كينولوگ عابيت پەن جەتى جاستاعى سەندي
اقتوبە وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنە قاراستى كينولوگيالىق قىزمەت ورتالىعىنىڭ اعا ينسپەكتورى عابيت ءجۇسىپوۆتىڭ (سۋرەتتە) وسى سالادا ەڭبەك ەتكەنىنە 7 جىل تولعان. قازىرگى تاڭدا پوليتسيا كاپيتانىنىڭ قاراۋىندا 3 قىزمەتتىك يت بار. سولاردىڭ اراسىنان سەنديدىڭ ورنى بولەك. ويتكەنى نەمىس وۆچاركاسى كينولوگ العاش جۇمىسقا كىرىسكەننەن ونىمەن بىرگە «جاساسىپ» كەلەدى.
– وسى ورتالىققا كەلگەن بويدا باسشىلىق قولىما بىردەن نەمىس وۆچاركاسىنىڭ كۇشىگىن تابىستادى. ىلە-شالا ەكەۋمىز 3,5 اي ۋاقىت ارالىعىندا الماتىداعى كينولوگيالىق ورتالىقتا ادام ءىزىن كەسۋ بويىنشا ارناۋلى كۋرستان وتتىك.
مەنىڭ سەنديىم قاشىپ بارا جاتقان كۇدىكتىنى ۇستاۋعا, ءيىس ارقىلى قىلمىسكەردى انىقتاۋعا ماشىقتانعان. جالپى, جانۋاردىڭ تۇقىمىنا قاراي ونىڭ كينولوگياداعى باعىتىن باعدارلاۋعا بولادى. مىسالى, نەمىس جانە بەلگيالىق وۆچاركالار ءتىرى جانمەن «جۇمىس ىستەپ», جارىلعىش زاتتاردى دا تابا السا, لابرادور مەن سپانيەلدەر ەسىرتكىنى ىزدەۋگە جۇمىلدىرىلادى. بۇلاردىڭ بارلىعى اقتوبەنىڭ كليماتىندا ءومىر سۇرە الادى, ىستىق پەن سۋىققا شىدامدى. مەندە نەمىس وۆچاركاسىنان باسقا, تاعى ەكى يت بار. بىراق باعىتى بولەك, ولار ەسىرتكى مەن جارىلعىش زاتتارعا ء«وش», دەيدى اڭگىمەلەسۋشىمىز.
اقتوبە قالاسىنىڭ ىرگەسىندە ورنالاسقان ورتالىقتى مەكەندەيتىن سەنديدىڭ «جۇمىس ۋاقىتى» تاڭعى ساعات 8-دە باستالادى. الدىمەن ءيتتى كينولوگ پەن مال دارىگەرى ءجىتى تەكسەرىپ, 30-40 مينۋتقا جازىق جەرگە بوي جازۋعا جىبەرەدى. سوسىن 1-2 ساعاتقا سوزىلاتىن جاتتىعۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. ودان كەيىن, ارينە جانۋارمەن ءتۇرلى ويىندار وتكىزىلەدى. وسى پروتسەسكە كۋا بولعان ءبىز – فوتوگراف ەكەۋمىز ءيتتىڭ ويىنعا ەرەكشە ىقىلاستى ەكەنىنە, يەسىنىڭ ءار پارمەنىن بۇلجىتپاي ءارى تەز ورىندايتىنىنا كۋا بولدىق. ول دا بالا سياقتى: كوڭىل بولگەندى, ەركەلەتىپ-ەمىرەنگەندى جاقسى كورەدى... كەيىن بۇل 1 كۇنگە جالعاساتىن كانىگى قىزمەتكە ۇلاسادى. تاۋلىك بويى كەزەكشىلىككە شىققان ۇيرەتىلگەن يت يەسىمەن بىرگە كەلەسى كۇنى دەمالادى. بۇل ءار كينولوگ ءبىر ايدا 15 كۇن قوعامدىق ءتارتىپتى قورعاپ, سونشا مەرزىم تىنىعادى دەگەن ءسوز.
ءيتتىڭ ازىعى كۇنىنە ەكى رەت – تاڭەرتەڭ جانە كەشكە قۇرامى دارۋمەنگە باي, ارناۋلى جەم, سۋىمەن بىرگە بەرىلەدى. ازىقتىڭ ءبىر كۇندىك مولشەرى – 510 گرامم. وسى رەتتە بارلىق تالاپ-بۇيرىقتاردى مۇدىرمەي ورىنداعاندا قىزمەتتەگى سەرىگىن قالاي ەركەلەتەتىنى جونىندە عابيتتىڭ ءوزى:
– ءوزىن جاقسى جاعىنان كورسەتكەندە, ءتۇرلى تاعامدار ۇسىنامىن. مىسالى, يتىمە اندا-ساندا سۇيەك, شۇجىق اكەلەمىن. سول سياقتى كەيبىر ارىپتەستەرىم ەتتى ءپىسىرىپ, سونى ۇساقتاپ بەرەدى. كەيبىرەۋلەر ۇيىنەن پەچەنە تاسيدى...
بۇل جەردە كينولوگيا قىزمەتىنىڭ ۇجىمدىق جۇمىس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون, ناتيجە ءبىر-بىرىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى سەنديدىڭ ارالاسۋىمەن
2 قىلمىستى تولىق اشتىق. وسىنىڭ ءوزى – جاقسى كورسەتكىش. تەرگەۋ امالدارىنا كومەكتەسەتىن كەزدەرى دە كوپ. قالالىق جەردە كۇدىكتىنى ىزدەپ تابۋ وتە قيىن. كوپشىلىگى كولىكپەن قاتىنايدى – سونىڭ سالدارىنان زاڭ بۇزۋشىنىڭ ءيىسى وقيعا بولعان ورىنعا قاجەتتى دەڭگەيدە «سىڭبەيدى». ال جاياۋ ءجۇرىپ زاڭ بۇزعانداردى ىزدەۋگە كەلگەندە اڭگىمە باسقا, دەدى.
ءيتتى اپتاسىنا 2-3 رەت جۋىندىرىپ, كۇتىمىن جاساپ, سول ارقىلى گرۋمەردىڭ دە مىندەتىن اتقاراتىن عابيت ەسىندە قالعان قىزىقتى وقيعانىڭ جوقتىعىن, توسىننان ەشتەڭەنىڭ بولمايتىنىن ايتادى. ويتكەنى مۇندا قاۋىپسىزدىك ەرەجەلەرى قاتاڭ ساقتالادى, ءبارى جوسپارعا ساي جۇرگىزىلەدى. باۋىرىن ەندى كوتەرگەننەن اسىراپ-باقسا دا, يت ۇيرەتۋشى ماماندار حايۋاننىڭ اتى – حايۋان ەكەنىن ءبىر ساتكە دە ەستەن شىعارمايدى. دەسە دە, باۋىر باسپاي ءبارىبىر تۇرا المايسىڭ...
– يتتەر 8-10 جاسقا دەيىن ساپ تۇزەپ, قاتاردان قالمايدى. قارتايىپ, دەنساۋلىعى سىر بەرە باستاسا, ارنايى كوميسسياعا سالىنادى. ونداعىلاردىڭ سىنىنان وتسە, قىزمەت ەتۋ ۋاقىتى ۇزارتىلادى. ال وعان جاراماسا, ءدارى بەرىلىپ, ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتەدى... سەنديىم ازىرگە سەرگەك, بويىندا شارشاۋ بايقالمايدى. فيزيكالىق جاعدايى قىزمەتكە ساي كەلمەي قالسا, ۇيگە ءبىرجولاتا الىپ كەتۋگە بولادى. بىراق مەن كوپقاباتتى ۇيدە تۇرامىن, قانشا قيماسام دا اسىرايتىن جەرىم جوق. ءارى ول تۋرالى ويلاعىم دا كەلمەيدى, ءالى ەرتە, – دەپ سىر اقتاردى 31 جاستاعى كينولوگ.
جىل سايىنعى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققاندا, عابيت قاراۋىنداعى يتتەردى كينولوگيالىق قىزمەت ورتالىعىنا قالدىرادى. 30 كۇن ولارعا سونداعى ماماندار تەك كۇندەلىكتى ازىعىن بەرىپ, كۇتىمىن جاسايدى. تورتاياقتىلار باسقانىڭ پارمەنىنە قۇلاق اسپاق تۇگىلى, ول وتكىزگەن جاتتىعۋلاردى دا ورىندامايدى. ادال جانۋاردىڭ يەسى ۇزاق دەمالىستان كەيىن ورتالىققا ورالعانداعى جاعدايدى سوزبەن جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, ونى تەك كورۋ كەرەك! ەستۋ مەن ءيىس سەزۋ قابىلەتى ەرەكشە دامىعان يتتەر يەسىن بىرنەشە شاقىرىم جەردەن سەزىپ, ءتۇرلى داۋىستار شىعارىپ, قىسقاسى, بالاشا ءماز-مەيرام كۇي كەشەدى ەكەن.
قىلمىستىڭ بارلىق ءتۇرىن اشۋعا قاتىسادى
اقتوبەدەگى كينولوگيالىق قىزمەت ورتالىعىنىڭ باسشىسى ساپابەك راحيموۆتىڭ ايتۋىنشا, مۇندا قىزمەتتىك يتتەردىڭ بارلىعى 6 ايلىعىنان باستاپ الماتىدان اكەلىنەدى. وڭىردە 15-تەن استام كينولوگ 40-قا جۋىق ءيىسشىل ءيتتى كۇتىپ-باپتايدى. جىل سوڭىنا دەيىن ورتالىق تاعى
5 كۇشىكپەن تولىعادى دەپ كۇتىلۋدە.
ماماندار ءيتتىڭ تۇقىمىنا قاراي قىزمەت ەتۋ سالاسىن انىقتايدى. مىندەتتى تۇردە كۇشىكتىڭ سۇيەكتەرىنىڭ قۇرىلىسى, بۇلشىق ەتتەرىنىڭ دامۋى, جۇيكە جۇيەسىنە باسا نازار اۋدارىلادى. ەگەر ءبىر جەرىنەن كەمىستىك بايقالسا, بىردەن قىزمەتكە جارامسىز دەپ تانىلادى. ىرىكتەۋدەن وتكەندەردى 3,5 اي كولەمىندە وسى ىسكە باۋليمىز. ودان سوڭ, البەتتە, كۇندەلىكتى جاتتىعۋلار. ىلعي ارناۋلى ەمحانالارعا قاراتىپ, ەكپە سالدىرامىز.
بيىلدىققا ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ كومەگىمەن 270-تەن استام قىلمىس اشىلدى. 100 كيلودان استام ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەندى. قىزمەتتىك يتتەر ۇرلىق, قاراقشىلىق, كىسى ءولىمى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قىلمىستىڭ بارلىق ءتۇرىن اشكەرەلەۋگە اتسالىسادى.
مۇنداعى يتتەر بىرنەشە توپقا بولىنەدى: جارىلعىش زاتتار, وق-ءدارى, قارۋ-جاراق ىزدەيتىندەر, ەسىرتكىنى تابۋعا ماشىقتانعاندار, ءىز كەسەتىندەر جانە ودورولوگياعا بەيىم جانۋارلار. ارقايسىسىنا جۇكتەلەتىن تاپسىرمالار, جۇرگىزىلەتىن ءادىس-تاسىلدەر بولەك, – دەيدى ساپابەك راحيموۆ.
پوليتسيا قىزمەتىنىڭ ءبىر تارماعى – كينولوگيادا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تاراپىنان قولدانۋعا رۇقسات ەتىلگەن 20-دان استام ءيتتىڭ تۇقىمى بار. ولاردىڭ اراسىنان قولعا ۇيرەتىلگەن, جەر-جەردە كوپتەپ «قىزمەت ەتەتىن» نەمىس پەن بەلگيالىق وۆچاركالاردى, سپانيەل, لابرادور, پينچەر, شناۋتسەر, تەرەر, تاكسا, رەتريۆەر, پۋدەل, ت.ب. اتاۋعا بولادى. وبلىستا بۇل تىزىمدەگىنىڭ العاشقى تورتەۋى عانا كەزدەسەدى. ورتالىق باسشىسى
17 جىلدىق ەڭبەك تاجىريبەسىندە ارلان, بارون, بەليس, زيلا اتتى سەنىمدى سەرىكتەردىڭ ءمىنسىز ءىز كەسۋشىلىگى ۇمىتىلمايتىنىن, ولاردىڭ ءىزىن جالعايتىن العىر يتتەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
اڭگىمە اراسىندا «قازاقتىڭ تازىسى دا وتە اقىلدى. ونىڭ ءيىس سەزۋ قابىلەتى مىقتى دامىعان. نەلىكتەن ءتول جانۋارىمىز كينولوگيادا قولدانىلمايدى؟» – دەپ ساۋال قويعانىمىزدا, پوليتسيا مايورى مۇنىڭ ولاردىڭ قۇزىرىندا ەمەس ەكەنىن, حالىقارالىق كينولوگيا فەدەراتسياسى قىزمەتتىك يتتەردىڭ تۇقىمىنىڭ ءتىزىمىن جاساقتايتىنىن جەتكىزدى. ارتىنشا الداعى ۋاقىتتا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ تورتاياقتى قولعاناتتارىن شاعىلىستىرىپ, كۇشىك الۋ جوسپاردا بار ەكەنىن قوستى.
«كينولوگتار جان-جانۋارلارعا جاقىن بولۋى, ولاردىڭ ء«تىلىن» ءتۇسىنۋى كەرەك. سوسىن سپورتپەن اينالىسۋى قاجەت. سەبەبى يت ءاردايىم جۇگىرىپ, وينايدى, جالپى قوزعالىسقا بەيىم جانۋار. سوعان ساي, يەسى دە بەلسەندى بولعانى ءجون. اسكەري ءتارتىپ, ءسوزسىز, ەرەكشە ماڭىزعا يە. ورتالىقتا ماماندىعىنا قىزىعۋشىلىعى زور, جاس جىگىتتەر كوپ», دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى ول.
ءبىزدىڭ ەلدە پوليتسەي-يتتەردى ۇيرەتۋگە وتكەن عاسىردا عانا دەن قويىلسا, دۇنيە جۇزىندە بۇل الدەقاشان قولعا الىنعان. ەجەلگى گرەكيا مەن ريمدە اتالعان جانۋار ءتۇرىن «تاربيەلەۋگە» باياعىدا-اق ءمان بەرىلگەن. كينولوگيانىڭ وتانى سانالاتىن گەرمانيا مەن انگليا مەملەكەتتەرىندە سالاداعى قازىرگى جاعداي بارىنەن وزىق. ونداعى ارناۋلى جاساقتاعى قىزمەتتىك يتتەردىڭ سانى دا بىزدىكىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى.
ادالدىق پەن توزىمدىلىكتى تۋ ەتكەن جانۋارعا دۇنيە جۇزىندە كوپتەپ ەسكەرتكىش قويىلىپ, فيلمدەر تۇسىرىلگەن. جازىلعان كوركەم شىعارمالار دا از ەمەس. ماسەلەن, ب.ز.ب. ءىح عاسىردا «كورينفانىڭ قورعاۋشىسى جانە قۇتقارۋشىسى» دەگەن بەلگىمەن سوتەر اتتى يتكە ءتىرى كەزىندە ەسكەرتكىش قويىلسا, قيىن-قىستاۋ ۋاقىتتا ادامدارعا ۆاكتسينا جەتكىزگەن بالتو دەگەن ءيتتىڭ ءمۇسىنى نيۋ-يوركتىڭ ورتالىق ساياباعىندا قاسقايىپ تۇر. جاپونيانىڭ توكيو قالاسىنداعى سيبۋيا ستانساسىندا ورىن تەپكەن ايگىلى ەسكەرتكىشتى دە بىلمەيتىندەر كەمدە-كەم شىعار, ول يەسىن 9 جىل كۇتكەن حاتيكو اتتى يتكە ارناپ جاسالعان. پاريج قالاسىنداعى سەنا وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا الپىدە 40 ادامدى قۇتقارعان بارري اتتى سەنبەرنارعا دا وسىنداي قۇرمەت كورسەتىلگەن. سول سياقتى ءبىزدىڭ اقتوبە وڭىرىندە دە 2014 جىلى اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى بەدا اتتى نەمىس وۆچاركاسىنىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزدى! قىزىلجار اۋىلىنداعى بۇل ەسكەرتكىشتىڭ جانىندا سۋرەتكە تۇسەتىندەر بارشىلىق. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ اراسىندا يت تۋرالى پوۆەست, كوركەم شىعارما جازعانداردىڭ كوپتىگىن ەسكەرسەك, «حاتيكو» سياقتى ەرەكشە اسەر قالدىراتىن فيلمدەردىڭ ءوز ەلىمىزدە ءتۇسىرىلۋى بەك مۇمكىن. بۇل اتى اڭىزعا اينالىپ, يەسىن اجالدان اراشالاپ قالعان ءيىسشىل يتتەرگە دە قاتىستى. سەبەبى جىل وتكەن سايىن قىزمەتتىك يتتەرگە دەگەن سۇرانىس, تيىسىنشە قۇرمەت تە ارتپاسا, كەمىپ وتىرعان جوق.
ايبەك تاسقاليەۆ,
جۋرناليست
اقتوبە
