راسى كەرەك, پوليتسەيلەردىڭ ازاماتتارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ قازىرگى ستاندارتتارى ەسكىرىپ, زامان تالابىنا ساي كەلمەيتىنى ءجيى ايتىلا باستادى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇمىسى قوعام كۇتكەن سەنىمدى تولىق اقتاي الماعاندىعى اقيقاتقا اينالدى. ونىڭ بەلگىسى, ەڭ الدىمەن, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنىڭ اسقىنۋىنان كورىندى. ال بۇل رەفورما ماسەلەسى وتكەن جىلعى «قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ءوسۋى: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىنىڭ ارتۋى» اتتى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ جولداۋىندا جاريالانعان بولاتىن. وندا قوعام قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن تۇبەگەيلى جاقسارتۋدى كۇتەتىندىگى, سوعان وراي ءبىرىنشى كەزەكتە پوليتسيا قىزمەتى ساپالى بولۋى كەرەكتىگى كوزدەلدى. وسىعان وراي پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «سىندارلى قوعامدىق ديالوگ – قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن وركەندەۋىنىڭ نەگىزى» اتتى جولداۋىندا: «قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تولىق رەفورمالاۋ – اسا ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن رەفورمالاۋعا الداعى ءۇش جىلدا 173 ميلليارد تەڭگە بولىنەدى», دەدى.
رەفورما نەگە كەرەك بولدى؟
ۋاقىت وتكەن سايىن پوليتسيا قىزمەتىنىڭ حالىق تالابىنان شىقپايتىنى الاڭداتا ءتۇستى. پوليتسيا جۇمىسىنىڭ اقساۋىنىڭ اسقىنعاندىعىن كورسەتكەن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەر ەلىمىزدىڭ تۇكپىر تۇكپىرىنەن كورىنە باستادى. ولاردىڭ ءبارىن تەرىپ ايتپاعاننىڭ وزىندە, ءىىم-ءنىڭ قاراعاندى قالاسىنداعى اكادەمياسى قىزمەتكەرىنىڭ وزدەرىن بانداعا تەڭەگەن اتىشۋلى بەينە ءتۇسىرىلىمى جاعا ۇستاتتى. ال ورتتەن قازا تاپقان بەس بىردەي بالدىرعاننىڭ اجالىنا ءىىم-گە قاراستى تجك-نىڭ كىناسى دە بار دەپ تابىلدى.
جول-كولىك پوليتسياسىنىڭ جۇمىسى تىپتەن كوڭىلدەن شىقپاۋدا. سوندىقتان «سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەگەندەي, ولاردى الا تاياقتان بىرەسە ايىرىپ, بىرەسە قايتارىپ, كوشە ءتارتىبى تۇزەلەدى دەپ اۆتوپاترۋلدىك باقىلاۋعا كوشىردى. قىلمىستى باقىلاۋدى جاپپاي تسيفرلاندىرۋ جەتىستىك اكەلەدى دەپ سەندىردى. ءسويتىپ جۇرگەندە قىسقى وليمپيادانىڭ قولا جۇلدەگەرى دەنيس تەننىڭ ءولىمى قوعامدى تىپتەن تولقىتىپ جىبەردى. وسىلايشا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى ۇلكەن, قۇزىرى زور, شتاتى كەڭ بولعانىمەن وزىنە ءتان مىندەتتەردى تولىق اتقارا الماي وتىرعانى الاڭداتتى.
مىنە, وسىدان كەيىن ءىىم جۇمىسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىنە ناقتى قويىلدى. ەلباسى, الدىمەن, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن شتاتىن وڭتايلاندىرۋدى, سونداي-اق وزىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيالاردى الىپ تاستاۋدى تاپسىردى. ءسويتىپ نەگىزگى قىزمەتتى اتقارۋدا اياققا ورالعى بولاتىن ارتىق نارسەنىڭ بارىنەن ارىلىپ, قىلمىسپەن كۇرەس جۇرگىزۋ جانە قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ىسىنە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. سوندا, ياعني وسى شارالاردى جۇزەگە اسىرعان كەزدە رەفورما ناتيجەسى بويىنشا «قۇرىلىمدار وڭتايلاندىرىلادى. شتات سانى 10 پايىزعا قىسقارادى. بۇل ەۋروپالىق ورتاشا دەڭگەيگە سايكەس كەلىپ, 16 ميلليارد تەڭگە ۇنەمدەلەدى», دەدى. بۇعان قوسا پوليتسەيلەر جۇمىستى جاقسى ىستەۋى ءۇشىن ولاردىڭ جالاقىسى دا كوبەيە تۇسپەك. سونىمەن بىرگە پاترۋلدىك پوليتسيانىڭ ساپتىق بولىنىستەرى قىزمەتكەرلەرىنە, ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارعا جانە جاسوسپىرىمدەر ينسپەكتورلارىنا تۇرعىن ءۇيدى جالعا العانى ءۇشىن وتەماقى بەرۋ جايى قاراستىرىلدى.
وزگەرىستەر وزەگى
ەندى زامان تالابىنا ساي جاڭا ساقشىلار لەگىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن بيىل قاڭتار ايىنان ءىىو-دا كەڭ كولەمدى رەفورما باستالدى. ال وسى رەفورمانىڭ ءساتتى جۇرگىزىلۋى ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا قوعامنىڭ ءوزى دە ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ تۇبەگەيلى قايتا وڭالۋىنا اتسالىسۋعا كىرىستى. مۇنى مينيستر ەرلان تۇرعىمباەۆ تا جاسىرمايدى.
ءىىو سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەس بويىنشا ازاماتتىق قوعاممەن, باسقا دا ۇەۇ-مەن جانە مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسە العاش رەت اكتسيا وتكىزىلۋدە. سوعان وراي مىڭنان اسا ۇسىنىستار كەلىپ تۇسكەن. ول ۇسىنىستاردىڭ كوبىن ءىىم باسشىلىعى قاپەرگە الىپ وتىر. ويتكەنى ءىىم قازاقستاندىق قوعام قالايتىن ساقشىلار كەيپىن سومداعىسى كەلەدى. ايتپەسە ءىىو ۇنەمى جاعىمسىز كۇيدە سىنالا بەرەدى. ال شىن مانىندە پوليتسيا ۋاقىتتىڭ كەز كەلگەن ساتىندە كۇن, ءتۇن دەمەي ازاماتتارعا قول ۇشىن بەرىپ, ۇنەمى جوعارى دەڭگەيدە كورىنۋى ءتيىس. اتالعان ءتيىمدى ۇسىنىستارعا بايلانىستى بىرقاتار باعىتتاردى قايتا قاراپ, جاڭا مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ وزگەرىستەر وزەگى بولىپ تابىلادى.
سونىمەن قاتار رەفورمانىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى – ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىن جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسا باستادى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 6 وقۋ ورتالىعى ءوز جۇمىسىن توقتاتتى. بۇل ورايدا پرەمەر-مينيستر اسقار مامين ىشكى ىستەر مينيسترلىگى قاراماعىنداعى رەسپۋبليكالىق التى مەملەكەتتىك مەكەمەنىڭ قىسقارتىلۋ تىزىمىنە قول قويدى. بۇل ءبىلىم جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋدىڭ العاشقى ساتىسى بولدى. ەندى قازىرگى ۋاقىتتا پوليتسەيلەردى دايارلاۋ الماتى, قاراعاندى جانە قوستاناي اكادەميالارى, اقتوبە زاڭ ينستيتۋتى مەن شىمكەنت وقۋ ورتالىعىندا جۇرگىزىلەدى. مينيسترلىك جاپپاي باكالاۆريات باعدارلاماسى بويىنشا دايارلاۋدان باس تارتىپ وتىر. بىراق بۇل باعدارلاما بويىنشا وقىتۋ قاراعاندى اكادەمياسىندا عانا ساقتالادى. مۇنىڭ سىرىن تۇسىندىرگەن مينيستر ە.تۇرعىمباەۆ: «ەلىمىزدە زاڭگەرلىك ءبىلىم بەرەتىن جوعارى وقۋ ورىندارى جەتكىلىكتى. ءبىز جاستاردى وسى وقۋ ورىندارىنان الىپ, ءارى قاراي مامانداندىرىلعان كۋرستاردا دايارلايمىز», دەيدى. بۇدان بىلاي وقۋ پروتسەستەرىندە پراكتيكالىق ساباقتارعا باسىمدىق بەرىلمەك. كريميناليستەر, تەرگەۋشىلەر جانە جەدەل قىزمەتكەرلەر ءۇشىن 6 ايلىق, قالعاندارى ءۇشىن 3 ايلىق وقۋ كۋرستارى قاراستىرىلعان. ال بۇرىن وفيتسەرلىك قۇرام ءۇشىن 3 ايلىق, سەرجانتتىق قۇرام ءۇشىن 2 ايلىق وقىتۋ جۇيەسى قولدانىلعان ەدى. ەندى وسى جىلعى 20 مامىر ايىنان باستاپ, وقۋ جاڭا فورماتتا جۇرگىزىلە باستادى. زاماناۋي ينتەراكتيۆتىك ادىستەر مەن وقىتۋ نىساندارى كەڭىنەن قامتىلۋدا. بۇل تىڭداۋشىلارعا قىسقا مەرزىمدە كولەمدى ءارى مازمۇندى اقپاراتتاردى يگەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىعان سايكەس ءار وقۋ ورنىنىڭ وزىندىك تۇجىرىمداماسى دايىندالعان.
جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى – پوليتسيا قىزمەتىنىڭ بەدەلى
ۇكىمەت پرەزيدەنت اكىمشىلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, «ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇمىسىن جاڭعىرتۋ جونىندەگى جول كارتاسىن» رەفورماعا بايلانىستى دايىنداعان بولاتىن. وسى «جول كارتاسى» ارقىلى پوليتسيا قىزمەتىن رەفورمالاۋدىڭ ناقتى شارالارى ايقىندالىپ, ولار 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ال جالپى اتالعان «جول كارتاسى» 2021 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە نەگىزدەلگەن. دەمەك, وسى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىن ۇلكەن رەفورما كۇتىپ تۇر دەگەن ءسوز.
«جول كارتاسى» ءالى دە ناقتىلانا تۇسپەك. وندا پوليتسيا قىزمەتىن رەفورمالاۋ باعىتىندا كوپتەگەن ماسەلەلەر: شتات سانى, قىزمەتتەردى وڭتايلاندىرۋ, قىزمەتكەرلەردى قايتا اتتەستاتتاۋ جانە ت.ب. شارالار بەلگىلەندى. سونىڭ ىشىندە پوليتسيا قىزمەتىنىڭ جاڭا ستاندارتتارى قاراستىرىلدى. بۇل رەتتە پوليتسيا قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا كريتەريلەرى قابىلدانباق. سەبەبى بۇرىن پوليتسيانىڭ جۇمىسى تەك قىلمىستىڭ اشىلۋ پروتسەنتىنە جانە قىلمىستىڭ تومەندەۋ دەڭگەيىنە بايلانىستى باعالاناتىن. سونىڭ سالدارىنان كوپتەگەن قىلمىستار جاسىرىلدى, پوليتسيا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ەمەس, تەك «ستاتيستيكا» ءۇشىن جۇمىس ىستەدى. ەندى ونداي جالعان كورسەتكىشتەرگە جول بەرىلمەيتىن بولادى. ەڭ باستىسى مينيسترلىك جۇيەسىنىڭ شتاتتىق سانى جانە قۇرىلىمى رەتتەلىپ, كەيبىر باسشىلىق لاۋازىمدار مۇلدە قىسقارتىلۋدا. باسشى ازايعان سوڭ جۇمىس تا تەڭ ءبولىنىپ, جاۋاپكەرشىلىك ارتادى. ارتىق قىزمەتتەن ارىلۋ ىسىندە دە سەڭ جۇرە باستادى. قازىردىڭ وزىندە كۇزەت قىزمەتى سالاسىندا پوليتسياعا تەك اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك جانە ستراتەگيالىق وبەكتىلەر كۇزەتى قالدىرىلدى. قالعاندارى باسەكەلەستىك ورتاعا بەرىلمەك.
پوليتسيا جۇمىسى سەرۆيستىك مودەلگە كوشىرىلمەك. پوليتسيانىڭ جۇمىسىن سەرۆيستىك ۇلگىگە كوشىرۋ دەگەنىمىز – حالىققا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتۋ. قازىردىڭ وزىندە فرونت-كەڭسەلەر جۇمىسىن باستادى. فرونت-كەڭسەلەر ازاماتتاردى قابىلداۋعا ارنالعان.
وسىلايشا كوپتەن بەرى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلە جاتقان ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا جاڭعىرتۋ جۇرگىزىلىپ, قۇرىلىمدار تۇگەل ويتايلاندىرىلعاندا, جالاقى ارتىپ, باسپانامەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەندە قوعام كۇتكەن تالاپقا ساي جۇمىس ىستەيتىن جاڭا پوليتسەيلەر پايدا بولماق. ويتكەنى «ادامنىڭ قۇلقى تۇزەلمەي, قۇلپى تۇزەلمەيدى». سوندىقتان ولار تۇپكىلىكتى رەفورما بارىسىندا ورنىعاتىن جاڭا فورماتسيانىڭ قۇلقى تۇزەلىپ, قۇلپى وزگەرگەن قۇقىق قورعاۋشىلارى بولماق. وسىعان وراي ىشكى ىستەر ورگاندارىنا جۇمىسقا قابىلداناتىن جاستاردىڭ جان-جاقتى دەڭگەيى مەن ساپاسىنا ايرىقشا ءمان بەرۋ قولعا الىنۋدا. جولداعى ءتارتىپتى نىعايتۋ ءۇشىن ءارى جۇرگىزۋشىلەردىڭ جول ءجۇرىسى مادەنيەتىن ارتتىرۋ باعىتىندا بارلىق جول-پاترۋلدىك پوليتسيانىڭ سەرجانت لاۋازىمدارى وفيتسەرلىك لاۋازىمعا كوتەرىلەدى. سەرجانتتىق قۇرامدى وڭتايلاندىرۋ 2021 جىلعا دەيىن جۇرگىزىلە بەرمەك. بۇل وسى قىزمەتتىڭ كاسىبي ساپاسىن دا ارتتىراتىن بولادى. ويتكەنى ەندى بۇدان بىلاي, قىزمەتكە تەك جوعارى ءبىلىمى بار جاستار الىنباق. سوندا عانا پوليتسيانىڭ مەملەكەتتىك كۇشتىك قۇرىلىمىنداعى بەينەسى بىرتە-بىرتە وزگەرىپ, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قىزمەت كورسەتەتىن لايىقتى ورگانعا اينالادى.
