سوعان قاراماستان باسەكەلەستىكتى دامىتۋ, مونوپوليامەن كۇرەس باعىتىنداعى جەكەلەگەن مەملەكەتتىك ورگاندار بۇل سالاعا دا رەفورما جاساۋ, وعان جەكە مەنشىك كومپانيالاردى ەنگىزۋ قاجەت دەپ وتىر. ماقسات – تەمىر جول سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ. سالا بويىنشا باسەكەلەستىك دامىماسا, سالا قىزمەتى دە تالاپقا ساي دامي المايدى. تەوريالىق تۇرعىدان العاندا, ارينە, ءجون ءسوز.
جۋىردا ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قارايتىن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كوميتەتىنىڭ جۇمىس توبىندا ماڭىزدى ماسەلە قارالدى. بۇل تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ تاقىرىبىنا ارنالدى. كوميتەتتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىندا باسەكەلەستىك جوقتىڭ قاسى دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى مۇنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ 99 پايىزىن ءبىر عانا كومپانيا – «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ «جۇك تاسىمالى» كومپانياسى اتقارادى. اتالعان قىزمەت بويىنشا بارلىق ينفراقۇرىلىم, جۇك تاسىمالىن باسقارۋدى قامتاماسىز ەتەتىن اقپاراتتاردىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جەلىسى, قۇرال-جابدىقتاردى جوندەۋ قىزمەتى «قازاقستان تەمىر جولى» اق-تىڭ مەنشىگىندە. دەمەك, وعان قارايتىن «جۇك تاسىمالى» كومپانياسى سالاداعى مونوپوليست رەتىندە ارەكەت ەتۋدە. بۇل كومپانيانىڭ بارلىق قۇرىلىمى ابدەن قالىپتاسقان.
ال «قتج» اق-تىڭ تىزگىنى ۇكىمەتتىڭ قولىندا ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. اكتسيالارىنا ۇكىمەت تولىقتاي يەلىك ەتەتىندىكتەن كومپانيا تابىسى دا ۇكىمەتكە, ياعني مەملەكەت قازانىنا قۇيىلادى. وسىعان قاراپ, تەمىر جول سالاسى – حالىقتىڭ قازىناسى دەۋگە بولادى. باسقا كولىك تۇرلەرىنە قاراعاندا جولاۋشىلار مەن جۇك پويىزدارى قىزمەتىنىڭ ارزانىراق بولۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى دە وسىندا جاتسا كەرەك. ۇكىمەتتىڭ مۇناي مەن مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ باعا مەن ساۋدا ساياساتىنا ارالاسۋعا شاماسى كەلمەگەنىمەن, تەمىر جول ءتاريفىنىڭ باعاسىن بەلگىلەۋدە ۇستەم قۇقىققا يە.
قازىر «قتج» اق-مەن قاتار, تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىندا تاعى ەكى كومپانيا بار. ولار – جەكە مەنشىك كومپانيالار. «Dar rail», «تتت سەرۆيس» اتالاتىن بۇل كومپانيالاردىڭ قىزمەتى 2018 جىلدىڭ قاراشا ايىندا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە باستالعان ەكەن. ازىرگە ولاردىڭ جۇك تاسىمالى سالاسىنداعى قىزمەتتەرىنىڭ ۇلەسى ەكەۋىن قوسقاندا 1 پايىزدان اسپايدى.
جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىن جۇرگىزگەن باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى رۋستام احمەتوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, تەمىر جولدا جۇك تاسىمالداۋعا جيىنى 28 كومپانياعا ليتسەنزيا بەرىلگەن. بىراق جوعارىداعى ءۇش كومپانيادان باسقالارى ءالى ىسكە كىرىسپەگەن, قاشان كىرىسەتىنى دە بەلگىسىز. سوندىقتان سالا بويىنشا باسەكەلەستىك ءالى دۇرىس قالىپتاسپاۋىنا بۇل جاعداي دا اسەر ەتۋدە.
ر.احمەتوۆ ءوز سوزىندە, اتالعان قىزمەت سالاسىنداعى زاڭدىلىقتىڭ نەگىزىندە تەمىر جول سالاسىندا, سونىڭ ىشىندە جۇك تاسىمالىندا ءبىر عانا ۇلتتىق كومپانيا بولعان كەزدە قابىلدانعانىن, سوندىقتان وندا سالا بويىنشا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ ماسەلەسى تولىق ەسكەرىلمەگەنىن ايتىپ ءوتتى. دەمەك, سالادا باسەكەلەستىكتىڭ دامىماۋىنا بۇل جاعداي ءبىرىنشى كەزەكتە اسەر ەتۋى مۇمكىن.
ەكىنشىدەن, ۇلتتىق كومپانيا قىزمەتىنىڭ بارىنشا باسىم سيپاتى نارىققا جەكە مەنشىك كومپانيالاردىڭ ەنۋىنە بوگەت بولۋدا. بۇكىل ماگيسترالدى تەمىر جول جەلىسىنىڭ, جىلجىمالى قۇرامنىڭ, تاسىمالداۋ جۇمىسىنا قاتىساتىن باسقا دا نەگىزگى كومپونەنتتەردىڭ ءبىر عانا ۇلتتىق كومپانيانىڭ قولىندا بولۋى تاۋەلسىز جەكە مەنشىك كومپانيالاردى تىعىرىققا تىرەۋدە. ولار تەمىر جول ينفراقۇرىلىمىنا ەركىن قول جەتكىزە المايدى. وسىعان وراي باسەكەلەستىكتى قورعاۋ, مونوپوليامەن كۇرەس ورگاندارىنا «قتج ۇك» اق مەن «قتج-جۇك تاسىمالى» اق ۇستەمدىگىنە قاتىستى جەكە تاسىمالداۋشىلار تاراپىنان كوپتەگەن ارىز-شاعىمدار كەلىپ تۇسۋدە.
ماسەلەنى تالقىلاعان جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا ەۋرازيالىق ونەركاسىپتىك اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەلەنا پوپاندوپۋلا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دامىتۋ كوميتەتى توراعاسى كوتەرگەن پروبلەمانى ودان ءارى وربىتە ءتۇستى. ول الدىمەن بۇل باسقوسۋعا «قتج» اق مەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى وكىلدەرىنىڭ كەلمەگەنىنە وكىنىش ءبىلدىردى. قازىرگى كەزدە تەمىر جول قىزمەتىنە قاتىستى ءۇش تۇجىرىمداما تالقىلانىپ جاتقانىن, كوپ ۇزاماي ول ۇكىمەت قاراۋىنا تۇسەتىندىگىن ايتتى. سونىڭ ءبىرى – تەمىر جول قىزمەتىن سۋبسيديالاۋ تۋرالى قۇجات. ە.پوپاندوپۋلا «ۋاقىتشا تەڭدەستىرىلگەن تولەم» دەپ اتالاتىن قۇجاتتا قاراستىرىلعان تەمىر جول قىزمەتى ءۇشىن ەكى تولەمنىڭ بىرەۋى بيۋدجەتتەن ەمەس, جۇك تاسىمالداۋشىلاردان الىناتىندىعىنا شاعىم جاسادى. ال جالپى تەمىر جول قىزمەتى تۋرالى ەكىنشى قۇجات بيزنەس قاۋىمداستىقتىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانباپتى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل قۇجاتتا جۇك تاسىمالى قىزمەتىن كورسەتۋگە جىبەرىلەتىن باسەكەلەس كومپانيانىڭ قارجىلىق جاعدايى, تاريف بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىگى بار-جوعى الدىن الا تەكسەرىلەدى. سونان كەيىن عانا وعان قىزمەت كورسەتۋگە رۇقسات ەتىلەدى ەكەن. سوندىقتان بۇل قۇجاتتاردى قابىلداۋ ماسەلەسىن توقتاتا تۇرۋدى جانە وسى ماسەلەگە باسەكەلەستىكتى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ارالاسۋىن سۇرادى.
وسى جيىندا ءسوز العان ەكى جەكە مەنشىك كومپانيانىڭ وكىلدەرى «قتج» اق قىزمەتىنە شاعىم جاساپ, ماگيسترالدى تەمىر جول جەلىسىنىڭ قىزمەتىن دۇرىس پايدالانا المايتىندارىن ايتتى.
ءبىزدىڭ ءبىر بايقاعانىمىز, باسقوسۋعا, تەك تەمىر جول سالاسىندا باسەكەلەستىكتى جاقتاۋشىلار جاعى جينالعان سەكىلدى. ال مونوپوليست «قتج» اق مۇددەسىن قورعايتىن ەشكىم بولمادى.
«تاسىمالداۋشىلار مەن ۆاگوندار (كونتەينەرلەر) وپەراتورلارى قازاقستاندىق اسسوتسياتسياسى» ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى مۇحامبەت سابەتوۆ: «تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋداعى ءبىزدىڭ كوزدەگەن باستى ماقساتىمىز نە؟» دەگەن سۇراقتى ورتاعا تاستادى. باسەكەلەستىك تەك باسەكەلەستىكتىڭ ءوزىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەت پە؟ الدە ماقسات تەمىر جول قىزمەتىنىڭ باعاسىن ءتۇسىرۋ, ونى حالىققا جايلى ەتە ءتۇسۋ مە؟ م.سابەتوۆ وسى جاعىن اشىپ الۋدى سۇرادى.
وكىنىشكە قاراي, كوميتەت توراعاسى رۋستام احمەتوۆ بۇل سۇراققا تولىققاندى جاۋاپ بەرمەدى. ول بۇل جەردە باعانى تومەندەتۋ جونىندەگى ماقسات العا قويىلماعانىن, ويتكەنى جۇك تاسىمالداۋشىنىڭ باعا مەن ءتاريفتى قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولاتىن شىنايى اقپاراتتاردى بەرە بەرمەيتىنىن, وزدەرىنىڭ نەگىزگى مىندەتى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ ەكەنىن ايتتى. ء«ادىل باعا تەك باسەكەلەستىك دامىعان جاعدايدا عانا قالىپتاسادى, باسەكەلەستىك بولماعان جاعدايدا ورىنسىز شىعىندار بەلەڭ الادى», دەدى كوميتەت توراعاسى.
ارينە تەوريا جۇزىندە بۇل جاۋاپتىڭ دۇرىس ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەس. بىراق ءبىزدىڭ ەلدە نارىق قاتىناستارى ابدەن دامىعان باتىس ەلدەرىنە قاراعاندا جاعداي مۇلدەم باسقاشا عوي. ەرتەڭ تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىنا جەڭ ۇشىنان جالعاسۋ ارقىلى بىرقاتار جەكە مەنشىك كومپانيالار كىردى دەيىك. ولاردىڭ ويلايتىنى حالىقتىڭ قامى ەمەس, ءوز قالتاسى بولاتىنى انىق. جاڭا كومپانيالار باعانىڭ تومەندەۋىنە قىزمەت ەتە قويماس. قايتا ءتاريفتى كوتەرە تۇسۋگە ارەكەت جاساۋى مۇمكىن. ويتكەنى باسقا سالالاردا جۇرگىزىلگەن جەكەشەلەندىرۋلەر وسىعان ۇقساس ستسەناري بويىنشا ورىستەپ كەلدى عوي.
ال مەملەكەت بولسا, تەمىر جول سالاسىن تولىق جاڭعىرتۋعا, وزبەكستانداعى سەكىلدى ساعاتىنا 150-250 شاقىرىمدىق جىلدامدىقپەن جۇيتكيتىن پويىز بەن جولدى ىسكە قوسۋعا قاجەتتى قارجىنى تابا الماي وتىر. كوپتەگەن الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ارقالاعاندىقتان جانە جەمقورلىقتىڭ جولى تولىق كەسىلمەگەندىكتەن جالعىز مونوپوليست «قتج» اق-نىڭ دا قارىزى شاش-ەتەكتەن.
تەمىر جول سالاسىندا, اسىرەسە, جۇك تاسىمالىندا جەكە مەنشىك كومپانيالاردى دامىتۋعا ءالى دە بولسا ەرتەرەك سەكىلدى. بىزگە ءتىپتى «تەمىر جولداعى جۇك تاسىمالى سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋ نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن سۇراقتىڭ باسىن اشىپ الۋ, بۇل سۇراققا تەوريالىق ەمەس, ناقتى جاۋاپ الۋ كەرەك. سودان كەيىن عانا باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا باتىل كىرىسۋگە بولادى.
