بار قازاق بۇل زارلى ءسوزدى جاتا قالىپ وقىماسا دا, ءبىر كوز سالىپ, كوڭىل توقتاتسا عوي, شىركىن!
نەسىن جاسىرامىز, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولعالى دا وتىز جىل بولدى. ول كولبيننىڭ تۇسىندا سونداي دارەجەگە يە بولعان ەدى. سانامىزعا ساۋلە تۇسكەندەي كۇي كەشىپ, بوركىمىزدى اسپانعا اتقان ەدىك. وزگەلەر ىشتەي تىپىرشىدى. بىرەۋدىڭ ۇيىنە بىرەۋ بيلىك قۇرا المايتىنىن سول ساتتە ۇعىنعانداي بولدى. سوزدىكتەر شىعىپ جاتتى. تىپىرشىعاندار بۇگىلگەن تىرناقتارىن جازىپ, ءتىل ۇيرەنۋگە ۇمتىلدى.
امال نە, جالت بەرىپ, ۇلت ءتىلىن تۇقىرتىپ, ءتىلى كەمدى قۇتىرتىپ, «قارالى» قاۋلى قابىلداپ, اسىقپايىق دەدىك. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەدىك. سول اسىقپاۋ سور بولىپ, جالعاسۋمەن كەلەدى. ونى ءتيىمدى پايدالانعاندار قىرىق قۇبىلادى. سىلتاۋى كوپ.
ەل بولعالى دا وتىز جىلعا تايادى. بىراق ءتىل ماسەلەسىندە كەيبىر قانداستارىمىز دا, وتانداستارىمىز دا ۇيات بولدى-اۋ دەمەيدى. دەگەندى قويىپ, ۇلت ءتىلىنىڭ الدىنا وزگە ءتىلدى وزدىرىپ, ونىڭ كولەڭكەسى ءبىراز ۇرپاقتى انا تىلىنەن ايىرا باستادى. ول از دەسەڭىز, ءوز وتانىنان گورى وزگە جۇرتتىڭ تىرلىگىن جۇماق سانايتىندار تابىلىپ جاتىر.
بۇل قالامگەر ەسكەرتكەن ەستى سوزدە دە ايتىلىپ, ول اتوم بومباسىنان دا جامان بولىپ جۇرمەي مە دەگەنى ويلاندىرادى. ەگەر جۇرتىمىزدى رۋحسىزدىق بيلەسە, جاعاڭا جارماسقان, وي-ساناڭدى ويرانداعان, ۇلگىڭنەن بەزدىرىپ, عۇرپىڭنان قول ءۇزدىرىپ, سالتىڭنان جاڭىلتۋعا جانتالاسا كىرىسكەن جاھاندانۋ جەلكەڭە شىعىپ, بيلىك قۇرارى ايداي انىق. جازۋشى وسىدان ساقتانۋدىڭ جولدارىن ۇسىنىپ, ونى ورىنداساق قازاق باقىتتى بولادى, ورىنداماسا سور كەشىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى.
ءيا, ماقالادا ايتىلعانداي, كىجىنىپ سويلەپ, جىك سالۋعا اۋەس جيرينوۆسكي قاسيەتتى قازاق تىلىنە ءتىل تيگىزىپ, ۇلتىمىزدى قارالاعاندا ونى ساندىراق دەپ ەلەمەدىك, ەسكەرمەدىك. ءتىلىمىز كەتكەن ەسەسىن قايتارادى دەستىك, ارقانى كەڭگە سالىپ. بىراق سول ارقانى كەڭگە سالۋدىڭ سوڭى قازاقتىڭ سانى قىرىق پايىزدان جەتپىس پايىزعا كوبەيىپ, مەكتەپ اشىلىپ, بالاباقشا ساپ تۇزەگەنمەن, ءتىل ءىسى ۇلت ىسىنە قولعانات بولا الماي وتىرعانىن قالامگەر اشىق ايتىپ, سەبەبىن سارالاپ, ەتەكتەن تارتقان كەرەناۋلىقتان قۇتىلۋدىڭ ون جولىن ۇسىنىپتى.
ۇلت زيالىسىنىڭ وسى ءۇنىن ەستىسەك, قانە! وسى جەردە ويعا ورالادى, سۇراپىل سوعىستان كۇيرەپ, ەكىگە جارىلىپ ءجانتاسىلىم الدىندا تۇرعان ساتتە گەرمانيانىڭ كوش باسىندا تۇرعان يگى جاقسىلارى: بۇدان ەس جيعىزاتىن تەك ۇلتتىق رۋح, سول بىت-شىتى شىققان ۇلتتىق رۋحتى قالاي تىرىلتەمىز دەگەنگە كەلگەندە زيالىلار قاۋىمى ول – نەمىستىك پاتريوتيزم دەپ, ونىڭ ون قاعيداسىن العا شىعارىپتى. ءبىرىنشىسى, ۇساق-تۇيەكتە دە ەل مۇددەسى تۇرسىن دەپتى. ەكىنشى, شەتەلدەن ءبىر تيىنعا زات الساڭ, ءوز ەلىڭە ءبىر تيىن زيان كەلتىرەتىنىڭدى ۇمىتپا دەپتى. ءۇشىنشى, ءار تيىن ۇلتقا پايدا اكەلسىن دەپتى. وسىلاي تاراتا كەلىپ, قيىندىققا توزە ءجۇرىپ, ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋدى, جاس ۇرپاقتى, نەمىستىك پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدى شەگەلەي ايتىپ, ونىنشى قاعيدادا: «...گەرمان ازاماتىنىڭ كەرەگىن تەك گەرمانيا شىعارا الادى», دەپتى. مىنە, قاق جارىلىپ, ەكى مەملەكەتكە اينالىپ, كەيىن الگى نەمىستىك پاتريوتيزم ۇلتتىڭ بىرىگۋىنە, ءبىر مەملەكەت بولۋىنا جول اشقانىن الەم جۇرتشىلىعى كوردى, ءبىز دە اڭعاردىق.
بىزدەگى كوپ ولقىلىق ۇلت ءىسى ءسوز جۇزىندە ايتىلعانىمەن, اتقارىلۋ بارىسىندا تياناقتىلىق جەتپەي جاتاتىنداي. كوبىنە-كوپ وزىمىزدەن وزگەنى زور ساناۋدان, ءوز ءتىلىمىز قاشپاس, وزگە ءتىلدى بىلەيىك دەگەن ەسكى ۇران, تاسقايناق ساناداعى سالعىرتتىق تيتىقتاتىپ جاتقانداي. بۇل بولسىن-بولماسىن الدىڭا قاراپ بوي تۇزە دەيتىن قاساندىق تا سەرپىلىپ شىعار كەيىنگى ۇرپاققا كەسىرىن تيگىزىپ وتىرعانى انىق. ولار الدىنا قارايدى دا, بوس بەلبەۋلىككە سالىنادى. وسى جاستارىمىزدىڭ تىلگە دەگەن سەلقوستىعىن تۋعىزىپ وتىرعانداي. ودان قۇتىلۋدىڭ ون جولىن سماعۇل ەلۋباي تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىپتى. ەندى سونى ايتادى دا قويادى دەمەي, تايلى-تاياعىمىز, زيالىمىز, ەكى تىزگىن, ءبىر شىلبىردى قولعا ۇستاپ وتىرعان بيلىكتەگى ازاماتتارىمىز ءمىنسىز ورىنداسا, ءسويتىپ تىلگە دەگەن مۇقتاجدىق سالتانات قۇرسا, سانامىز تۇزەلەر ەدى, ويىمىز وڭالار ەدى, ءتىلىمىز جامباستاپ جاتا بەرمەي, تىك تۇرار ەدى.
ويدان وي تۋادى, ءسوز زەرگەرى كەمەل قازاق ءابىش اعا كەكىلباي ۇلىنىڭ ۇلت ۇلانىنا استارلاپ ايتقان ءبىر ءتامسىلى وسى جەردە ەسكە تۇسەدى. ول كەزدە ۇلى تۇلعا مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىندە بولاتىن. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەردىڭ جوعارى ءبىلىم ورىندارىنا وقۋعا باراتىن تالاپكەرلەردى تاڭدايتىن كوميسسيا توراعاسى ەدى. ورىمدەي جاستار الۋان ءتۇرلى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ جاتقان. ءبىر تۇستا كەكىلباي ۇلى قازاقتىڭ ۇل مەن قىزىنا ريزا بولىپ, جىلى جۇزبەن كوز سالىپ, شەتەلدىك قالامگەرلەردى دە, انشىلەردى دە, ءتىپتى وزگە مىقتىلارىن دا جازباي ايتىپ جاتقان تۇستا: ء«اپ, بارەكەلدى!» دەپ ءسۇيسىندى دە, قازاقتىڭ ارداقتىلارىنىڭ اتىن تىزبەلەي كەلىپ, اۋەزوۆتى, مۇقانوۆتى, مۇسىرەپوۆتى, فاريزانى, مۇقاعاليدى سۇراعاندا الگى ورىمدەي ۇرپاق شاتقاياقتاپ, ابايدى دا شاتاستىرىپ بىدى-بىدى دەگەندە: ء«اي, اينالايىندار-اي!» دەپ ەدى. «بۇعان ءبىزدىڭ دە «ۇلەسىمىز» بار-اۋ!» دەگەندى قوسقان. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى بىردەي قالامگەر ءسوزىن تۇسىنە قويماعان. تۇسىنگەندەر تومەن قاراعان. ءسۇيسىنىپ ايتقان ەكى سوزبەن, كۇيىنىپ ايتقان ەكى ءسوزدىڭ ءتۇپ-تامىرىندا وزگەنى ءبىلىپ, ءوزىڭدى بىلمەۋ ەرتەڭ وكىندىرمەس پە ەكەن دەگەن سۇراقتىڭ قالامگەر كوكەيىنە كەپتەلگەنى راس ەدى. بۇگىنگى بىتپەيتىن ءتىل تۇيتكىلىنىڭ قيىر-شيىرى سونى ءالى دە ەسكەرمەگەنىمىزدەن بولىپ تۇر-اۋ, شاماسى.
زەردەلى عالىم مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى «تۇراننىڭ قاراشاڭىراعىنا يە بولعان قازاق جەرىندە ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ جەتى ءتۇرلى قاباتى جاتىر» دەپ, ونى تاراتا ايتىپ, سول جەتى قاباتتان امان قۇتىلعان قازاق ونوماستيكاسى عانا ەمەس, باستى ۇلت ءتىلى ەكەنىن العا تارتىپ, ۇلتتىق بولمىستان اۋىتقىماي, جاھاندانۋدىڭ توزاڭىنا كومىلمەي شىعۋ سەگىزىنشى قابات تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى ونوماستيكالىق جاڭا قاباتتان, ۇلت تىلىنەن كورىنەدى دەپتى. وسىنىڭ ءبارى باس باسىلىمدا جاريالانعان ماقالانىڭ يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتقانى شىندىق.
جۇرتىمىز دا, ءتىلىمىز دە اسسيميلياتسياعا ۇشىراماي, ەلدىگىمىزدى ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاققا ۇلتتىق قاسيەتىمىزدىڭ سىرىن كەتىرمەي, سىنىن بۇزباي, تاپسىرۋ جولىندا سماعۇل ەلۋباي «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن, اق بورىقتاي يىلگەن, كەيىنگى تۋعان بالانىڭ, ۇستاي ما دەپ بىلەگىن... شايا ما دەپ جۇرەگىن... بۇزاما دەپ ىرەڭىن. ادىرا قالعىر زاماننىڭ, مەن جاراتپايمىن سۇرەڭىن», دەگەن مۇرات موڭكە ۇلىنىڭ ۇلى قاعيداسىنان تۋىنداتىپ تىلگە تيەك ەتكەن اششى ۇنگە قۇلاق قويساق, اششى ايتىلعان سوزگە ءمان بەرسەك, ويعا بەرىك قوندىرساق, ايتادى دا قويادى دەمەي, ءتىل ىسىنە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ, مۇقتاجدىققا جاراتساق, جاھاندانۋدا قازاق قالىبىن ساقتاپ, باقىتتى بولارىنا يمانىمىز كامىل.
سۇلەيمەن مامەت,
«Egemen Qazaqstan»
