الما ورماندارى (Malus sieversii) جوتانىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىنىڭ ورتالىق بولىگىندە, بۇتا بەلدەۋىندە (1000-1500 مەتر بيىكتىك شەگىندە) تارالعان. بۇل ءارتۇرلى ەكسپوزيتسيالاردىڭ باۋرايلارىنا, سولتۇستىكتەن باسقا, شاتقالدىڭ تۇبىنە نەمەسە جايىلما ۇستىندەگى تەرراسالارعا ءتان. مۇندا بادام-الما ورمانى, توبىلعى-بادام-الما, بادام-يتمۇرىن-الما, تەرەك-الما ورماندارى جانە باسقا دا قاۋىمداستىقتارى كەزدەسەدى.
كوكتەرەك ورماندارى (Populus tremula) تارباعاتايدا باسقا ورماندارعا قاراعاندا كەڭ تارالعان. ول كوپ ورىندى الماي, وڭتۇستىك بەتكەيدە تەڭىز دەڭگەيىنەن 1000-1700 مەتر بيىكتىكتە نەگىزگى جوتانىڭ بەتكەيلەرىندە دە, ونىڭ بيىك تاۋ بوكتەرىندە دە كەزدەسەدى. كوكتەرەك ورماندارىنداعى ءبىرىنشى اعاش قاباتى 15-17 مەترگە جەتەدى, وعان كەيدە لاۆر جاپىراقتى تەرەك ارالاسادى. توعايلاردا كەيدە Salix alba, الما, التاي دولاناسى, مويىل جانە شانكىش كەزدەسەدى. اعاش شىمىلدىعىنىڭ تۇتاسۋى 0,2-دەن 0,8-گە دەيىن اۋىتقيدى. بۇل رەتتە اعاشتاردىڭ سيرەۋى كوكتەرەكتى كەسۋدىڭ سالدارىنان بولعانىن ەسكەرگەن ابزال. كوكتەرەكتەگى بۇتا قاباتى ءاردايىم جاقسى دامىعان جانە نەگىزىنەن Rosa spinosissima قۇرىلعان, ونىڭ بيىكتىگى 1,5-2 مەتر, جوبالىق جابىنى 60-تان 100%-عا دەيىن بولىپ كەلەدى. وڭتۇستىك بەتكەيدىڭ ورتالىق بولىگىندە Amygdalus ledebouriana ءجيى كەزدەسەدى.
تەرەك ورماندارى تارباعاتايدا شاعىن توعايلارمەن سيرەك كەزدەسەدى. نەگىزىنەن وزەندەر القابىندا نەمەسە جوتانىڭ بەتكەيىندە ورنالاسقان. بۇل ەڭ الدىمەن لاۆر جاپىراقتى تەرەكتەن (Populus laurifolia) قۇرىلعان, وعان سولتۇستىك بەتكەيدىڭ وزەن القاپتارىندا قالىڭ جاپىراقتى تەرەك (Populus densa) قوسىلادى. وسى ورمانداردا گۇلدەردىڭ 97 تۇرىنە دەيىن كەزدەسەدى. ونىڭ ىشىندە 7 اعاش ءتۇرى جانە 12 بۇتالى وسىمدىكتەر بار. تەرەكتىڭ ورمان قاۋىمداستىقتارىن ەكى توپقا بىرىكتىرۋگە بولادى – بەتكەيدەگى ورماندار مەن جايىلما ورماندار.
تال ورماندارى جوتانىڭ وڭتۇستىك جانە سولتۇستىك بەتكەيىندەگى شاتقالداردىڭ بۇتالى جانە وزەن القاپتارىندا تارالعان. بۇل ۇلكەن الاڭداردا سيرەك كەزدەسەدى, ال ءجيى كەزدەسەتىن وزەن ارنالارىنىڭ بويىندا كەڭ ەمەس تاسپالارمەن سوزىلادى. تال ورمانى اعاش تالدارىنىڭ قالىڭ نەمەسە سيرەك وسىندىلەرىمەن قالىپتاسادى, كوبىنەسە لاۆر جاپىراقتى تەرەك, كوكتەرەك, سيرەك تۇردە قايىڭ وسەدى.
ياعني تارباعاتايداعى اعاش وسىمدىكتەرى اسا كوپ اۋماقتى ەمەس, بۇكىل جوتادا شاعىن ۋچاسكەلەردە شاشىراڭقى ورنالاسقان, سوندىقتان ۇلكەن شارۋاشىلىق ماڭىزى جوق. وكىنىشكە قاراي, كەي وڭىرلەردە جايىلما, بەتكەيلى ورمانداردى (الما, كوكتەرەك) جەرگىلىكتى تۇرعىندار وتىنعا كەسكەن. بۇدان باسقا, جوتانىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىنىڭ ورتالىق بولىگىندە سيۆەرس جابايى الما اعاشى تابيعي تۇردە وسەدى.
وسى ورايدا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەكولوگيالىق دۇنيەتانىمىن ناسيحاتتاۋ جانە دامىتۋ قاجەتتىگىن, ورماندى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاساۋ جانە زەرتتەۋ, تۇرلەردىڭ تابيعي تارالۋىن قورعاۋ مەن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتىگىن ايتقىمىز كەلەدى.
بايان ساداكوۆا,
«تارباعاتاي» مۇتپ-نىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, مەملەكەتتىك ينسپەكتور
