كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
AQR – بانك سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن كەشەندى باعالاۋعا ارنالعان قالىپتى تاجىريبە. ەۋروپادا كەيبىر بانكتەردىڭ اكتيۆتەرىن باعالاۋ جىل سايىن جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ەڭ اۋقىمدىسى 2014 جىلى ءوتىپ, 130 بانك تەكسەرىلگەن. ناتيجەسىندە 25 بانكتىڭ كاپيتالىنا 24,6 ملرد ەۋرو جەتپەيتىنى انىقتالعان. 2019 جىلدىڭ باسىنان بەرى بەلارۋستە توعىز بانكتىڭ اكتيۆى تەكسەرىلىپ, ءۇش بانكتىڭ كاپيتالى جەتىسپەيتىنى بەلگىلى بولدى. ۋكراينادا 56 بانكتىڭ تورتەۋىن قارجىلاندىرۋ كەرەك ەكەنى انىقتالدى. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىعى ءبىر جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا ايتىلعان ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ ۇلگەرگەنىن دە ايتا كەتەيىك.
ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى 14 بانكتىڭ احۋالىنا كۇدىك كەلتىرىپ, اكتيۆتەرىنىڭ ساپاسىن باعالاۋعا كىرىسىپ كەتتى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋى بويىنشا, وتاندىق بانكتەردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ ءۇشىن 400-600 ميلليارد تەڭگە كەرەك. دەمەك بۇعان دەيىن بىرنەشە رەت بولعان بانكتەرگە قارجى قۇيۋ شاراسى الداعى ۋاقىتتا تاعى قايتالانۋى ابدەن مۇمكىن.
الەمدىك تاجىريبەدە مەملەكەت بانكتەرگە قارجىلاي كومەكتەسكەن كەزدە ولاردىڭ قارجىلاندىرۋ شاراسىنان سىرت قالعان قارجى ۇيىمدارى الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى دە زاڭداستىرىلادى. تانىمال ساراپشى دوسىم ساتپاەۆتىڭ پىكىرىن سۇراعانىمىزدا, ول قازىر جابىق ەسىك جاعدايىندا تەست-باقىلاۋ ءجۇرىپ جاتقانىن ايتتى. زاڭ بويىنشا ۇلتتىق بانك كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ ەسەبىنە كۇمان كەلتىرەتىن بولسا, تەكسەرۋ جۇرگىزۋگە قۇقىلى. زاڭ ۇلتتىق بانكككە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ ەكونوميكانىڭ دامۋىنا باسىمدىق بەرۋگە قۇقىق بەرەدى. بىراق قازاقستانداعى قازىرگى قالىپتاسقان جاعدايدا ولاي ىستەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەن. ۇلتتىق بانك مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولسا, «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناق بانكىنەن» باستاپ قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىنە دەيىنگى كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ ءبارى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ قول-اياعىن بۋىپ تاستاۋعا شاماسى جەتەتىن ىقپالدى توپتىڭ قولىندا.
«AQR قورىتىندىسىنا تاۋەلسىز ساراپشىلاردى تارتپايىنشا, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزەمىز دەگەنگە سەنۋ قيىن», دەيدى د.ساتپاەۆ.
بۇل جولعى باعالاۋ حالىق بانك, سبەربانك, كاسپي, فورتە بانك, BCC, ATF, ەۋرازيا, Jysan Bank, Bank RBK, Alfa-Bank, Altyn Bank, Nurbank, Home Credit جانە ۆتب قارجى ينستيتۋتتارىن قامتيدى. S&P Global Ratings-ءتىڭ قارجى ينستيتۋتتارى جانە مەملەكەتتىك قارجى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى يرينا ۆەليەۆانىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ۇلتتىق بانكتىڭ مۇنداي شەشىم قابىلداۋىنا قازاقستاندىق بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەندىرۋگە قاتىستى بەلسەندىلىگىنىڭ تومەندەپ كەتكەنى سەبەپ بولىپ وتىر.
«بانكتىڭ رەزەرۆتەرى مەن ءۇمىتسىز نەسيەلەر اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ ءۇشىن 1 ترلن تەڭگە قاجەت. مەملەكەت الداعى ۋاقىتتا پروبلەمالى اكتيۆتەردى ونىڭ بالانسىنان ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋى مۇمكىن», دەيدى ول.
ي.ۆەليەۆا بۇل جۇيە بانكتەردىڭ قانشا كاپيتالعا ءزارۋ ەكەنىن انىقتاۋعا, ولاردىڭ اكتيۆ پورتفەلىنىڭ ساپاسىنا باعا بەرۋگە, نەسيەلەۋ تاجىريبەسىن تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن دياگنوستيكا ەكەنىن دە جينالعانداردىڭ قاپەرىنە سالىپ ءوتتى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بۇل ورايدا تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋعا بانكتەر قاتىساتىنىن اشىق ايتىپ وتىر. 2010 جىلى بانك جۇيەسى بىزدەن كوش ىلگەرى ەۋرووداق ەلدەرىندەگى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ پروبلەمالارى مەملەكەتتىك كومەك پاكەتىمەن شەشىلىپتى. ي.ۆەليەۆانىڭ ايتۋىنشا, وسى باعىتتا باس بانكتىڭ قولعا العان ءىسى تۇتاس بانك جۇيەسىنىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇل بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايى تۋرالى قولجەتىمدى اقپاراتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن كەرەك. ەكىنشىدەن, بۇل جوبا بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن تۇزەتۋ شارالارىن انىقتاپ, تۇراقتىلىقتى نىعايتۋعا دا سەپ بولادى.
«قازاقستاندا جۇمىس ىستەيتىن بانكتەردىڭ اشىق جۇمىس ىستەۋگە كوشكەنىن كورسەتۋ ارقىلى ينۆەستورلار مەن سالىمشىلار تاراپىنان سەنىمدى ارتتىرۋ كەرەك. وسىنداي شارالاردىڭ ناتيجەسىندە بانكتەردىڭ قولدانىستاعى بيزنەس ۇدەرىستەرىن ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس جەتىلدىرىپ, ناقتى ەكونوميكانى نەسيەلەۋدى جانداندىرۋعا جانە حالىققا كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر ساپاسىن جاقسارتۋعا بولادى», دەيدى ول.
قازاقستاندىق ساراپشىلار دا «Asset Quality Review» ناتيجەسى بانك سەكتورىنداعى كوپتەگەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋعا مۇمكىندىك دەگەن پىكىرگە باسىمدىق بەرىپ وتىر. ماسەلەن, ەرلان يبراگيم 2007 جىلعى الەمدىك داعدارىستان قانداي قورىتىندى شىعارعانىمىزدى دا اQR-نىڭ تەكسەرۋىنىڭ ناتيجەسىنەن بىلە الاتىنىمىزدى ايتادى. سەبەبى ءبىزدىڭ جۇيەنىڭ قاتەلىگى – ەكونوميكاداعى ماسەلەلەردى الدىن الا شەشپەيتىنى, تەك سالدارىمەن عانا كۇرەسىپ كەلگەنى. وسى تۇرعىدان كەلسەك, بانكتەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋ اشىق جۇرگىزىلگەنى دۇرىس.
«ازىرگە ۇلتتىق بانك سايتىندا تەكسەرۋدىڭ قانداي ادىسپەن جۇرگىزىلەتىنى جاريالانعانى بولماسا, باعالاۋ نەگىزىنەن جابىق جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل جەردە كوپ ماسەلە ۇلتتىق بانكتىڭ شىندىققا قانشالىقتى تۋرا قالاي الاتىنى مەن تاباندىلىعىنا دا بايلانىستى. ەگەر باعالاۋ پروتسەسى اشىق ءارى ءادىل جۇرسە, ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىن توسىن سىي كۇتىپ تۇرعانىن كورەمىز. ءبارىمىز وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك», دەدى ەكونوميست.
ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ قارجىلىق جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىندا مۇمكىندىكتەردىڭ ءبارىن قاراستىردى. سوڭعى 10 جىلدا مەملەكەت تاراپىنان بانكتەرگە 20 ميلليارد اقش دوللارىنان ارتىق تىكەلەي جانە جاناما قولداۋ كورسەتىلدى. مەملەكەتتىڭ شىعىندارىنا زەر سالىپ قاراساق, وندا بانكتەر ەكونوميكانىڭ قاراجات ەڭ كوپ بولىنگەن سالاسى دەگەن قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
ە.يبراگيم سوڭعى جىلدارى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگىنىڭ ساراپتاۋ قابىلەتى سىر بەرە باستاعانى كورەر كوزگە بايقالاتىنىن ايتتى. قازاقستانداعى قارجى ينستيتۋتتارى مىقتى بولسا, ۇكىمەت ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن, سونداي-اق ازياداعى ءىرى بانكتەردەن نەسيە المايتىن ەدى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ ەلدە بىلىكتى ەكونوميستەردى تاڭعالدىراتىن قۇبىلىس ءجيى بولىپ تۇرادى دەيدى ول. قارجى ينستيتۋتتارى مەملەكەت تاراپىنان وزدەرىن «ساۋىقتىرۋ ءۇشىن» بولىنگەن قارىزدى قايتارماق تۇگىلى, ۇكىمەتتىڭ كەپىلدەندىرۋىمەن العان نەسيەلەرىن يگەرە الماي وتىر. «بۇل جۇيە الەمدىك تاجىريبەدە سىننان وتكەن شىعار. بىراق دامىعان ەلدەردە مۇنداي شەشىم ىشكى نارىقتى ساۋىقتىردى, بيزنەستى اياعىنان تىك تۇرعىزدى. ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە كومەك كورسەتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداماس بۇرىن شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋدىڭ ساۋاتتى تەتىگىن ىسكە قوسۋى ءتيىس. ۇكىمەت قازىرگى باعدارلاماسىنا بالاما باعدارلاما ىزدەپ, قارجى نارىعىنا قاتىستى ساياساتىنا وزگەرىس ەنگىزۋى ءتيىس», دەيدى ە.يبراگيم.
قارجى سەكتورىندا اQR داۋىلى سوعىپ وتكەن سوڭ تاڭداۋلى 14 بانكتىڭ قاتارىنا ىلىنبەي قالعان باسقا بانكتەردىڭ جاعدايى نە بولماق؟ وسىعان دەيىن دەفولتتىق جاعدايعا دۋشار بولعان بانكتەر اكتسيالارىنىڭ باسقارۋ پاكەتىن باسقالارعا ساتۋمەن عانا اينالىسىپ, الپاۋىت بانكتەرگە جۇتىلىپ كەتتى. قازىر ونداي بانكتەردىڭ قازاقستاندا بولعانى دا ۇمىتىلۋعا اينالدى. «مەن اQR-ءدىڭ كومەگىمەن قارجى ۇيىمدارىن ساۋىقتىرىپ جاتقان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدىم. وندا مەملەكەتتىڭ نازارى تۇسكەن بانكتەر ەس جيىپ العان سوڭ, تىزىمگە ىلىنبەي قالعان بانكتەرگە كومەكتەسەدى. ۇلتتىق بانك اQR-ءدىڭ قالاي جۇرگىزىلىپ جاتقانى تۋرالى ءالى اقپارات بەرگەن جوق. شاعىن بانكتەردىڭ جۇمىسى توقتاعاننان كەيىن ايماقتار قارجىدان تاپشىلىق كورىپ جاتسا, ءىرى بانكتەر ولارعا قول ۇشىن سوزا ما؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن قازىر ايتپاساق, كەيىن كەش بولادى. بىزگە بانكتەردى اسىراي بەرمەي, ىشكى نارىقتى قارجىلاندىرۋدىڭ وزگە تەتىكتەرىن قاراستىرىپ, كۆازيسەكتوردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋىمىز كەرەك», دەپ قورىتتى ويىن ە.يبراگيموۆ.
مەملەكەتتىڭ قولداۋى ارقىلى پروبلەمالىق نەسيەلەردى جابۋعا دا ءبىراز مۇمكىندىك تۋدى. بانكتەر مەملەكەتتىڭ الابوتەن ىقىلاسىن وسى جولى دا پايدالانىپ قالۋعا بەيىل. ساراپشىلار بولسا «ويىن الاڭىنان» سىرتتاپ قالاتىن قالعان بانكتەردىڭ تاعدىرى اQR قورىتىندىسى بويىنشا شەشىلەتىنىن ايتادى. وسىعان دەيىن جارعىلىق كاپيتالى از بانكتەردىڭ بۇكىلالەمدىك قارجى داعدارىسى كەزىندە دە داعدارىستان امان قالعانىنا كۋا بولعانبىز. بۇل جولى شاعىن بانكتەردى قازىرگى الىپ بانكتەر جۇتىپ قويسا, وڭىرلەر ينۆەستيتسيادان قۇر قالادى. سەبەبى ايماقتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قارجىلىق قولداۋدى شاعىن بانكتەردەن كورىپ وتىر.
الماتى
