باتىس قازاقستان وبلىسىنا تانىمال ازاماتتاردىڭ ءبىرى تەمىرعالي جۇماعاليەۆ تاسقالا وڭىرىندە 1952 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. 1968 جىلى مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ تراكتوريست-ماشينيست ماماندىعىن الىپ, اۋىلدا قاراپايىم ەڭبەك ەتتى. 1973 جىلى اسكەري بورىشىن وتەۋگە شاقىرىلىپ, حاباروۆسك قالاسىندا قىزمەت ەتتى. ەلگە كەلگەن سوڭ جۇرگىزۋشى كۋالىگىن الىپ, اۆتوكران جۇرگىزدى.
قاراڭعىلىق ساۋلەسى
مۇنىڭ ءبارى ادەتتەگى اۋىل ادامىنىڭ ءومىرى عوي دەرسىز. البەتتە. تەمىرعالي اعا دا قاراپايىم كوپپەن بىرگە تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن. بىرتە-بىرتە دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, كوز جانارى ناشارلاعانى بولماسا. 1988 جىلى ءىى توپتاعى مۇگەدەك اتاندى, كەشىكپەي قارمالانعان قاراڭعىلىق تۇتقىنىنا ءتۇستى...
«باسقا سالسا باسپاقشىل» عوي ادام. تەمىرعالي اعا دا كوزىنەن ايىرىلعانىمەن, جاڭا ورتا تاپتى. قازاق سوقىرلار قوعامىنا قابىلدانىپ, ەڭبەك ەتتى. جانە ءبىر تاپقان دوسى – ورال قالاسىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق زاعيپ جانە ناشار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان ارناۋلى كىتاپحاناسى بولدى.
– بۇل كىتاپحانانى 1985 جىلدان بەرى بىلەمىن. سول كەزدەن تەپلوتەحنيكامەن تىڭدايتىن كىتاپتارىن الىپ, جانىما سەرىك ەتەتىنمىن. بۇل ۇجىم – مۇگەدەك, مۇقتاج جانداردىڭ العىسىنا بولەنىپ وتىرعان ورتالىق. ءبىزدىڭ ساۋاتىمىزدى اشىپ, كوڭىل كۇيىمىزدى كوتەرىپ, قوعامدىق ورتادان قول ۇزبەۋىمىزگە قول- ۇشىن سوزىپ جۇرگەن ىزگى جاندار وسىندا. ءبىزدىڭ ءبىر قوعامنىڭ وزىندە 480-500 وقىرمان بار. باسىمىز ءجيى قوسىلادى. كىتاپحاناشىلار مۇندا ءتۇرلى كەشتەر, كونتسەرتتەر دە ۇيىمداستىرادى. ءوز ومىرىمدە بۇل كىتاپحانانىڭ ماڭىزىن ايتىپ جەتكىزە المايمىن, – دەيدى تەمىرعالي اعا.
بۇگىندە زەينەت دەمالىسىندا بولسا دا تەمىرعالي جۇماعاليەۆ قوعامدىق جۇمىستاردان قول ۇزبەپتى. ومىردەن جيعان تاجىريبەسى, كىتاپتان العان ونەگەسى تەمكەڭدى كوكىرەگى قازىنا اقساقالعا اينالدىرعان. ورال قالالىق «اق باتا – اسىل مۇرا» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى كىتاپحانانىڭ ءار شاراسىنا قاتىسىپ, كەيىنگىگە اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, باتاسىن بەرىپ وتىرادى.
ايتپاقشى, تەمىرعالي اعامىز 100 جىلدىق تاريحى بار «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ «ادەبيەت», «ايماق» ايدارلارىن ءسۇيىپ وقيتىن وقىرماننىڭ ءبىرى. بىزبەن اڭگىمەسىندە گازەتتىڭ رەداكتسيا القاسىنا جانە شىعارماشىلىق ۇجىمىنا سالەم ايتىپ, اقجارما تىلەگىن جەتكىزدى.
جارتى عاسىر جارالى جۇرەكتىڭ ەمى
باتىس قازاقستان وبلىستىق زاعيپ جانە ناشار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان ارناۋلى كىتاپحانا 1969 جىلى قازاق كسر مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىمەن اشىلعان ەكەن.
باستاپقىدا «قىزىل بۇرىش» رەتىندە قىزمەت ەتكەن كىتاپحانانىڭ قالىپتاسۋى وبلىستىق قازاق سوقىرلار قوعامىنىڭ دامۋ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. العاشقى كىتاپحانا ورال وقۋ وندىرىستىك شەبەرحاناسىندا ورنالاسقان. سول جىلدارى قازاق سوقىرلار قوعامى جانىنان «ەڭبەك تاڭى-زاريا ترۋدا», «پريزىۆ» مەرزىمدى باسىلىمدارى شىعاتىن. بۇل زاعيپتار ءۇشىن ۇلكەن كومەگى بار باسىلىمدار ەدى.
ورالداعى ارناۋلى كىتاپحاناعا العاشىندا 15 جىل بويى ءى توپتاعى كوز مۇگەدەگى نيكولاي لەۆانوۆ باسشىلىق جاسادى. كىتاپحانا ءىسىن ءارى قاراي دامىتۋدا ج.جالەنوۆا, ۋ.ۇبىشەۆا, ش.ورازاەۆا, ج. ماقاسوۆا سىندى كىتاپحانا ءىسىنىڭ بىلىكتى ماماندارى كوپ ۇلەس قوستى.
العاشقى جىلدارى كiتاپ قورى 2450 داناعا جەتىپ, رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا باسپالارىنان شىققان برايلدىق ادەبيەتتەر, دىبىستاندىرىلعان شىعارمالار جانە گرافيكالىق قۇرالداردىڭ بارلىق ءتۇرى قامتىلدى.
ال 1970 جىلدارى كىتاپحانا كاتۋشكالىق ماگنيتوفوندار مەن دىبىستى كىتاپتار, سونداي-اق 2475 دانا دىبىستاندىرىلعان, 2100 دانا جايپاق باسپالى ادەبيەتتەرمەن تولىقتى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 1980 جىلدارى جالپى كىتاپ قورى 18 763 داناعا جەتكەن. ونىڭ 9687 داناسى – بەدەرلى نۇكتە تۇرىندە, 5407 دانا – جايپاق باسپا تۇرىندە, 3 669 دانا – دىبىستاندىرىلعان ادەبيەتتەر ەدى.
تاۋەلسىزدىك تۇلەتكەن كىتاپحانا
– ەگەمەندىك جىلدارى كىتاپحانا قىزمەتى جاڭاشا ءوربىدى. تاۋەلسىزدىك كىتاپحانا ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىس پەن مول مۇمكىندىك اكەلدى, – دەيدى كىتاپحانا ديرەكتورى قاراكوز بورامباەۆا.
كىتاپحانا تاريحىندا 1990 جىلدان بەرى قاراي بولعان وزگەرىستەرگە كوز سالساڭىز, شىنىندا دا سولاي. 1998 جىلى مۇندا «برايليست» ۇيىرمەسى اشىلدى. 2002 جىلى تيفلو-اقپاراتتىق بيبليوگرافيالىق سەكتورى جۇمىسىن باستادى. 2003 جىلدان بارلىق ساناتتاعى مۇگەدەكتەرگە قىزمەت كورسەتەتىن «قايىرىمدىلىق» باعدارلاماسى ىسكە كىرىستى. 2004 جىلى ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانا جۇيەلەرىندە كىتاپحانالىق پۋنكتتەر اشىلدى. 2005 جىلى «2002-2005 جىلدارعا ارنالعان مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا كىتاپحاناعا تيفلوكومپلەكس بەرىلدى. 2006 جىلى العاشقى برايلدىك پرينتەرى ساتىپ الىنىپ, بەدەرلى-نۇكتەلى قارىپ تۇرىندە كىتاپتار شىعارىلا باستادى. 2007 جىلى كىتاپحاناعا «ايس- سب رك» كىتاپحانالىق-اقپاراتتىق اۆتوماتتاندىرىلعان باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. 2008 جىلى بەدەرلى-نۇكتەلى قارىپ تۇرىندە قوعامدىق «لۋچ» گازەتىنىڭ العاشقى ءنومىرى شىقتى. ول توقسانىنا 1 رەت شىعادى. 2009 جىلى زاعيپ جانە ناشار كورەتىن وقىرمانداردى كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىققا باۋليتىن اقپاراتتىق-كومپيۋتەرلىك زال اشىلدى. 2010 جىلى دىبىستى كىتاپتاردى وڭدەۋ ءبولىمى جانە دىبىس ستۋدياسى اشىلدى. 2012 جىلى «اقجايىق» ينتەللەكتۋالدى كلۋبى اشىلىپ, العاش رەت وnline ويىنى ءوتتى. 2014 جىلى ورالدا «ارناۋلى كىتاپحانا اقپاراتتىق كەڭىستىكتە» اتتى رەسپۋبليكالىق پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. 2015 جىلى – «شابىت» اقپاراتتىق مادەني ورتالىعى اشىلدى. وسى جىلى «ەرەكشە بالالارعا – ەرەكشە كىتاپتار» قايىرىمدىلىق اكتسياسى جاريالانىپ, ايەلدەرگە ارنالعان «ادەمى-اۋ» جۋرنالىنىڭ بەدەرلى-نۇكتەلى قارپى تۇرىندە العاشقى ءنومىرى وقىرمانعا جول تارتتى. 2016 جىلى «قادىر الەمى» ۇيىرمەسى اشىلدى.
ارينە, مۇنىڭ ءبارى مادەني مەكەمەنىڭ ادەتتەگى جوسپارلى شارالارى دەرسىز. بىراق قىزمەتىن جىلىنا 3 مىڭعا تارتا مۇقتاج جان پايدالاناتىن كىتاپحانا ءۇشىن ءاربىر شارا ماڭىزدى, ءار وقىرمان قىمبات.
وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان كىتاپحانا الىس اۋىلداردا تۇراتىن زاعيپتاردى دا ۇمىتپايدى. الىس ايماقتاردا تۇراتىن كوز مۇگەدەكتىگى بار جاندارعا اقپارات قولجەتىمدى بولۋ ءۇشىن ءار وڭىردە كىتاپحانالىق پۋنكتتەر اشۋ جۇمىسى جۇرگىزىلدى. ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانا جۇيەلەرىمەن كەلىسىمشارت ءتۇزىلىپ, ءوزارا بايلانىس ورناتىلدى.
– قازىرگى زاماناۋي كىتاپحانا – تەك اقپارات ورداسى عانا ەمەس, زاعيپ جاندار ءۇشىن ءوز تاعدىرلاستارىمەن ديدارلاساتىن, شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەرەكشە مادەني-شىعارماشىلىق ءارى رۋحاني بايلىق ورداسىنا اينالىپ وتىر, – دەيدى كىتاپحانا قىزمەتكەرى ايجان داۋلەتقاليەۆا.
سىرتتاي قاراعاندا بۇيىعى كورىنەتىن كىتاپحانا ءومىرى قىز-قىز قايناپ جاتىر. جوعارىدا ايتىلعانداي, مۇندا «مۋزا» پوەزيالىق كلۋبى, «اقجايىق» زياتكەرلىك كلۋبى, «سىرلاسۋ» قىز-كەلىنشەكتەر كلۋبى, جاس وقىرماندارعا ارنالعان «قادىر الەمى» ۇيىرمەسى, «جالىندى جاستار», «دەنساۋلىق» كلۋبتارى تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. تاقىرىپتىق ماتەريالدار توپتاماسى, شاعىن كىتاپشالار, بەدەرلى-نۇكتەلى «لۋچ» گازەتى, قىز-كەلىنشەكتەرگە ارنالعان «ادەمى-اي», بالالارعا ارنالعان «بالبۇلاق» جۋرنالدارى باسىلىپ شىعادى. ءتۇرلى تاقىرىپتىق, ەسكە الۋ كەشتەرى, دوڭگەلەك ۇستەلدەر, كىتاپ تۇساۋكەسەرى, ونلاين ويىندار, بايقاۋ, ديالوگ الاڭى, ادەبي-كۆەست, جانە ت.ب. شارالار ۇيىمداستىرىلادى. ماسەلەن, جاقىندا عانا قازاقستان جازۋشىلار جانە جۋرناليستەر وداقتارىنىڭ مۇشەسى اقىن عايساعالي سەيتاقتىڭ «ولەڭمەن ورگەن ءومىرىن...» اتتى كەشى ءوتتى. «اقجايىق – ارۋ مەكەنىم» اتتى كەشكە تانىمال كومپوزيتور دونەدىل قاجىموۆ شاقىرىلدى.
P.S. قازىرگى قىم-قۋات اقپارات زامانىندا كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقۋشىلار ازايدى دەپ ايتامىز. بىراق باتىس قازاقستان وبلىستىق زاعيپ جانە ناشار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان ارناۋلى كىتاپحاناسىندا مۇنداي ماسەلە جوق. بۇل كىتاپحانا قىزمەتىن دۇرىس ۇيىمداستىرۋدا بولسا كەرەك. قاراڭعىلىقتى قارمالاپ قالعان قامكوڭىل جانداردىڭ قالاۋىن تاپقان ۇجىمدى جارتىعاسىرلىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاپ, الداعى قىزمەتىنە تابىس تىلەيمىز.
باتىس قازاقستان وبلىسى
