تۇمار حانشايىمدى ۇلىقتاپ, بوپاي حانىمدى بيىك تۇتاتىن ماڭعىستاۋدا قالامقاس ارۋدىڭ اتى دا ايبارمەن, ءارى ىقىلاسپەن ايتىلادى. ماڭعىستاۋدىڭ قىتىمىر قىسىندا جۇتتان جۇتاپ, اشتىق قۇرساۋىندا قالعان ەل-جۇرت, اۋىل-ايماقتىڭ قامى ءۇشىن اتقا قونىپ, اڭ اۋلاپ ەلىن اسىراعان, ات قۇلاعىندا ويناعان قايسار, ءارى مەرگەن قىز اقىرى وسى ىزگى ءىستىڭ جولىندا ءجۇرىپ ارانعا قۇلاپ, مەرت بولادى. قيىرلارعا كەرۋەندەپ اس ىزدەپ كەتكەن ەرلەردىڭ ورنىن جوقتاتپاي, حالقىنىڭ قازانىنا اس, اۋزىنا ءنار سالعان ارۋدىڭ قۇرمەتىنە ەل-جۇرتى بوزاشىنىڭ بوز دالاسىنداعى وسى ءبىر ءوڭىردى «قالامقاس» اتاندىرىپتى. كوزىنىڭ تىرىسىندە اۋىل-ايماعىن اڭ اۋلاپ اسىراعان «قالامقاس» بۇگىندە قارا التىنىمەن تۇتاس ەلدىڭ ىرىسىن ەسەلەپ تۇر.
مۇناي-گاز كەشەنى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى سالا, بيىل قازاق مۇنايىنىڭ 120 جىلدىعىمەن بىرگە ءوزىنىڭ 40 جىلدىعىن اتاپ وتكەن «قالامقاسمۇنايگاز» – ەل ماقتانىشى. 2018 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسى قازاقستاندا وندىرىلگەن 77,5 ملن توننا قارا التىننىڭ 23,3%-ىن, ياعني 18 ملن تونناسىن, سونىمەن قاتار 3 ملرد تەكشە مەتر تابيعي گاز ءوندىردى. بىلتىر «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ءونىمى (6,375 ملن توننا) وبلىستىڭ وندىرىلگەن مۇنايىنىڭ 35,4% قۇراسا, كومپانيا ىشىندەگى «قالامقاسمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسىنىڭ ۇلەسى – 62%. بۇل كورسەتكىشكە «قالامقاس» قىرىق جىل ىشىندەگى تىنباي دامۋ, ۇنەمى ىزدەنىس ناتيجەسىندە قول جەتكىزدى. 40 جىل ىشىندە قانشاما ازاماتتاردىڭ عۇمىرى مەن ماڭداي تەرى جاتىر دەسەڭىزشى؟! 1979 جىلى 22 ناۋرىزدا «كومسومولنەفت» ءوندىرىسى قۇرىلىپ, كوپ ۇزاماي №66-شى ۇڭعىمادان قۇرامىندا كوشەرباي الىباەۆ, ەرمۇرات قوسقۇلاقوۆ, وپەراتورى ورىنباسار شادياروۆ, ەكىنشى وپەراتور يۋري برەجنەۆ جانە تاعى باسقا مۇنايشىلار بار بريگادا «قالامقاستىڭ» ءبىرىنشى مۇنايىن ءوندىردى. بەكبولات ىزتۇرعانوۆ, دميتري گوريۋنوۆ, ءلاززات قيىنوۆ, ورەن ساعىندىقوۆ, قوساي جۇبانيازوۆ سىندى ازاماتتار باسشىلىق قىزمەتتە بولىپ, ءار كەزەڭدە كەن ورنى جۇمىسىن ۇيلەستىرۋگە ۇلەس قوستى.
اقتاۋ قالاسىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي 280 شاقىرىم جەردە, بوزاشى جارتىارالىنىڭ سولتۇستىك بەتىندە, كاسپي تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنا سۇعىنا ورنالاسقان قالامقاس مۇناي جانە گاز كەنى سولتۇستىك بوزاشى مۇناي باسسەينىنە جاتادى. كەن ورنىنىڭ قۇرىلىمى گەولوگيا عىلىمىنا 1974 جىلى بەلگىلى بولىپ, ەكى جىلدان سوڭ ىزدەستىرۋ-بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالىپ, كەن ورنى اشىلدى.
1979 جىلى «گيپروۆوستوكنەفت» ينستيتۋتى ماماندارى «قالامقاستى» يگەرۋدىڭ تەحنولوگياسىن جاساپ, كەن ورنىنىڭ مۇناي جانە گاز قورى ەسەپتەلىپ شىقتى. سول جىلى پايدالانۋعا بەرىلىپ, قازبا بايلىقتارى يگەرىلە باستاعان كەن ورنى ءبىر جىلدان سوڭ-اق, ياعني 1980 جىلى العاشقى 1 ملن توننا مۇناي تاپسىردى. مۇنايى سيپاتى جاعىنان كۇكىرتتى, ءپارافيندى, شايىرلىلىعى جوعارى, سونداي-اق قۇرامىندا ۆانادي مەن نيكەلدىڭ شوعىرلارى بار, ازداعان ازوت پەن كومىرقىشقىل گازى بار ساپالى ونىمگە جاتادى. «قالامقاس» كەن ورنىندا مۇنايدىڭ باستاپقى بالانستىق قورى 645 ملن 155 مىڭ توننا بولسا, يگەرىلەتىن قورى 208 ملن 667 مىڭ تونناعا نەگىزدەلگەن, بيىلعى 1 قىركۇيەكتەگى مالىمەتكە سۇيەنسەك, 159 ملن 072 مىڭ توننا مۇناي يگەرىلىپ, قالدىق قور 49 ملن 594 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر. ال تابيعي گازدىڭ بالانستىق قورى 31,5 ملرد تەكشە مەتر, يگەرىلەتىن قورى 22 ملرد تەكشە مەتر دەپ ەسەپتەلىپ, بۇگىنگى تاڭدا 7,4 ملرد تەكشە مەتر گاز يگەرىلدى, قالدىق قور 14,6 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى. ياعني «قالامقاس» كەن ورنى قورى جونىنەن ماڭعىستاۋدا وزەن كەن ورنىنان كەيىنگى ورىندى يەلەنەدى. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, ماڭعىستاۋ تۇرماق قازاقستانداعى بۇكىل مۇناي كەن ورىندارىنىڭ 40 جىل ىشىندە وسىنشالىقتى تەلەگەي-تەڭىز مۇناي ءوندىرىپ, بيىك كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەنى جوق تا شىعار؟! ءتىپتى 1986-1988 جىلدارى قالامقاستىقتار مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن 5 ملن 360 مىڭ تونناعا جەتكىزىپ, جوسپاردى اسىرا ورىنداپ داڭقىن دۇبىرلەتە ءتۇستى.
كەن ورنىنىڭ شەجىرەسىنە قاراپ وتىرساق, ءونىم وندىرۋمەن بىرگە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى ۋاقىتپەن بىرگە جاڭارىپ-جاڭعىرىپ كەلەدى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى جىلدار – كەن ورنىنىڭ جاڭا تاريحىنىڭ باستاۋى دەۋگە بولادى. كەن ورنىن قورعاۋ قىزمەتىن اتقاراتىن بوگەتتىڭ جاڭالاۋ جۇمىستارى, قابات قىسىمىن ۇستاۋ جۇيەسىنىڭ رەتكە كەلتىرىلۋى, قۇبىرلاردىڭ شىنىپلاستيكالىق قۇبىرلارعا اۋىستىرىلۋى, قاباتتاعى مۇناي كوزدەرىن ۇلكەن قىسىممەن جارۋ ءادىسىنىڭ جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلىپ, بۇراندالى سوراپ قوندىرعىلارىنىڭ العاش رەت قولدانىلۋى سىندى كەشەندى جۇمىس جۇرگىزگەن كەن ورنى 2005 جىلى جاسالعان جۇمىستاردىڭ ناقتى ناتيجەسىندەي مۇنايدىڭ 100 ملن-شى تونناسىن تاپسىردى. ودان ءارى زاماناۋي وندىرىسكە قول جەتكىزۋ ماقساتىندا وندىرىستىك ءتۇرلى باعىتتاردا قايتا قۇرۋ جۇمىستارى بارىسىندا تەحنيكالىق قاباتقا ايدالاتىن سۋ مولشەرىن ارتتىرىپ, №1 جانە №2 مۇناي-گاز ءوندىرۋ كاسىپشىلىكتەرىندە الدىن الا سۋ ايىرۋ قوندىرعىسى ىسكە قوسىلدى. كەن يگەرۋدەگى گەولوگيالىق-تەحنيكالىق شارالاردى زەردەلەپ, جوسپارلاۋعا ارنالعان «دەلتاويل» ءجان «ترياس» باعدارلامالارى ەنگىزىلىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنداعى سۋ-باكتەريولوگيالىق زەرتحانا, ەكى جەلىلى تابيعي گازدى دايىنداۋ قوندىرعىسى سالىندى.
قالامقاس كەن ورنىنداعى – «قالامقاسمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسىنداعى وندىرىستىك ماقساتتاعى جاڭالىقتاردى تىزبەلەپ جاتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى جاڭاشىلدىقپەن جۇمىس ىستەۋدى جولعا قويعان مۇناي مەكەمەسىندە وڭ وزگەرىستەر كوپ-اق. ايتپاعىمىز – مۇناي ءوندىرۋدىڭ نەگىزگى قيىندىعىن كوتەرىپ جۇرگەن مۇنايشىلار جاعدايىنىڭ تاسادا قالماۋى. «قالامقاس» ۆاحتالىق پوسەلكەسىن ايدالاداعى اسەم شاھار دەۋگە بولادى. قالاشىق اۋماعىندا سوڭعى جىلدارى سپورتتىق دەمالىس كەشەنى مەن سوڭعى ۇلگىدەگى جاتاقحانالار, 250 ورىندىق اسحانا سالىندى. ال قالاشىق ىشىنە جول توسەلىپ, كوك جەلەكپەن كومكەرىلگەن. «قالامقاس» كەن ورنىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىنەن حاباردار ەتەتىن «ەڭبەك داڭقى» مۇراجايى, فۋتبول الاڭى بار, ءان-جىرعا اۋەس مۇنايشىلار ءۇشىن «قالامقاس كەشتەرى» اتتى ونەر ورداسى دا قۇرىلعان. ونەرلى مۇنايشى جاستاردان قۇرالعان «قالامقاس» ۆوكالدى-اسپاپتار ءانسامبلى – ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە بەلگىلى ونەر ۇجىمى. جاستار ءۇشىن «جاستار ورتالىعى» اشىلىپ, مۇنايشى جاستاردىڭ كەشكى ۋاقىتتى مازمۇندى وتكىزۋىنە, سونداي-اق ءتۇرلى جارىستارعا دايىندالۋىنا جاعداي جاسالعان. سپورت كەشەنىندە ترەناجەرلىك زال, شاعىن فۋتبول, كۇرەس زالى, قىزدارعا ارنالعان فيتنەس ورتالىعى بار. مۇراجايداعى مۇنايشىلاردىڭ ءوز قولىمەن نەبارى ءتورت ايدا جاساپ شىعارعان «قالامقاس» كەن ورنىنىڭ شاعىن ماكەتى – ۆاحتادا جۇرگەن مۇنايشىلاردىڭ ونەرگە قۇشتارلىعىن, ولاردىڭ بوس ۋاقىتىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرىپ, رۋحانيات يگىلىكتەرىنە كوڭىل بولەتىندىكتەرىن اڭعارتادى. مۇنايشىلار اراسىندا تەننيستەن, توعىزقۇمالاقتان رەسپۋبليكالىق دودالاردا جەڭىمپاز اتانىپ جۇرگەندەرى دە بار. ناقتى ايتقاندا, ۆاحتالىق ادىسپەن ەكى اۋىسىمدا ەڭبەك ەتەتىن 7 مىڭعا جۋىق ادامدى جايلى ورىنمەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋ باسشىلىقتىڭ ۇدايى نازارىندا. تۇرمىستىق جاعدايدىڭ ەڭبەك ىرعاعىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىنى بەلگىلى. ولاي بولسا, «قالامقاستاعى» جايلى ورىن, جاقسى جاعداي جوعارى ەڭبەك ونىمدىلىگىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەردى – قازىر قالامقاستىقتار كەن ورنىنداعى ۇڭعىلاردان تاۋلىگىنە 11 مىڭ توننا, جىلىنا 4 ملن توننا شاماسىندا قارا التىن ءوندىرىپ, بەلسەندىلىكتىڭ بيىك ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى.
– قىرىق جىلدا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك. قازىرگى تاڭدا جىلدىق جوسپار بويىنشا 4 ملن توننا شاماسىندا مۇناي ءوندىرۋ كوزدەلىپ وتىر. جىلدان-جىلعا كەن ورنىنىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى مۇنايدىڭ تابيعي قۇلاۋ كوەففيتسيەنتى ءوسىپ كەلە جاتىر. وسىعان بايلانىستى ءوندىرىس ورنىنداعى ەكى بولىمشە پوليمەر ەرىتىندىسىن دايىنداۋ ارقىلى مۇناي وندىرۋدە. بيىل شىلدە ايىنان باستاپ كەن ورنىنىڭ شىعىس بولىگىندە 80 سكۆاجيناعا اسەر ەتە الاتىنداي جاڭا بولىمشەدە پوليمەرلى ەرىتىندى دايىنداۋ جۇمىستارى باستالدى, – دەيدى «قالامقاسمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسى باسشىسى نۇرپەيىس سارسەنباي.
تابيعاتتا ءبارى ولشەۋلى, شەتسىز-شەكسىز ەشنارسە جوق. جەر استىنىڭ سۇيىقتىعىن قىرىق جىل بويى توقتاۋسىز وندىرگەن كەن ورنىنىڭ ەسكىرۋى دە زاڭدى. الايدا, ءاربىر قيىندىقتىڭ شەشىمى بولاتىنى دا بەلگىلى. وسى ورايدا جۇمىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋ, ۇلگىلى ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزى زور.
ءوندىرىس ورنىنداعى سۋ ايدايتىن ورىنداردا ۇلكەن كولەمدەگى سۋ ايدايتىن اگرەگاتتار بار. «تاۋلىگىنە 15 مىڭ تونناداي سۋ ايدايمىز. بۇل جەر اۆتوماتيكامەن جابدىقتالعان. قازىر تاۋلىگىنە 10850-دەي توننا مۇناي الساق, ورنىنا 134 مىڭ تەكشە مەتر سۋ ايداپ جاتىرمىز دەۋگە بولادى. وسىلايشا جەردىڭ استىنان 123 مىڭ تەكشە مەتر سۋ ارالاس سۇيىقتىقتى شىعارامىز. سول 123 مىڭ تەكشە مەتر سۋ ارالاس سۇيىقتىقتى شايقاپ, سودان 10800 توننا تازا مۇناي الامىز. بىزدەن شىعىپ جاتقان مايدى قۇتىعا قۇيىپ قاراساق, مايدان قىل ايىرعانمەن بىردەي بولىپ تۇر, – دەپ تۇسىندىرەدى باسقارما باسشىسى جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ءبىر عانا ءساتىن.
مۇناي وندىرۋدە سۋ ايداۋ مەن ايىرۋ – نەگىزگى جۇمىستاردىڭ ءبىرى. «قالامقاستاعى» سۋ ايىرۋ قوندىرعىسى ەكى ءىرى كاسىپشىلىكتەن كەلەتىن مۇناي-گاز ارالاسقان سۇيىقتىقتى ايىرىپ, مۇنايدى «مۇنايدى دايىنداۋ جانە تاسىمالداۋ» تسەحىنا, سۋىن قابات قىسىمىن ۇستاۋ تسەحىنا جىبەرەدى. جۇمىس كولەمىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى جاڭا قوندىرعىلار ىسكە قوسىلىپ, ءونىم كولەمى ارتتى. كەن ورنىنىڭ سۋلانۋ كورسەتكىشىن ازايتۋ نەمەسە سول كۇيىندە ۇستاپ تۇرۋ ماقساتىندا وندىرىستە پوليمەرلى ەرىتىندى دايىنداۋ جۇمىستارى جۇيەلى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى تاڭدا 11 ۇڭعىمادا پوليمەرلى ەرىتىندىسىن ايداۋ ءجۇرىپ جاتىر. ماماندار بيىل قوسىمشا مۇناي كولەمى 58 500 توننا جوسپارلانىپ وتىرعاندىعىن ايتادى.
– ءبىز تاۋلىگىنە 1 ملن 200 تەكشە مەتر گاز وندىرەمىز. سونىڭ 900 مىڭ تەكشە مەترىن «قاراجانباس» كەن ورنىنا ساتامىز. قالعان 300 مىڭداي تەكشە مەتر گازدى وندىرىستىك باسقارمانىڭ ىشكى قاجەتتىلىگىنە پايدالانامىز. تاۋلىگىنە 47 مەگاۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىناتىن بولساق, سونىڭ 35 مەگاۆاتت ەلەكتر ەنەرگياسىن گتەس-تەن بەرەمىز. قالعانىن مرەك-تەن الامىز. سوندا ءبىزدىڭ توعىمىزدىڭ 80 پايىزى وزىمىزدەن, گازدان دا پايدا كورىپ وتىرمىز, – دەيدى باسقارما باسشىسى. مۇناي مەن گازدى قاتار ءوندىرىپ قانا قويماي, پايداسىن كورۋ – جۇمىستى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ ءبىر كورىنىسى.
كەشەندى مۇناي دايىنداۋ جانە وتكىزۋ تسەحى كەلگەن مۇنايدىڭ سۋ مەن گازىن ايىرىپ, ودان سوڭ مۇنايدى ساپاعا ساي «قازترانسويل» مەكەمەسى جۇيەسىنە تاپسىرۋمەن اينالىسادى. دەمەك, «قالامقاسمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسىندا جۇمىس ءوز ىرعاعىمەن ءجۇرىپ جاتىر جانە قىرىق جىل بويى ءوز قارقىنىنان جاڭىلعان جوق.
«ەلدە بولسا ەرىنگە تيەدى» دەمەكشى, «قالامقاسمۇنايگاز» باسقارماسى بوزاشى بويىنداعى بىرقاتار اۋىلداردىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا تۇراقتى دەمەۋشىلىك جاساپ كەلەدى. سونداي-اق ماڭعىستاۋ جەرىندەگى تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەردى قامقورلىعىنا الىپ, وندا تازالىق جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋدى ءداستۇرلى قالىپقا ەنگىزگەن.
– كەلەشەكتە جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ءتيىمدى ءارى جاپپاي پايدالانا وتىرىپ, مۇناي يگەرۋ كوەففيتسيەنتىن ارتتىرۋ ارقىلى وندىرىلەتىن مۇناي قورىن 250 ملن تونناعا دەيىن جەتكىزۋ جوسپاردا بار. قولعا العان جۇمىستىڭ قارقىندى دامۋى مەن جەتىستىككە جەتۋ بىزگە جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن دە ەكى ەسەلەپ بەرەتىنى انىق. ءبىز باسقارما جۇمىسىنا وندىرىستىك تۇرعىدا عانا ەمەس, مادەني-الەۋمەتتىك جاعىنان دا قولداۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان «ماڭعىستاۋمۇنايگاز» اكتسيونەرلىك قوعامى باسقارماسىنا العىس ايتامىز, – دەيدى «قالامقاسمۇنايگاز» وندىرىستىك باسقارماسى باسشىسى نۇرپەيىس سارسەنباي.
وسىلايشا مەرەيتويىنا قارقىندى قادام, تولاعاي تابىستارمەن جەتكەن كەن ورنىنىڭ 40 جىلدىعىن باسشىلارى مەن جۇمىسشىلارى, ارداگەرلەرى, جالپى ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعى قۋانىشپەن اتاپ ءوتتى. جۇمىسشىلار قالاشىعى كىرەبەرىسىنە ستەللا ورناتىلىپ, ارداگەر مۇنايشىلارعا العاش رەت «قالامقاس كەنتىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى مەن «قالامقاس كەن ورنىنا – 40 جىل» مەرەكەلىك توسبەلگىسى تابىستالدى. مۇنايشىلار قالاشىعى اسپانىن ءان مەن جىر كومكەرگەن سالتاناتتى ءسات دالا توسىنە جاراسىپ تۇردى.
ماڭعىستاۋ وبلىسى
