كەزىندە دجون كەستەل 1736 جىلى كىشى ءجۇز حانى ءابىلحايىر حانعا بارىپ قايتقان ساپارى تۋرالى ەڭبەگىن جاريالادى. وندا ول حانمەن كەزدەسكەنى جايلى بىلاي دەيدى: «...وسىنداي جاعدايدا ءبىر ارەكەت ىستەمەسەم بولمايتىنىن بايقادىم دا, حاننىڭ بايبىشەسىنىڭ ايرىقشا سەنىمىنە يە بولۋدىڭ جانە ءبىر دەگەننەن شاپاعاتىنا بولەنۋدىڭ جولىن ىزدەدىم. سول سەبەپتەن الدىن الا دايىنداپ قويعان جانە وزىممەن بىرگە الىپ جۇرگەن بوياۋلارىممەن بىرگە وسى جەرگە الىپ كەلگەن بىلعارىمدى قولىما الدىم دا از ۋاقىتتىڭ ىشىندە حاننىڭ سۋرەتىن قولمەن وتە ءساتتى بوياپ شىقتىم. وسىعان قاتتى ريزا بولعان حاننىڭ بايبىشەسىنىڭ اۋزىنان قاراپ وتىرعاندا مەنىڭ سالعان سۋرەتىم مەن ءوزىنىڭ زايىبىنىڭ ۇقساستىعى سونداي, ەكى تامشى سۋ دا ءدال وسىنداي ۇقساماس» دەگەن سوزدەر شىقتى. وسىلاي ەكەۋىن سالىستىرىپ جۇرگەندە ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتىپ كەتتى. قىمىزدى دا ءبىراز ەڭسەرىپ تاستادىق. مارە-سارە بولىپ ءجۇرىپ تالاي قىزىق اڭگىمەنىڭ باسىن قايىردىق. ءتۇن ورتاسى اۋعاندا حان ماعان شاتىرىما قايتۋعا رۇقسات بەردى», دەگەن جازبا قالدىرعان. («اۋدارما» باسپاسى. 2002 جىل. 38 بەت.)
ءابىلحايىر حاننىڭ جۇبايىنىڭ ەسىمى ءباتيما (تۋعان كەزدەگى ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى بولاتىن). قازاق تاريحىندا ول كوبىنە بوپاي حانىم ەسىمىمەن بەلگىلى بولدى. كىشى ءجۇزدىڭ اداي رۋىنىڭ توبىش تارماعىنان ءوربيدى. سۇيىندىكتىڭ بەلگىلى باتىرىنىڭ جالعىز قىزى.
ەسىمى ءباتيما بولعان ونىڭ ورىس جازبالارىندا نەلىكتەن پوپاي (كەيبىر جازبالاردا پۋپاي) دەپ اتالعاندىعى تۋرالى ازىرشە قولىمىزدا ناقتىلى دەرەكتەر جوق. حالقىمىزدىڭ ۇل-قىزدارىنا ءسابي كەزىنەن ەركەلەتىپ جاناما ەسىم بەرەتىن ۇردىستەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ وتىر. تاريحشىلار زەرتتەۋلەرىندە انىق دالەلدەنگەنى – ءابىلحايىردىڭ بوپايدان وربىگەن ۇل پەرزەنتتەرى بەسەۋ – نۇرالى, ەرالى, ايشۋاق, قوجاحمەت, ءادىل. ءابىلحايىر حان دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ەليزاۆەتا پاتشايىمنىڭ جارلىعىمەن نۇرالى كىشى وردانىڭ حان تاعىنا وتىرادى. نازار اۋدارارلىق جاعداي سول, ءابىلحايىردىڭ, قالماق, باشقۇرت ايەلدەرىنىڭ ەسىمدەرى كوپ اتالمايدى. دەمەك حان شاڭىراعىنداعى بايبىشە بوپايدىڭ ابىروي-بەدەلى دە, ىقپالى دا, تانىمالدىلىعى دا باسقا ايەلدەردەن جوعارى بولدى دەگەن ءسوز.
رەسەي تاريحىندا پاتشالىق ەتكەن تۇلعالاردىڭ جىلناماشىلارى بولعانى تاريحتان بەلگىلى. ءارىسى – ءبىرىنشى پەتر, سوڭى ەكىنشى نيكولايدى تاققا وتىرعىزعان كەزدەن باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىنە دەيىن قاعازعا تۇسكەن. تاريح قاعازدانعان-قۇجاتتانعان دەرەككە عانا سەنەدى. ال قازاق تاريحىندا ءۇش ءجۇزدىڭ الدىندا ايبىنى اسقان حاندارىمىزدىڭ جىلناماشىسى بولمادى دەگەنگە ەشكىم سەنبەيدى. بىراق ولار جايلى دەرەكتەر جوق نەمەسە جەر اسىپ, ەل اسىپ وزگە ەلدىڭ تاريحي جادىگەرلەرىنىڭ قاتارىن تولىقتىرىپ تۇر. سەبەبى تاريحي تۇرعىدان قاراعاندا ءابىلحايىر ءومىر سۇرگەن ۋاقىت بەرگى ۋاقىت. بۇل رەتتە شەتەلدىك جيھانگەزدىڭ ول تۋرالى جازباسىنىڭ بىزگە جەتكەنىنىڭ ءوزى ولجا. كۇندەردىڭ كۇنىندە حانداردىڭ جىلناماشىلارى جازىلعان دەرەكتەر ەلگە جەتسە, تالاي دۇنيەلەردىڭ بەتى اشىلىپ, قازاق حاندارىنىڭ ومىردەگى شىن بەينەسى ايقىندالادى.
بوپاي حانىمنىڭ تابىلعان سۋرەتى قوعامنىڭ كوڭىلىندە قوردالانىپ قالعان تاقىرىپقا قايتا ورالۋعا سەبەپ بولىپ وتىر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاقتىڭ حاندارى مەن باتىرلارىنىڭ بەينەسى مەن ءمۇسىنىن كورگەن ادام ولاردىڭ ءبىر قالىپتان شىققانىن بايقاماۋى مۇمكىن ەمەس. ناقتىلىق جوق. بۇل سۋرەتشىلەرىمىزدىڭ تاقىرىپقا بارار كەزدە اسا ىزدەنە قويمايتىنىن بىلدىرەدى. قىلقالام يەلەرى مۇنىڭ سەبەبىن ولاردىڭ قانداي بولعانىن بەينەلەيتىن جازبا دەرەكتەر جوق دەپ اقتالادى.
دەگەنمەن بوپاي حانىمنىڭ كەلبەتى سۋرەتشىلەر الەمىندەگى وسى قاساڭدىقتى سەيىلتەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. سەبەبى ارىسى ەسىم حان, بەرىسى ابىلاي حاننىڭ ومىردەگى كەسكىن-كەلبەتىن ءدوپ باساتىن دەرەكتەر باتىرلار جىرىندا كەزىگىپ قالادى. مىسالى,
اۋىز-جازبا ادەبيەتىندەگى «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» دەگەن سيپاتتاماعا قاراپ, ەسىم حاننىڭ پورترەتىنە وزگەرىس ەنگىزبەك بولعان سۋرەتشى تۋرالى ءالى ەستىمەپپىز.
وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن, يران ارحيۆتەرىنەن تابىلعان قاسىم حان تۋرالى جازبا دەرەكتەر جاريالاندى. وندا قاسىم حاننىڭ ومىردەگى كەسكىن-بەينەسىن ءدال كورسەتكەن. وندا اتالمىش جازبا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قاسىم حان قىزعىش شاشتى, كوك كوزدى بولعانعا ۇقسايدى. يران ەلىنە بارىپ قايتقان تاريحشى عاليا قامباربەكوۆا قاسىم حاننىڭ سول كەزدە جۇرگىزگەن ساياساتى, ءوزىن ۇستاۋى, سىرت كەلبەتى, پاتشالىعىنىڭ ورنالاسقان جەرى, ءدىنى, مازحابى, كيگەن كيىمى, وتىرعان تاعىنا بايلانىستى از دا بولسا بىرقاتار قۇندى مالىمەت بەرىلگەنىن ايتادى. ءتىپتى تاريحشى ەلگە الىپ كەلگەن دەرەكتە سول كەزدە قازاق دالاسىندا حان تاعىنا وتىرعىزۋعا قىزۋ دايىندىق ءجۇرىپ جاتقانى تۋرالى, ءتىپتى قاسىم حاننىڭ تۇلعالىق پورترەتىن كوز الدىڭا الىپ كەلەتىن دەرەكتەردى كەلتىرەدى.
ابىلاي حاننىڭ بەينەسىنە رەكونسترۋكتسيا جاساعان تاريحشى ورازاق سماعۇل جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا «ابىلاي حاننىڭ بويى بيىك ەمەس, بىراق جاسى ۇلعايسا دا, دەنە قيمىلى جەڭىل» دەگەن جەرلەرى بار ەكەن. «بۇل – ونى تىكەلەي كورگەن ادامنىڭ ايتقان ءسوزى», دەگەندى ايتادى.
تاريحشىنىڭ پايىمداۋىنشا, قازىرگى قازاق حاندارى دەپ سالىنىپ جاتقان سۋرەتتەر وبرازدى تۇردە سالىنادى. «وبراز بەرىلەتىن بولسا, ول رەكونسترۋكتسيا بولىپ سانالمايدى, كوركەم دۇنيە بولىپ شىعادى. ال كوركەم دۇنيەگە ساراپتاما جۇرمەيدى. مىنە, وسى ايىرماشىلىقتى ءبىزدىڭ سۋرەتشىلەرىمىز بىلمەيدى دە, وزدەرىنشە ويلارىنا كەلگەندى ىستەيدى», دەگەن ەدى تاريحشى.
ابىلاي حان, كەنەسارى حان ءومىر سۇرگەن كەزەڭ تاريحتىڭ كوزىمەن سالىستىرعاندا كەشە عانا. ەكى حان دا رەسەيدىڭ بيلىك قۇرىلىمدارىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولعان. كەلىسسوزدەرگە قاتىسقان. ىزدەي بەرسەك, ءتۇبىن قازا بەرسەك, كۇندەردىڭ كۇنىندە ەكەۋىنىڭ دە سۋرەتتەرى الدىمىزدان جارق ەتىپ شىعا كەلۋى ابدەن مۇمكىن. دەمەك ەندىگى نازاردى سوعان باعىتتاۋ كەرەك.
بۇگىنگى كورىپ جۇرگەن سۋرەت-بەينەلەردى زەردەلەي وتىرىپ, تاريح تەرەڭىنەن سىر شەرتەتىن ويلى مالىمەتكە نازار سالعىڭىز كەلەدى.
بىزدىكى باتىرلارىمىزدىڭ, حاندارىمىزدىڭ پورترەتىن بەينەلەگەن كەزدە وعان دايىندىقپەن كەلسەك دەگەن پايىمدى العا تارتۋ عانا.
الماتى
