ەكونوميكا • 25 قازان، 2019

تەمىر جولدا باسەكەلەستىكتى دامىتۋ نە ءۇشىن كەرەك؟

210 رەت كورسەتىلدى

ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ۇلان-بايتاق اۋماقتى الىپ جاتقان قازاقستان ءۇشىن تەمىر جول قىزمەتىنىڭ ماڭىزى زور. تەمىر جولىمىزدىڭ جالپى ۇزىندىعى 14 مىڭ شاقىرىمنان اسادى. سوندىقتان ونى ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى دەپ ايتساق تا بولادى. ويتكەنى جۇكتىڭ 70 پايىزى، جولاۋشىلاردىڭ 60 پايىزى تەمىر جول ارقىلى تاسىمالدانادى. مۇناي مەن كومىرگە، مەتالل كەندەرىنە، استىققا باي ەلىمىز بۇل مول قازىنانى تاسىمالداعاندا، ەكسپورتقا شىعارعاندا كوبىنە تەمىر جول قىزمەتىنە جۇگىنەدى. سوندىقتان بۇل سالادا رەفورما جاساعاندا ون ويلانىپ، ءجۇز تولعانىپ بارىپ شەشىم قابىلداعان ءجون.

سوعان قاراماستان باسەكەلەس­تىكتى دامىتۋ، مونوپوليامەن كۇرەس باعىتىنداعى جەكەلەگەن مەم­لەكەتتىك ورگاندار بۇل سالاعا دا رەفورما جاساۋ، وعان جەكە مەنشىك كومپانيالاردى ەنگىزۋ قاجەت دەپ وتىر. ماقسات – تەمىر جول سالا­سىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ. سالا بويىنشا باسەكەلەستىك دامىماسا، سالا قىزمەتى دە تالاپقا ساي دامي المايدى. تەوريالىق تۇرعىدان العاندا، ارينە، ءجون ءسوز.

جۋىردا ۇلتتىق ەكونوميكا مي­نيستر­لىگىنە قارايتىن باسەكە­لەس­­تىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كو­مي­تەتىنىڭ جۇمىس توبىندا ما­ڭىز­دى ماسەلە قارالدى. بۇل تەمىر جول­­داعى جۇك تاسىمالى سالاسىن­داعى باسە­­كە­­لەستىكتى دامىتۋ تاقى­رى­بىنا ارنالدى. كو­مي­تەتتىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا تەمىر جول­داعى جۇك تاسىمالى سالاسىندا باسە­كەلەس­تىك جوقتىڭ قاسى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى مۇنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ 99 پايىزىن ءبىر عانا كومپانيا – «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ «جۇك تاسىمالى» كومپانياسى اتقارادى. اتالعان قىزمەت بويىنشا بارلىق ينفراقۇرىلىم، جۇك تاسىمالىن باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اق­پاراتتاردىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جە­لىسى، قۇرال-جابدىقتاردى جوندەۋ قىز­­مەتى «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ مەن­شى­گىندە. دەمەك، وعان قارايتىن «جۇك تاسى­مالى» كومپانياسى سالاداعى مو­نوپو­­ليست رەتىندە ارەكەت ەتۋدە. بۇل كوم­پا­نيا­­نىڭ بارلىق قۇرىلىمى ابدەن قالىپتاسقان.

ال «قتج» اق-تىڭ تىزگىنى ۇكى­مەت­تىڭ قو­لى­ندا ەكەنىن ءبارىمىز بىلە­مىز. اكتسيا­لارى­نا ۇكىمەت تو­لىق­تاي يەلىك ەتەتىندىك­تەن كوم­پا­نيا تابىسى دا ۇكىمەتكە، ياعني مەم­­لەكەت قازانىنا قۇيىلادى. وسى­عان قا­راپ، تەمىر جول سالاسى – حا­لىق­تىڭ قازى­ناسى دەۋگە بولادى. باسقا كولىك تۇرلەرىنە قاراعاندا جولاۋشىلار مەن  جۇك پويىزدارى قىزمەتىنىڭ ارزانىراق بولۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتسا كەرەك. ۇكى­مەتتىڭ مۇناي مەن مەتال­لۋرگيا سالا­سىنداعى شەتەلدىك كوم­پا­نيا­لاردىڭ باعا مەن ساۋدا ساياساتىنا ارالاسۋعا شاماسى كەلمەگەنىمەن، تەمىر جول ءتاريفىنىڭ باعاسىن بەلگى­لەۋدە ۇستەم قۇقىققا يە.

قازىر «قتج» اق-مەن قاتار، تەمىر جول­داعى جۇك تاسىمالى سالاسىندا تاعى ەكى كومپانيا بار. ولار – جەكە مەنشىك كوم­پانيالار. «Dar rail»، «تتت سەرۆيس» اتا­لا­تىن بۇل كومپانيالاردىڭ قىزمەتى 2018 جىل­دىڭ قاراشا ايىندا قانات­قاقتى  جوبا رەتىندە باستالعان ەكەن. ازىرگە ولاردىڭ جۇك تاسىما­لى سا­لا­سىنداعى قىزمەتتەرىنىڭ ۇلەسى ەكەۋىن قوسقاندا 1 پايىزدان اسپايدى.

جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىن جۇرگىزگەن باسەكەلەستىكتى قور­عاۋ جانە دامىتۋ كومي­تەتى­نىڭ تور­اعاسى رۋستام احمەتوۆتىڭ سوزى­نە قاراعاندا، تەمىر جولدا جۇك تاسىمال­داۋعا جيىنى 28 كوم­پا­نياعا ليتسەنزيا بەرىلگەن. بىراق جو­عا­رىداعى ءۇش كومپانيا­دان باسقا­لا­رى ءالى ىسكە كىرىسپەگەن، قاشان كىرى­­سەتىنى دە بەلگىسىز. سوندىقتان سالا بو­­يىنشا باسەكەلەستىك ءالى دۇرىس قا­لى­پ­­تاس­پاۋىنا بۇل جاعداي دا اسەر ەتۋدە.

ر.احمەتوۆ ءوز سوزىندە، اتالعان قىزمەت سالا­سىنداعى زاڭدىلىقتىڭ نەگىزىندە تەمىر جول سالاسىندا، سونىڭ ىشىندە جۇك تاسى­مالىندا ءبىر عانا ۇلتتىق كومپانيا بول­عان كەزدە قابىلدانعانىن، سون­دىق­تان ون­دا سالا بويىنشا باسەكە­لەس­تىكتى قور­عاۋ ما­سە­لەسى تولىق ەسكەرىل­مە­گەنىن ايتىپ ءوتتى. دە­مەك، سالادا باسە­­كە­لەس­تىكتىڭ دامىماۋىنا بۇل جاعداي ءبىرىنشى كەزەكتە اسەر ەتۋى مۇمكىن.

ەكىنشىدەن، ۇلتتىق كومپانيا قىزمەتى­نىڭ بارىنشا باسىم سيپاتى نارىققا جەكە مەنشىك كوم­پانيا­لاردىڭ ەنۋىنە بوگەت بولۋدا. بۇكىل ماگيسترالدى تەمىر جول جەلىسىنىڭ، جىلجىمالى قۇرامنىڭ، تاسىمالداۋ جۇمىسىنا قاتىساتىن باسقا دا نەگىزگى كومپونەنتتەردىڭ ءبىر عانا ۇلت­­تىق كومپانيانىڭ قولىندا بولۋى تاۋەل­­سىز جەكە مەنشىك كومپانيالاردى تى­عى­رىق­قا تىرەۋدە. ولار تەمىر جول ينف­را­قۇرى­لىمىنا ەركىن قول جەتكىزە المايدى. وسىعان وراي باسەكەلەستىكتى قورعاۋ، مونوپو­ليامەن كۇرەس ورگاندارىنا «قتج ۇك» اق مەن «قتج-جۇك تاسىمالى» اق ۇس­تەمدىگىنە قاتىستى جەكە تا­سى­­مالداۋشى­لار تاراپىنان كوپ­تەگەن ارىز-شاعىم­دار كەلىپ تۇسۋدە.

ماسەلەنى تالقىلاعان جۇمىس تو­بىنىڭ وتىرىسىندا ەۋرا­زيا­لىق ونەركاسىپتىك اسسوتسيا­تسيا­سى­نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەلەنا پوپان­دوپۋلا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كوميتەتى توراعاسى كوتەرگەن پروبلەمانى ودان ءارى وربىتە ءتۇس­تى. ول الدىمەن بۇل باسقوسۋعا «قتج» اق مەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيستر­لىگى، «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپ­­كەرلەر پالاتاسى وكىلدەرىنىڭ كەلمە­گەنى­نە وكىنىش ءبىلدىردى. قازىرگى كەزدە تەمىر جول قىزمەتىنە قاتىستى ءۇش تۇجى­رىم­­داما تالقىلانىپ جاتقانىن، كوپ ۇزا­­ماي ول ۇكى­مەت قاراۋىنا تۇسەتىن­دى­گىن ايتتى. سونىڭ ءبىرى – تەمىر جول قىز­­مە­تىن سۋبسيديالاۋ تۋرالى قۇ­جات. ە.پوپاندوپۋلا «ۋاقىتشا تەڭ­دەس­تىرىل­گەن تولەم» دەپ اتالا­تىن قۇ­جات­تا قاراس­تى­رىلعان تەمىر جول قىزمەتى ءۇشىن ەكى تولە­منىڭ بىرەۋى بيۋدجەتتەن ەمەس، جۇك تاسى­مال­­داۋشىلاردان الىنا­تىن­دى­عىنا شاعىم جاسادى. ال جالپى تەمىر جول قىزمەتى تۋرالى ەكىن­شى قۇجات بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن تال­قىلان­باپتى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل قۇجاتتا جۇك تا­سىما­لى قىزمەتىن كورسەتۋگە جىبەرى­لە­­تىن باسەكەلەس كومپانيانىڭ قار­جىلىق جاع­دايى، تاريف بويىنشا جۇمىس ىستەۋ­گە مۇم­كىندىگى بار-جوعى الدىن الا تەكسەرى­لەدى. سونان كەيىن عانا وعان قىزمەت كورسەتۋ­گە رۇقسات ەتىلەدى ەكەن. سوندىقتان بۇل قۇ­جات­­تاردى قابىلداۋ ماسەلەسىن توق­تاتا تۇرۋدى جانە وسى ماسەلەگە باسەكە­لەس­­تىك­تى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ارالاسۋىن سۇرادى.

وسى جيىندا ءسوز العان ەكى جەكە مەنشىك كومپانيانىڭ وكىلدەرى «قتج» اق قىزمەتىنە شاعىم جاساپ، ماگيسترالدى تەمىر جول جەلىسى­نىڭ قىزمەتىن دۇرىس پايدالانا المايتىندارىن ايتتى.

ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز، باس­قوسۋعا، تەك تەمىر جول سالاسىندا باسەكەلەستىكتى جاقتاۋشىلار جاعى جينالعان سەكىلدى. ال مونوپوليست «قتج» اق مۇددەسىن قورعاي­تىن ەشكىم بولمادى.

«تاسىمالداۋشىلار مەن ۆاگوندار (كون­تەينەرلەر) وپەراتورلارى قازاق­ستان­دىق اسسوتسياتسياسى» ديرەكتورىنىڭ ورىن­باسارى مۇحامبەت سابەتوۆ: «تەمىر جول­داعى جۇك تاسىمالى سالاسىنداعى با­سە­­­كە­لەستىكتى دامىتۋداعى ءبىزدىڭ كوزدە­گەن باستى ماقساتىمىز نە؟» دەگەن سۇراق­تى ور­تا­عا تاستادى. باسەكەلەستىك تەك باسەكە­لەس­ت­ىكتىڭ ءوزىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەت پە؟ ال­­دە ماقسات تەمىر جول قىزمەتىنىڭ باعا­سىن ءتۇسىرۋ، ونى حالىققا جايلى ەتە ءتۇسۋ مە؟ م.سابەتوۆ وسى جاعىن اشىپ الۋدى سۇرادى.

وكىنىشكە قاراي، كوميتەت توراعاسى رۋستام احمەتوۆ بۇل سۇ­راق­­قا تولىققان­دى جاۋاپ بەرمەدى. ول بۇل جەردە باعانى تومەن­دەتۋ جونىندەگى ماقسات العا قويىلما­­عانىن، ويتكەنى جۇك تاسىمال­داۋ­شىنىڭ باعا مەن ءتاريفتى قالىپ­تاستىرۋعا نەگىز بولاتىن شى­نايى اقپاراتتاردى بەرە بەرمەي­تىنىن، وزدەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى باسە­كە­لەستىكتى دامىتۋ ەكەنىن ايتتى. ء«ادىل باعا تەك باسەكەلەستىك دامىعان جاعدايدا عانا قالىپتاسادى، باسە­كەلەستىك بولماعان جاعدايدا ورىنسىز شىعىندار بەلەڭ الادى»، دەدى كوميتەت توراعاسى.

ارينە تەوريا جۇزىندە بۇل جاۋاپ­تىڭ دۇرىس ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەس. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە نارىق قاتىناستارى ابدەن دامىعان باتىس ەلدەرىنە قاراعاندا جاعداي مۇلدەم باسقاشا عوي. ەرتەڭ تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىنا جەڭ ۇشىنان جالعاسۋ ارقىلى بىر­قاتار جەكە مەنشىك كومپانيالار كىردى دەيىك. ولاردىڭ ويلايتىنى حا­لىق­تىڭ قامى ەمەس، ءوز قالتاسى بو­لا­تىنى انىق. جاڭا كومپانيالار باعانىڭ تومەندەۋىنە قىزمەت ەتە قويماس. قايتا ءتاريفتى كوتەرە تۇ­سۋ­گە ارەكەت جاساۋى مۇمكىن. ويت­كە­نى باس­قا سالالاردا جۇر­گىزىلگەن جە­­كە­­­شە­لەن­دىرۋلەر وسىعان ۇقساس ستسە­­نا­ري بويىنشا ورىستەپ كەلدى عوي.

ال مەملەكەت بولسا، تەمىر جول سالاسىن تولىق جاڭعىر­تۋ­عا، وزبەك­ستانداعى سەكىلدى ساعا­تى­نا 150-250 شاقىرىم­دىق جىل­دام­­­دىق­پەن جۇيت­كيتىن پويىز بەن جولدى ىسكە قوسۋعا قاجەتتى قار­جىنى تابا ال­ماي وتىر. كوپ­تەگەن الەۋمەت­تىك باع­دار­لاما­لار­­دى ار­قالا­عان­دىقتان جانە جەم­قور­­­لىقتىڭ جولى تولىق كەسىلمە­گەن­­دىك­تەن جالعىز مونوپوليست «قتج» اق-نىڭ دا قارىزى شاش-ەتەكتەن.

تەمىر جول سالاسىندا، اسىرەسە، جۇك تاسىمالىندا جەكە مەنشىك كوم­پا­نيالاردى دامىتۋعا ءالى دە بول­سا ەرتەرەك سەكىلدى. بىزگە ءتىپتى «تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالا­سىن­داعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن سۇراقتىڭ باسىن اشىپ الۋ، بۇل سۇراققا تەوريالىق ەمەس، ناقتى جاۋاپ الۋ كەرەك. سودان كەيىن عانا باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا باتىل كىرىسۋگە بولادى.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇرلانعان 28 كولىك تابىلدى

وقيعا • بۇگىن، 15:11

اتىراۋدا 23 ادامدى شايان شاققان

ايماقتار • بۇگىن، 13:35

سپورت جاڭالىقتارىنا شولۋ

سپورت • بۇگىن، 09:11

سۋرەتشىلەر ءۇيى اشىلدى

ايماقتار • بۇگىن، 09:08

بال بۇلاق بولىپ اقتى

ايماقتار • بۇگىن، 09:07

وڭايلىقپەن ەم قونبايدى

مەديتسينا • بۇگىن، 09:05

بارەكەلدى، ۆيكتوريا!

سپورت • بۇگىن، 09:02

ۇقساس جاڭالىقتار