋى ەكى بولەك, تابيعاتى ءبىر-بىرىنە كەلمەيدى دەگەنمەن, ء«بىر اتانىڭ بالالارى» عوي.. عىلىمعا بايىپتى پايىم, پوەزياعا جۇرەكتىڭ ءدۇرسىلى مەن جاننىڭ تولقىنىسى, تۇيسىكتىڭ سەزىنۋى كەرەك. ىزدەنىستى ۇزدىكسىز جۇرگىزۋگە بولادى, ال ولەڭدى جوسپارلاپ, ءوزىڭدى ورىندىققا بايلاپ جازا المايسىڭ... مەن ءۇشىن نە قىمبات ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ميف دۇنيەسىن كەزىپ جۇرگەنىمنىڭ ءوزى وسى پوەزيانىڭ اسەرى شىعار. مەنىڭ تۇيسىگىمە باعزى ارحەتيپتىك باستاۋلار ۇزدىكسىز ساۋلە شاشىپ جاتاتىنداي.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل سەيىل,
«Egemen Qazaqstan»
