ايىپپۇل كولەمى ەسەلەنەدى
لاستاساڭىز – تولەيسىز. بۇل جاڭا كودەكس جوباسىنداعى نەگىزگى ارتىقشىلىق. قورشاعان ورتاعا زالال تيگىزگەن كاسىپورىنداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كۇشەيەتىنىن اڭعارتادى. وسى ارقىلى ەكولوگيالىق رەتتەۋدەن باس تارتۋ كوزدەلگەن. اتاپ ايتقاندا, قاپتاعان تابيعات پايدالانۋشىلاردى باقىلاۋدىڭ ورنىنا نازاردى ءىرى لاستاۋشى كاسىپورىندارعا بۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر. الايدا ولاردىڭ بارلىعىن قامتۋ ءۇشىن اتالعان ساناتتاعى ءوندىرىس وشاقتارىن ناقتىلاۋ قاجەت.
زاڭنامانىڭ جاڭارتىلعان رەداكتسياسىندا وسىعان باسىمدىق بەرىلىپتى. بۇل دەگەنىمىز زاڭ تالاپتارىن ساقتاماعان سۋبەكتىنىڭ ەكولوگياعا كەلتىرگەن شىعىندى موينىنا الاتىنىن بىلدىرەدى. سول سەكىلدى قورشاعان ورتا ەميسسياسىنىڭ قاراجاتىن ءتيىستى باعىتقا جۇمساپ, بىرنەشە رەت زيان كەلتىرگەن زاڭدى تۇلعانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ ماقساتى قويىلدى. وڭىرلەردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ دا ءتيىستى قۇجاتتا قاراستىرىلعان دەيدى سالا ءمينيسترى.
– ەكولوگيالىق كودەكس ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە دايىندالدى. ياعني «لاستاعان – تولەيدى» قاعيداسى بويىنشا تابيعاتقا نۇقسان كەلتىرگەن كاسىپورىن شىعىندى وتەۋى ءتيىس. قوعامدىق پىكىر مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلىپ, بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر ەنگىزىلۋى مۇمكىن. جاڭا كودەكس پروبلەمالاردى قالاي شەشەدى؟ ماسەلەن, وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالار تەرمينى ەنگىزىلەدى. مۇنى ءبىز ويلاپ تاپقان جوقپىز, بۇل ەۋروپالىق تاجىريبە. ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ەگەر قورشاعان ورتانى لاستاعان كاسىپورىندار «جاسىل» تەحنولوگيالارعا كوشەتىن بولسا, ولار ەميسسيا ءۇشىن الىناتىن تولەمدەردەن بوساتىلۋى مۇمكىن.
كومپانيالاردى مونەتارلىق قارجىلىق تۇرعىدان وسىلاي ىنتالاندىرۋ كوزدەلگەن. ۇنەمدەلگەن اقشانى جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە جۇمساۋعا بولادى. ال جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزىلمەسە, كەرىسىنشە ەميسسيا ءۇشىن تولەم كوتەرىلەدى. ۇسىنىلعان زاڭ جوباسىنىڭ قولدانىستاعى قۇجاتتان ايىرماشىلىعى – كاسىپورىنداردىڭ بيۋدجەتكە تولەنەتىن سوماسى ەكولوگيالىق ءىس-شارالارعا باعىتتالادى, – دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ.
كاسىپورىندار «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋى ءتيىس
راس, قورشاعان ورتانىڭ قازىرگى احۋالى كوپشىلىكتى الاڭداتادى. سوندىقتان ەلىمىزگە بىرىڭعاي ەكولوگيالىق ساياسات قاجەت دەپ سانايدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دارحان مىڭباي.
– قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلەتىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس ازىرلەۋدى تاپسىردى. سول كەزدە ەكولوگيا ماسەلەسىنە جەتەكشىلىك ەتكەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى ساراپشىلار مەن زاڭگەرلەردەن جانە ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالالارى مەن قوعامدىق ەكولوگيالىق ۇيىمداردىڭ, ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارىنىڭ بيزنەس وكىلدەرىنەن تۇراتىن جۇمىس توبىن قۇردى. «قورشاعان ورتانىڭ قازىرگى جاعدايى كوپتى الاڭداتاتىنى داۋسىز. سوندىقتان ەلىمىزگە بىرىڭعاي ەكولوگيالىق ساياسات كەرەك. قورشاعان ورتانى قورعاۋ جۇيەسىنە سەرپىن بەرەتىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس قابىلداۋ قاجەت. ويتكەنى دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق مۇنى مۇقيات قاداعالايدى. جاڭا زاڭ قازاقستاننىڭ وزىنە الاتىن بارلىق حالىقارالىق نورمالار مەن مىندەتتەمەلەرگە سايكەس كەلۋى ءتيىس». پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلىقتاۋ راسىمىندە ايتقان وسى سوزدەرى ەكولوگيا ماسەلەسىنە تىڭ سەرپىن بەردى. ەلىمىزدە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ءۇشىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى «جاسىل» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە ىنتالاندىرۋ قاجەت. كاسىپورىندار حالىقارالىق ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولۋى ءتيىس. بۇل كودەكستى دايىنداۋ وڭايعا سوقپادى. ءىرى بيزنەستىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرى ەسكىرگەن قوندىرعىلارمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىنداردىڭ حالىقارالىق, ەۋروپالىق تەحنولوگيالىق ستاندارتقا ىلەسە المايتىنىن العا تارتتى. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا وزىق تاجىريبەگە كەزەڭ-كەزەڭمەن كوشۋ كوزدەلگەن. وسىعان بايلانىستى ۋاقىتشا ماقساتتى ينديكاتورلار ەنگىزىلۋى مۇمكىن. مەملەكەت كاسىپورىندارعا سالىق جانە قارجىلىق مىندەتتەمەنى ازايتىپ, ءوندىرىس تەحنولوگياسىن ىنتالاندىرۋعا جانە جاڭعىرتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. بۇل قورشاعان ورتاعا وڭ ىقپال ەتۋى ىقتيمال. سونداي-اق ەكولوگيالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. بۇل ءبىراز داۋ تۋدىرعانى راس. الايدا مەنىڭ ويىمشا, بۇل جونىندە ويلانعانىمىز دۇرىس, – دەدى د.مىڭباي.
كوپتىڭ پىكىرى ەسكەرىلۋى كەرەك
رەفورمانىڭ جاڭا نۇسقاسىمەن تانىسقان ەقىۇ-نىڭ نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى باعدارلامالار كەڭسەسىنىڭ باسشىسى دەرد سابو ماڭىزدى قۇجاتتى قوعامدىق تىڭداۋلاردا كوبىرەك تالقىلاۋعا كۇش سالۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ول ازاماتتىق اليانستاردىڭ, ياعني حالىقتىڭ پىكىرى دە ەسكەرىلۋى ءتيىس دەگەن ويىن ءبىلدىردى.
– ەكولوگيا ماسەلەسى بولاشاعىمىز ءۇشىن ماڭىزدى. وسى ماسەلەدە قازاقستان بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلەدى, بۇل انىق سەزىلەدى. جاڭا كودەكس ساپالى بولۋى ءۇشىن بارلىق مۇددەلى تاراپ جۇمىلدىرىلۋى ءتيىس. ءبىز وسىعان بايلانىستى بارلىق باستامالاردى قولدايمىز. اسىرەسە ازاماتتىق قوعامنىڭ اتالعان ماسەلەگە بەلسەندى قاتىسۋى, كوپتەگەن ويلاردىڭ ايتىلۋى قۇپتارلىق ءىس. ەل حالقىنىڭ تەك ۇكىمەتكە قارايلاپ وتىرماي ءوز ۇسىنىستارىن ءبىلدىرۋى قورشاعان ورتاعا بەيجاي قارامايتىنىن بىلدىرسە كەرەك. وسى كودەكستى تالقىلاۋ ءۇشىن ءبىز ارنايى بۇۇ-نىڭ ساراپشىلارىن دا شاقىردىق. زاڭ جوباسىنداعى نەگىزگى ەكى باعىت ءبىزدى قاتتى قىزىقتىردى. ناقتى ايتقاندا, ستراتەگيالىق ەكولوگيالىق باعالاۋعا جانە قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋعا ايرىقشا ءمان بەرىلگەنى قۋانتادى. بۇل ءتيىستى كودەكستىڭ نەگىزگى ۇتىمدى تۇسى دەپ ويلايمىن. جالپى «جاسىل» تەحنولوگيالاردى دامىتۋ بويىنشا قازاقستاندىق ارىپتەستەرمەن بايلانىستى ودان ءارى نىعايتۋعا مۇددەلىمىز, – دەدى د.سابو.
كاسىپورىندار ونلاين رەجىمدە قاداعالانادى
قۇجاتتاعى تاعى ءبىر ەرەكشەلىك, وندىرىستىك-ەكولوگيالىق مونيتورينگ اۆتونومدى تۇردە ىسكە اسادى. دالىرەك ايتقاندا, ءبىرىنشى ساناتتاعى كاسىپورىندارعا ارنايى قۇرىلعىنى ورناتۋ مىندەتتەلەدى. ول زياندى قالدىقتىڭ مولشەرى نورمادان اسقاندا, ونلاين رەجىمدە وكىلەتتى ورگانعا اقپارات بەرەدى. بۇل ارقىلى اكىمشىلىك جازالاۋ ۋاقتىلى قابىلدانباق. سول سەكىلدى ەكولوگيالىق كودەكستە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار مەن ونەركاسىپتىك قالدىقتار ماسەلەسىنە ۇلكەن بلوك ارنالىپتى. دەمەك, قالدىقتاردى ەۋروپالىق ءۇردىس نەگىزىندە ءبولۋ كوزدەلگەن. بۇل قاۋىپتى قالدىقتاردى بارىنشا ءدال اجىراتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەيدى زاڭ جوباسىنىڭ اۆتورلارى.
– كودەكستە قالدىقتاردى كومۋگە جانە كادەگە جاراتۋعا بايلانىستى تالاپتار ەسكەرىلگەن. سوڭعى ۋاقىتتا مەديتسينالىق قالدىقتارعا قاتىستى كوپتەگەن رەزونانستى ماقالالار جارىق كوردى. وسى ماسەلە بويىنشا قوقىس شىعاراتىن كومپانيالارعا ەسكەرتۋ تارتىبىنە كوشەمىز. بۇگىنگى تاڭدا بۇل نارىق رەتتەلمەيدى. قاۋىپتى قالدىقتاردى كادەگە جاراتۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا كەلسەك, ليتسەنزيالاۋدى ەنگىزۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. ياعني سول ارقىلى قالدىقتاردى كادەگە جاراتاتىن كاسىپورىندار نارىعىن رەتكە كەلتىرگىمىز كەلەدى, – دەدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى احمەتجان پىرىمقۇلوۆ.
قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولى ارتادى
وسى رەفورمانىڭ ەنگىزىلۋى قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن سەكىلدى. نەگە دەسەڭىز, ول كۇشىنە ەنسە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا كەز كەلگەن كاسىپورىنعا ەمىن-ەركىن بارۋعا جول اشىلادى. وسىلايشا قوعامدىق بىرلەستىكتەر ءوندىرىس وشاقتارىنىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زالال تيگىزىپ جاتقانىن بىلە الادى.
– بۇرىن كاسىپورىندارعا كىرۋ ءۇشىن كوپتەگەن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردەن وتۋگە تۋرا كەلەتىن. ەندى قوعام وكىلدەرىنە ولار جايلى اقپاراتتى ءبىلىپ قانا قويماي, ونەركاسىپ ورىندارىنا كىرۋىنە رۇقسات بەرىلەدى. سەبەبى بۇل ونەركاسىپتىك ۇيىمدار حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزىپ جۇرگەنى ءمالىم. بۇل اۋاعا تاراپ جاتقان قالدىق كولەمىن انىقتاۋعا جاقسى مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى ايگۇل سولوۆەۆا.
P.S. تابيعاتتى قورعاۋعا ارنالعان جاڭا زاڭنىڭ رەداكتسياسىندا لاستايتىن كاسىپورىنداردى جازالاۋعا باسا ءمان بەرىلگەنى بايقالادى. ءجون-اق, بىراق قورشاعان ورتانىڭ قورعاۋشىلارىن كىم قورعايدى؟ بيىل براكونەرلەرمەن كۇرەستە قورىقشىلاردىڭ وققا ۇشىپ, اجال قۇشقانى ەسىمىزدە. ورمان جانە دالالىق ءورتتىڭ سانى كەمىمەسە, ازايماي تۇرعانى تاعى بار. ونىڭ ۇستىنە سيرەك كەزدەسەتىن اڭ - قۇس پەن وسىمدىكتەر جىلدان-جىلعا ازايىپ بارا جاتقانى قىنجىلتادى. ارال تەڭىزىنىڭ ءوزى ءبىر بولەك اڭگىمە. پروبلەمالاردى جىپكە تىزسەك, ونىڭ سوڭى بىتپەيدى. جاڭا كودەكس جوباسىندا وسىنداي كۇرمەۋلى ماسەلەلەر نازاردان تىس قالعانى تۇسىنىكسىز.
