رۋحانيات • 22 قازان، 2019

ءتىل تىرلىگى – تىلگە مۇقتاجدىقتا

59 رەتكورسەتىلدى

قارىمدى قالامگەر، الاش رۋحتى ازامات سماعۇل ەلۋباەۆ «قازاق قايتسە باقىتتى بولادى؟» («Egemen Qazaqstan»، 8 تامىز، 2019 جىل) دەگەن تولعاۋى توقسان توعىز، بۇراۋى ءالى بەكىمەگەن، جاس ءسابيدىڭ ەڭبەگىندەي بىلقىلداپ تۇرعان ماسەلەنى، ياعني ۇلت ءتىلىنىڭ تاعدىرىن تارتىنباي تاراتا ايتىپ، ادامي باق پەن ازاماتتىق باقتى تەڭشەي الماي، ەسەمىز قالاي كەتىپ جاتقانىن قابىرعاسى قايىسۋ بىلاي تۇرسىن، سوگىلىپ وتىرىپ قوزعاپتى.

بار قازاق بۇل زارلى ءسوزدى جاتا قا­لىپ وقىماسا دا، ءبىر كوز سالىپ، كوڭىل توقتاتسا عوي، شىركىن!

نەسىن جاسىرامىز، قازاق ءتىلى مەم­لەكەتتىك ءتىل بولعالى دا وتىز جىل بول­دى. ول كولبيننىڭ تۇسىندا سونداي دارەجەگە يە بولعان ەدى. سانامىزعا ساۋ­لە تۇسكەندەي كۇي كەشىپ، بوركىمىزدى اسپان­عا اتقان ەدىك. وزگەلەر ىشتەي تىپىرشىدى. بىرەۋدىڭ ۇيىنە بىرەۋ بيلىك قۇرا المايتىنىن سول ساتتە ۇعىن­عانداي بولدى. سوزدىكتەر شىعىپ جاتتى. تىپىرشىعاندار بۇگىلگەن تىر­­ناقتارىن جازىپ، ءتىل ۇيرەنۋگە ۇمتىلدى.

امال نە، جالت بەرىپ، ۇلت ءتىلىن تۇ­قىرتىپ، ءتىلى كەمدى قۇتىرتىپ، «قارا­لى» قاۋلى قابىلداپ، اسىقپايىق دە­دىك. «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەدىك. سول اسىقپاۋ سور بولىپ، جالعاسۋمەن كەلەدى. ونى ءتيىمدى پايدالانعاندار قىرىق قۇبىلادى. سىلتاۋى كوپ.

ەل بولعالى دا وتىز جىلعا تايا­دى. بىراق ءتىل ماسەلەسىندە كەيبىر قان­داستارىمىز دا، وتانداستارىمىز دا ۇيات بولدى-اۋ دەمەيدى. دەگەندى قويىپ، ۇلت ءتىلىنىڭ الدىنا وزگە ءتىلدى وزدىرىپ، ونىڭ كولەڭكەسى ءبىراز ۇرپاقتى انا تىلىنەن ايىرا باستادى. ول از دەسەڭىز، ءوز وتانىنان گورى وزگە جۇرتتىڭ تىرلى­گىن جۇماق سانايتىندار تابىلىپ جاتىر.

بۇل قالامگەر ەسكەرتكەن ەستى سوزدە دە ايتىلىپ، ول اتوم بومباسىنان دا جامان بولىپ جۇرمەي مە دەگەنى وي­لاندىرادى. ەگەر جۇرتىمىزدى رۋحسىزدىق بيلەسە، جاعاڭا جارماسقان، وي-ساناڭدى ويرانداعان، ۇلگىڭنەن بەز­دىرىپ، عۇرپىڭنان قول ءۇزدىرىپ، سال­تىڭنان جاڭىلتۋعا جانتالاسا كىرىسكەن جاھاندانۋ جەلكەڭە شىعىپ، بيلىك قۇرارى ايداي انىق. جازۋشى وسىدان ساقتانۋدىڭ جولدارىن ۇسىنىپ، ونى ورىنداساق قازاق باقىتتى بولادى، ورىنداماسا سور كەشىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى.

ءيا، ماقالادا ايتىلعانداي، كىجىنى­پ سويلەپ، جىك سالۋعا اۋەس جي­رينوۆ­سكي قاسيەتتى قازاق تىلىنە ءتىل تي­گىزىپ، ۇلتىمىزدى قارالاعاندا ونى ساندىراق دەپ ەلەمەدىك، ەسكەرمەدىك. ءتىلىمىز كەتكەن ەسەسىن قايتارادى دەس­­­تىك، ارقانى كەڭگە سالىپ. بىراق سول ار­قانى كەڭگە سالۋدىڭ سوڭى قازاقتىڭ سانى قىرىق پايىزدان جەتپىس پايىزعا كوبەيىپ، مەكتەپ اشىلىپ، بالاباقشا ساپ تۇزەگەنمەن، ءتىل ءىسى ۇلت ىسىنە قول­عا­نات بولا الماي وتىرعانىن قالامگەر اشىق ايتىپ، سەبەبىن سارالاپ، ەتەكتەن تارت­قان كەرەناۋلىقتان قۇتىلۋدىڭ ون جولىن ۇسىنىپتى.

ۇلت زيالىسىنىڭ وسى ءۇنىن ەستىسەك، قانە! وسى جەردە ويعا ورالادى، سۇرا­پىل سوعىستان كۇيرەپ، ەكىگە جارىلىپ ءجانتاسىلىم الدىندا تۇرعان سات­­تە گەرمانيانىڭ كوش باسىندا تۇر­­­­­­­عان يگى جاقسىلارى: بۇدان ەس جي­عى­زاتىن تەك ۇلتتىق رۋح، سول بىت-شى­تى شىققان ۇلتتىق رۋحتى قالاي تى­رىل­تەمىز دەگەنگە كەلگەندە زيالىلار قاۋىمى ول – نەمىستىك پاتريوتيزم دەپ، ونىڭ ون قاعيداسىن العا شىعارىپتى. ءبىرىنشىسى، ۇساق-تۇيەكتە دە ەل مۇددەسى تۇرسىن دەپتى. ەكىنشى، شەتەلدەن ءبىر تيىنعا زات الساڭ، ءوز ەلىڭە ءبىر تيىن زيان كەلتىرەتىنىڭدى ۇمىتپا دەپتى. ءۇشىنشى، ءار تيىن ۇلتقا پايدا اكەلسىن دەپتى. وسىلاي تاراتا كەلىپ، قيىندىققا توزە ءجۇرىپ، ۇلتتىڭ رۋحىن وياتۋدى، جاس ۇرپاقتى، نەمىستىك پاتريوتيزمگە تاربيەلەۋدى شەگەلەي ايتىپ، ونىنشى قاعيدادا: «...گەرمان ازاماتىنىڭ كەرەگىن تەك گەرمانيا شىعارا الادى»، دەپتى. مىنە، قاق جارىلىپ، ەكى مەملەكەتكە اينالىپ، كەيىن الگى نەمىستىك پاتريوتيزم ۇلتتىڭ بىرىگۋىنە، ءبىر مەملەكەت بولۋىنا جول اش­قا­نىن الەم جۇرتشىلىعى كوردى، ءبىز دە اڭعاردىق.

بىزدەگى كوپ ولقىلىق ۇلت ءىسى ءسوز جۇزىندە ايتىلعانىمەن، اتقارىلۋ بارىسىندا تياناقتىلىق جەتپەي جاتاتىنداي. كوبىنە-كوپ وزىمىزدەن وزگەنى زور ساناۋدان، ءوز ءتىلىمىز قاشپاس، وزگە ءتىلدى بىلەيىك دەگەن ەسكى ۇران، تاس­قايناق ساناداعى سالعىرتتىق تيتىق­تاتىپ جات­قانداي. بۇل بولسىن-بولماسىن الدىڭا قاراپ بوي تۇ­زە دەيتىن قاساندىق تا سەرپىلىپ شى­­عار كەيىنگى ۇرپاققا كەسىرىن تيگى­زىپ وتىرعانى انىق. ولار الدىنا قا­رايدى دا، بوس بەلبەۋلىككە سالىنادى. وسى جاستارىمىزدىڭ تىلگە دەگەن سەلقوستىعىن تۋعىزىپ وتىرعانداي. ودان قۇتىلۋدىڭ ون جولىن سماعۇل ەلۋباي تايعا تاڭبا باسقانداي كور­سەتىپتى. ەندى سونى ايتادى دا قويادى دەمەي، تايلى-تاياعىمىز، زيالىمىز، ەكى تىزگىن، ءبىر شىلبىردى قولعا ۇستاپ وتىر­عان بيلىكتەگى ازاماتتارىمىز ءمىن­سىز ورىنداسا، ءسويتىپ تىلگە دەگەن مۇقتاج­دىق سالتانات قۇرسا، سانامىز تۇزەلەر ەدى، ويىمىز وڭالار ەدى، ءتىلىمىز جامباس­تاپ جاتا بەرمەي، تىك تۇرار ەدى.

ويدان وي تۋادى، ءسوز زەرگەرى كەمەل قازاق ءابىش اعا كەكىلباي ۇلىنىڭ ۇلت ۇلانىنا استارلاپ ايتقان ءبىر ءتامسىلى وسى جەردە ەسكە تۇسەدى. ول كەزدە ۇلى تۇل­عا مەملەكەتتىك حاتشى قىزمەتىندە بولاتىن. «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا شەتەلدەردىڭ جوعارى ءبىلىم ورىندارىنا وقۋعا باراتىن تالاپكەرلەردى تاڭدايتىن كوميسسيا توراعاسى ەدى. ورىمدەي جاستار الۋان ءتۇرلى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ جاتقان. ءبىر تۇستا كەكىلباي ۇلى قازاقتىڭ ۇل مەن قىزىنا ريزا بولىپ، جىلى جۇزبەن كوز سالىپ، شەتەلدىك قالامگەرلەردى دە، انشىلەردى دە، ءتىپتى وزگە مىقتىلارىن دا جازباي ايتىپ جاتقان تۇستا: ء«اپ، بارەكەلدى!» دەپ ءسۇيسىندى دە، قازاقتىڭ ارداقتىلارىنىڭ اتىن تىزبەلەي كەلىپ، اۋەزوۆتى، مۇقانوۆتى، مۇسىرەپوۆتى، فاريزانى، مۇقاعاليدى سۇراعاندا الگى ورىمدەي ۇرپاق شاتقاياقتاپ، ابايدى دا شاتاستىرىپ بىدى-بىدى دەگەندە: ء«اي، اينالايىندار-اي!» دەپ ەدى. «بۇعان ءبىزدىڭ دە «ۇلەسىمىز» بار-اۋ!» دەگەندى قوسقان. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبارى بىردەي قالامگەر ءسوزىن تۇسىنە قويماعان. تۇسىنگەندەر تومەن قاراعان. ءسۇيسىنىپ ايتقان ەكى سوزبەن، كۇيىنىپ ايتقان ەكى ءسوزدىڭ ءتۇپ-تامىرىندا وزگەنى ءبىلىپ، ءوزىڭدى بىلمەۋ ەرتەڭ وكىندىرمەس پە ەكەن دەگەن سۇراقتىڭ قالامگەر كوكەيىنە كەپتەلگەنى راس ەدى. بۇگىنگى بىتپەيتىن ءتىل تۇيتكىلىنىڭ قيىر-شيىرى سونى ءالى دە ەسكەر­مەگەنىمىزدەن بولىپ تۇر-اۋ، شاماسى.

زەردەلى عالىم مەكەمتاس مىر­زاحمەت­ ۇلى «تۇراننىڭ قاراشاڭى­راعىنا يە بولعان قازاق جەرىندە ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ جەتى ءتۇرلى قاباتى جاتىر» دەپ، ونى تاراتا ايتىپ، سول جەتى قاباتتان امان قۇ­تىلعان قازاق ونوماستيكاسى عانا ەمەس، باستى ۇلت ءتىلى ەكەنىن العا تارتىپ، ۇلتتىق بولمىستان اۋىتقىماي، جاھاندانۋدىڭ توزاڭىنا كومىلمەي شىعۋ سەگىزىنشى قابات تاۋەلسىزدىك زامانىنداعى ونوماستيكالىق جاڭا قاباتتان، ۇلت تىلىنەن كورىنەدى دەپتى. وسىنىڭ ءبارى باس باسىلىمدا جاريالانعان ماقالانىڭ يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتقانى شىندىق.

جۇرتىمىز دا، ءتىلىمىز دە اسسيمي­لياتسياعا ۇشىراماي، ەلدىگىمىزدى ساقتاپ، كەيىنگى ۇرپاققا ۇلتتىق قاسيە­تىمىزدىڭ سىرىن كەتىرمەي، سىنىن بۇز­باي، تاپسىرۋ جولىندا سماعۇل ەلۋ­باي  «مەن قاۋىپ ەتكەننەن ايتامىن، اق بورىقتاي يىلگەن، كەيىنگى تۋعان بالانىڭ، ۇستاي ما دەپ بىلەگىن... شايا ما دەپ جۇرەگىن... بۇزاما دەپ ىرە­ڭىن. ادىرا قالعىر زاماننىڭ، مەن جا­راتپايمىن سۇرەڭىن»، دەگەن مۇرات موڭ­كە ۇلىنىڭ ۇلى قاعيداسىنان تۋىن­داتىپ تىلگە تيەك ەتكەن اششى ۇنگە قۇلاق قويساق، اششى ايتىلعان سوزگە ءمان بەرسەك، ويعا بەرىك قوندىرساق، ايتادى دا قويادى دەمەي، ءتىل ىسىنە جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، مۇقتاجدىققا جاراتساق، جاھاندانۋدا قازاق قالىبىن ساقتاپ، باقىتتى بولارىنا يمانىمىز كامىل.

 

سۇلەيمەن مامەت،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋەلسىزدىك – تۇعىرىم

ايماقتار • كەشە

كۇلكى كەرۋەنى № 25

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار