ەكونوميكا • 23 قازان، 2019

اQR: 14 بانكتى «ساۋىقتىرۋ» كەرەك پە؟

27 رەتكورسەتىلدى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا وراي بانك سەكتورىنداعى اكتيۆتەردىڭ ساپاسىن باعالاۋ (Asset Quality Review) باستالعانىنا ءۇش اي ءوتتى. ىشكى نارىق ونىڭ قورىتىندىسىن كۇتىپ ىشتەن تىنىپ تۇر. العاشقى قورىتىندى جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن بەلگىلى بولاتىنىن ۇكىمەت تە، ۇلتتىق بانك تە ايتتى. جۋىردا وسى ماسەلەگە وراي وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان ساراپشىلار اQR جوباسىنىڭ بىزگە تىم قىمباتقا تۇسەتىنىن جەتكىزدى. سەبەبى حالىقارالىق تاجىريبە كورسەتكەندەي، بۇل جوبا ىشكى نارىقتا سىر بەرگەن بانكتەردى مەملەكەت تاراپىنان قوسىمشا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى ەكەن.

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «ەQ»

 

AQR – بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتى­لى­عىن كەشەندى باعالاۋعا ارنالعان قالىپتى تاجىريبە. ەۋروپادا كەيبىر بانكتەردىڭ اكتيۆتەرىن باعالاۋ جىل سايىن جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ەڭ اۋقىمدىسى 2014 جىلى ءوتىپ، 130 بانك تەكسەرىلگەن. ناتيجەسىندە 25 بانكتىڭ كاپيتالىنا 24،6 ملرد ەۋرو جەتپەيتىنى انىقتالعان. 2019 جىلدىڭ باسىنان بەرى بەلارۋستە توعىز بانكتىڭ اكتيۆى تەكسەرىلىپ، ءۇش بانكتىڭ كاپيتالى جەتىسپەيتىنى بەلگىلى بولدى. ۋكراينادا 56 بانكتىڭ تورتەۋىن قارجىلاندىرۋ كەرەك ەكەنى انىقتالدى. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىعى ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا ايتىلعان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ ۇلگەر­گەنىن دە ايتا كەتەيىك.

ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى 14 بانكتىڭ احۋالىنا كۇدىك كەلتىرىپ، اكتيۆتەرىنىڭ ساپا­سىن باعالاۋعا كىرىسىپ كەتتى. ساراپ­شىلاردىڭ پايىمداۋى بويىنشا، وتاندىق بانكتەردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن 400-600 ميلليارد تەڭگە كەرەك. دەمەك بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت بولعان بانكتەرگە قارجى قۇيۋ شاراسى الداعى ۋاقىتتا تاعى قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن.

الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەت بانك­تەرگە قارجىلاي كومەكتەسكەن كەزدە ولاردىڭ قارجىلاندىرۋ شاراسىنان سىرت قالعان قارجى ۇيىمدارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى دە زاڭداستىرىلادى. تانىمال ساراپشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ پىكىرىن سۇراعانىمىزدا، ول قازىر جا­بىق ەسىك جاعدايىندا تەست-باقى­لاۋ ءجۇرىپ جات­قانىن ايتتى. زاڭ بو­يىنشا ۇلت­تىق بانك كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ ەسەبىنە كۇمان كەلتىرەتىن بولسا، تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قۇقىلى. زاڭ ۇلتتىق بانكككە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرۋگە قۇقىق بەرەدى. بىراق قازاقستان­داعى قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا ولاي ىستەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. ۇلتتىق بانك مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولسا، «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناق بانكىنەن» باستاپ قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنە دەيىنگى كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ ءبارى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قول-اياعىن بۋىپ تاس­تاۋعا شاماسى جەتەتىن ىقپالدى توپ­تىڭ قولىندا.

«AQR قورىتىندىسىنا تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتپايىنشا، بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز دەگەنگە سەنۋ قيىن»، دەيدى د.ساتپاەۆ.

بۇل جولعى باعالاۋ حالىق بانك، سبەربانك، كاسپي، فورتە بانك، BCC، ATF، ەۋرازيا، Jysan Bank، Bank RBK، Alfa-Bank، Altyn Bank، Nurbank، Home Credit جانە ۆتب قارجى ينستيتۋتتارىن قامتيدى. S&P Global Ratings-ءتىڭ قارجى ينستيتۋتتارى جانە مەملەكەتتىك قارجى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى يرينا ۆەليەۆانىڭ تۇسىندىرۋىن­شە، ۇلتتىق بانكتىڭ مۇنداي شەشىم قابىلداۋىنا قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋگە قاتىستى بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەپ كەتكەنى سەبەپ بولىپ وتىر.

«بانكتىڭ رەزەرۆتەرى مەن ءۇمىتسىز نەسيەلەر اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ ءۇشىن 1 ترلن تەڭگە قاجەت. مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا پروبلەمالى اكتيۆتەردى ونىڭ بالانسىنان ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن»، دەيدى ول.

ي.ۆەليەۆا بۇل جۇيە بانكتەردىڭ قانشا كاپيتالعا ءزارۋ ەكەنىن انىقتاۋعا، ولاردىڭ اكتيۆ پورتفەلىنىڭ ساپاسىنا باعا بەرۋگە، نەسيەلەۋ تاجىريبەسىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دياگنوستيكا ەكەنىن دە جينالعانداردىڭ قاپەرىنە سالىپ ءوتتى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بۇل ورايدا تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋعا بانكتەر قاتىساتىنىن اشىق ايتىپ وتىر. 2010 جىلى بانك جۇيەسى بىزدەن كوش ىلگەرى ەۋرووداق ەلدەرىندەگى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ پروبلەمالارى مەملەكەتتىك كومەك پاكەتىمەن شەشىلىپتى. ي.ۆەليەۆانىڭ ايتۋىنشا، وسى باعىتتا باس بانكتىڭ قولعا العان ءىسى تۇتاس بانك جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇل بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى قولجەتىمدى اقپاراتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەرەك. ەكىنشىدەن، بۇل جوبا بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن تۇزەتۋ شارالارىن انىقتاپ، تۇراق­تىلىقتى نىعايتۋعا دا سەپ بولادى.

«قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بانكتەردىڭ اشىق جۇمىس ىستەۋگە كوش­كەنىن كورسەتۋ ارقىلى ينۆەستورلار مەن سالىمشىلار تاراپىنان سەنىمدى ارتتىرۋ كەرەك. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بانكتەردىڭ قولدانىستاعى بيزنەس ۇدەرىستەرىن ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس جەتىلدىرىپ، ناقتى ەكونوميكانى نەسيەلەۋدى جانداندىرۋعا جانە حالىققا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى»، دەيدى ول.

قازاقستاندىق ساراپشىلار دا «Asset Quality Review» ناتيجەسى بانك سەكتورىنداعى كوپتەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋعا مۇمكىندىك دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ماسەلەن، ەرلان يبراگيم 2007 جىلعى الەمدىك داعدارىستان قانداي قورىتىندى شىعار­عانىمىزدى دا اQR-نىڭ تەكسەرۋىنىڭ ناتيجەسىنەن بىلە الاتىنىمىزدى ايتادى. سەبەبى ءبىزدىڭ جۇيەنىڭ قاتەلىگى – ەكونوميكاداعى ماسەلەلەردى الدىن الا شەشپەيتىنى، تەك سالدارىمەن عانا كۇرەسىپ كەلگەنى. وسى تۇرعىدان كەلسەك، بانكتەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋ اشىق جۇرگىزىلگەنى دۇرىس.

«ازىرگە ۇلتتىق بانك سايتىندا تەك­سەرۋ­دىڭ قانداي ادىسپەن جۇرگىزىلەتىنى جا­ريا­­لانعانى بولماسا، باعالاۋ نەگى­زىنەن جابىق جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جەردە كوپ ماسەلە ۇلتتىق بانكتىڭ شىن­دىق­قا قان­شا­لىقتى تۋرا قالاي الاتىنى مەن تابان­دىلىعىنا دا بايلانىستى. ەگەر باعالاۋ پروتسەسى اشىق ءارى ءادىل جۇر­سە، ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىن تو­سىن سىي كۇتىپ تۇرعانىن كورەمىز. ءبارىمىز وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك»، دەدى ەكونوميست.

ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭ­گەيلى بانكتەردىڭ قارجىلىق جاع­دايىن جاقسارتۋ باعىتىندا مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن قاراستىردى. سوڭعى 10 جىلدا مەملەكەت تاراپىنان بانكتەرگە 20 ميلليارد اقش دوللارىنان ارتىق تىكەلەي جانە جاناما قولداۋ كورسەتىلدى. مەملەكەتتىڭ شىعىندارىنا زەر سالىپ قاراساق، وندا بانكتەر ەكونوميكانىڭ قاراجات ەڭ كوپ بولىنگەن سالاسى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى.

ە.يبراگيم سوڭعى جىلدارى ۇكىمەت­تىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ ساراپتاۋ قابىلەتى سىر بەرە باستاعانى كورەر كوزگە بايقالاتىنىن ايتتى. قازاق­ستان­داعى قارجى ينستيتۋتتارى مىقتى بولسا، ۇكىمەت ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن، سونداي-اق ازيا­داعى ءىرى بانكتەردەن نەسيە المايتىن ەدى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ ەلدە بىلىكتى ەكونوميستەردى تاڭعالدىراتىن قۇبىلىس ءجيى بولىپ تۇرادى دەيدى ول. قارجى ينستيتۋتتارى مەملەكەت تاراپىنان وزدەرىن «ساۋىقتىرۋ ءۇشىن» بولىنگەن قارىزدى قايتارماق تۇگىلى، ۇكىمەتتىڭ كەپىلدەندىرۋىمەن العان نەسيەلەرىن يگەرە الماي وتىر. «بۇل جۇيە الەمدىك تاجىريبەدە سىننان وتكەن شىعار. بىراق دامىعان ەلدەردە مۇنداي شەشىم ىشكى نارىقتى ساۋىقتىردى، بيزنەستى اياعى­نان تىك تۇرعىزدى. ۇكىمەت پەن ۇلت­تىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر­گە كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قا­بىل­داماس بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيز­نەستى قارجىلاندىرۋدىڭ ساۋاتتى تەتى­گىن ىسكە قوسۋى ءتيىس. ۇكىمەت قازىرگى باعدار­لاماسىنا بالاما باعدارلاما ىزدەپ، قارجى نارىعىنا قاتىستى ساياساتىنا وزگەرىس ەنگىزۋى ءتيىس»، دەيدى ە.يبراگيم.

قارجى سەكتورىندا اQR داۋىلى سوعىپ وتكەن سوڭ تاڭداۋلى 14 بانك­تىڭ قاتارىنا ىلىنبەي قالعان باسقا بانك­تەردىڭ جاعدايى نە بولماق؟ وسى­عان دەيىن دەفولتتىق جاعدايعا دۋشار بولعان بانكتەر اكتسيالارىنىڭ باس­قارۋ پاكەتىن باسقالارعا ساتۋمەن عانا اي­نا­لىسىپ، الپاۋىت بانكتەرگە جۇتى­لىپ كەتتى. قازىر ونداي بانكتەردىڭ قازاق­ستان­دا بولعانى دا ۇمىتىلۋعا اينال­دى. «مەن اQR-ءدىڭ كومەگىمەن قارجى ۇيىم­دارىن ساۋىقتىرىپ جاتقان ەل­دەر­دىڭ تاجى­ريبەسىن زەرتتەدىم. وندا مەم­لە­كەت­تىڭ نازارى تۇسكەن بانكتەر ەس جيىپ العان سوڭ، تىزىمگە ىلىنبەي قالعان بانك­تەرگە كومەكتەسەدى. ۇلتتىق بانك اQR-ءدىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانى تۋرالى ءالى اقپارات بەرگەن جوق. شاعىن بانك­تەردىڭ جۇمىسى توقتاعاننان كەيىن اي­ماق­تار قارجىدان تاپشىلىق كورىپ جات­سا، ءىرى بانكتەر ولارعا قول ۇشىن سوزا ما؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن قازىر ايت­­پا­ساق، كەيىن كەش بولادى. بىزگە بانك­تەر­­دى اسىراي بەرمەي، ىشكى نارىقتى قار­­جى­­­لان­دىرۋ­دىڭ وزگە تەتىكتەرىن قاراس­­تىرىپ، كۆازي­سەك­توردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋىمىز كەرەك»، دەپ قورىتتى ويىن ە.يبراگيموۆ.

مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقىلى پروبلە­مالىق نەسيەلەردى جابۋعا دا ءبىراز مۇمكىندىك تۋدى. بانكتەر مەم­لە­كەت­­­تىڭ الابوتەن ىقىلاسىن وسى جولى دا پاي­دالانىپ قالۋعا بەيىل. ساراپ­­شى­لار بولسا «ويىن الاڭىنان» سىرت­­تاپ قالاتىن قالعان بانكتەردىڭ تاع­دىرى اQR قورىتىندىسى بويىنشا شەشى­لەتىنىن ايتادى. وسىعان دەيىن جارعىلىق كاپيتالى از بانكتەردىڭ بۇكىلالەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە دە داعدارىستان امان قالعانىنا كۋا بولعانبىز. بۇل جولى شاعىن بانكتەردى قازىرگى الىپ بانكتەر جۇتىپ قويسا، وڭىرلەر ينۆەستيتسيادان قۇر قالادى. سەبەبى ايماقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قارجىلىق قولداۋدى شاعىن بانكتەردەن كورىپ وتىر.

 

الماتى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاپا تال تۇستەگى قاراقشىلىق

ايماقتار • بۇگىن، 17:27

عىلىم مەن بيزنەستى ۇشتاستىرعان جيىن

تەحنولوگيا • بۇگىن، 08:19

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • بۇگىن، 08:14

«جىر مۇرا» جاستارعا جول اشتى

ايماقتار • بۇگىن، 08:04

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • بۇگىن، 08:01

قاراۋىلتوبەگە تابيعي گاز جەتتى

ايماقتار • بۇگىن، 07:56

اسىل مىنەزدىڭ ۇلگىسى

100 • بۇگىن، 07:53

شىمبۇلاق شاڭعى ماۋسىمىن اشتى

قىسقى سپورت • بۇگىن، 07:36

اتباسار

رۋحانيات • بۇگىن، 07:32

ازاماتتىق ماسەلەلەرى تالقىلاندى

پرەزيدەنت • بۇگىن، 07:20

ورگانيكالىق ونىمدەر نارىعى

ەكونوميكا • بۇگىن، 07:14

ۇقساس جاڭالىقتار