جەر استىنان شىعاتىن قازبا بايلىقتاردىڭ ىشىندەگى ادامزات ءۇشىن اسىلىنىڭ ءبىرى تەمىر ەكەنى بەلگىلى. ۇلى ابايدىڭ: «قارا جەر ادامزاتقا بولعان مەكەن, قازىنا ءىشى تولعان ءارتۇرلى كەن. ىشىندە ءجۇز مىڭ ءتۇرلى اسىلى بار, سولاردىڭ ەڭ ارتىعى نەمەنە ەكەن؟» دەپ جۇمباقتايتىنى وسى تەمىر بولسا كەرەك. الايدا بۇگىنگى تاڭدا ادامزات ءۇشىن مۇنايدىڭ ماڭىزى تەمىردەن اناعۇرلىم اسىپ كەتكەن سياقتى. قازىر كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن دا مۇناي باعاسى انىقتايدى.
دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق تەحنيكانىڭ 70 پايىزدان استامى مۇناي ونىمدەرىنىڭ كۇشىمەن قوزعالادى. ارينە كومىر مەن گاز وعان ءبىرشاما باسەكەلەستىك تۋدىرا الادى. اسىرەسە ەكولوگيالىق جاعىنان ءتيىمدى بولعاندىقتان دامىعان ەلدەردىڭ كولىكتەرى گازبەن جۇرۋگە كوشىپ جاتىر. الايدا ونىڭ اۋىسۋ كولەمى ماردىمدى ەمەس. ەۋرووداق 2020 جىلى بارلىق اۆتوموبيلدەرىنىڭ 10 پايىزىن گازعا كوشىرەدى. سوندىقتان جۋىق ارادا گاز مۇنايدىڭ ورنىن باسا المايدى دەپ باتىل بولجام ايتۋعا بولادى.
قازىر الەمدە وندىرىلگەن بارلىق مۇنايدىڭ 16 پايىزى ەنەرگەتيكا بەرمەيتىن سالالاردا قولدانىلادى. كوبىمىز كۇندەلىكتى ومىردە قولدانىپ جۇرگەن ءۇي جيھازدارى, ىدىستار, ءتىپتى تاماق ونىمدەرىنىڭ وزىندە مۇناي كومپونەنتتەرى بار ەكەنىن بىلە بەرمەيمىز. «قارا التىننان» قازىر 6 مىڭعا جۋىق ءونىم الىنادى. ونىڭ كەيبىرىن عانا اتاپ وتەتىن بولساق, جۇزدەگەن ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتەر, پلاستيكالىق كونتەينەرلەر, تۇرمىستىق بۇيىمدار مەن تەحنيكالاردىڭ قوراپتارى, جيھازداردىڭ بولشەكتەرى, ويىنشىقتار, سابيلەردىڭ ءتۇرلى بۇيىمدارى مەن ەمىزىكتەرى, ساعىز, جاساندى تەرى, جاستىققا, كورپەگە سالىناتىن قاۋىرسىندار, پوليەتيلەن, ماتالار, كوسمەتيكالىق زاتتار, ءتۇرلى ءيىسسۋلار, جۋعا ارنالعان ۇنتاق پەن سۇيىق سابىن, سۋسابىن, قۇرىلىستا قولدانىلاتىن ماتەريالدار, ءتۇرلى بوياۋلار, ءاۆتوموبيلدى سالقىنداتاتىن سۇيىقتىقتار, مايلار, سۋسىندار جانە ت.ب. ارينە حيميالىق جولمەن الىنعان ونىڭ كەيبىرى ادام اعزاسىنا زياندى دا بولىپ جاتادى, بىراق وعان مۇناي كىنالى ەمەس ەكەنى بەلگىلى.
جەر بەتىنە شىعىپ جاتقان قاراقوشقىل, جىلتىر سۇيىقتىقتى قازاقتار العاشىندا «قارا ماي», «جەر مايى» دەپ اتاعان. ۋاقىت وتە كەلە وعان «مۇناي» دەگەن ات تاڭىلعان. اتالارىمىز الدىمەن قارا مايدى ءسۇزىپ الىپ, ادامنىڭ, مالدىڭ شىقپا, بورتپە سياقتى دەرتتەرىن ەمدەۋگە پايدالانعان. «قارا التىننىڭ» مەديتسينالىق قاسيەتىن عىلىمي جولمەن بىلمەسە دە, تاجىريبە جاساۋ ارقىلى ونىڭ پايداسىنا كوزدەرى جەتكەن. مۇنايلى ولكەنىڭ شەجىرەشىسى قوجىباي ءالجان ۇلى ماتەن ەسىمدى بالگەر ءحVىىى عاسىردا ناۋقاستاردى مۇنايمەن ەمدەگەنىن ايتقان. كەيىن ادامدار ونىڭ جاناتىنىنا كوزى جەتىپ, وت تۇتاتۋ ءۇشىن تامىزىق قىلۋعا نەمەسە تەزەككە قۇيىپ وتقا جاعۋعا پايدالانىپتى. بيتۋمى مول قويۋىن ارباسىنىڭ دوڭعالاعىن مايلاۋعا دا كەڭىنەن قولدانعان. ءسويتىپ قازاقتار ءوز جەرىندە مۇنايدىڭ ءتۇرلى پايداسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورە باستاعان.
وسى كۇنى قازاق مۇنايىن اشۋشىلار جونىندە ۇشقارى پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. اسىرەسە كەڭەس وداعى جىلدارىندا شىققان ادەبيەتتەردە قازاق مۇنايىنىڭ «اتاسى» بولۋدى كورىنگەنگە تەلىپ بىتتىك. جانە ول ەسىمدەردىڭ ءبارى دە باسقا ۇلتتاردىڭ ادامدارى بولاتىن. وسىنىڭ وزىنەن باسقالاردىڭ ەڭبەگىنىڭ «زور» ەكەنى مويىندالىپ, وزدىگىمىزدەن اياق باسا الماعانىمىزدى كورسەتىپ, كەمسىتۋدىڭ ءبىر امالى سەزىلەدى.
ال ولاردىڭ بار ەڭبەگى تەك مۇناي كولكىپ جاتقان جەرلەردى كورگەنىن قاعازعا تۇسىرگەن. مۇنى «كەن ورنىن اشقان» دەپ ايتۋ ارتىق. ولار جەردىڭ استىن بارلاپ, مۇنايدى بىرنەشە مەتر تەرەڭدىكتەن تاپقان جوق. ال ونەركاسىپتىك وڭدەۋ ءحىح عاسىردا باستالعاندا بۇرعىلار الدىمەن سول مۇناي كولكىپ شىعىپ جاتقان بەلگىلى جەرلەرگە تۇسكەن. سوندىقتان قازاق مۇنايىنىڭ اشىلۋىن اركىمگە تەلي بەرۋدى دوعارعان ءجون.
ءبىر قىزىعى, مۇنايدى قازاقتان باسقا حالىق «مۇناي» دەپ اتامايدى. تۇرىكشە ونى «نەفت», پارسىشا «نافت» دەيدى. ازەربايجاندار, وزبەكتەر, قىرعىزدار «نەفت» دەسە, تۇرىكمەندەر «نەۆيت» دەيدى. ءوزىنىڭ ءتول اتاۋىن بەرگەن قازاقتار عانا. العاشىندا ولار «ماي», «قارا ماي», «جەر مايى» دەسە, ارتىنان «مۇناي» دەگەن ادەمى اتاۋىن تەلىگەن.
مۇناي اتاۋىنىڭ قايدان شىققانى جونىندە كوپتەگەن پىكىرلەر بار. بىزدىڭشە, بۇل حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىنان ءسوزدىڭ دىبىستالۋ ۇندەستىگىنەن تۋعان. الدىمەن ماي, قارا ماي, جەر ماي دەپ اتاپ كەلىپ, ونىڭ تۇسىنە كوپ قاراعان ادام مۇڭلى ءجۇزدى كورگەندەي بولعان سياقتى. ۇنەمى قاپ-قارا, كەيدە قاراقوشقىل بولىپ جىلتىراپ جاتقان مايدىڭ بويىندا قانداي دا ءبىر مۇڭلى ەلەس جۇرگەندەي.
قازاق مۇنايىن وندىرىستىك جولمەن الۋدى رەسەي كاسىپكەرلەرى 1892 جىلى تۇركىستانعا تەمىر جول تارتۋ جۇمىستارىمەن قاتار قولعا العان. الدىمەن گەولوگ س.نيكيتين باستاعان ارناۋلى ەكسپەديتسيا شىعىپ, تەرەڭدىگى 6-9 مەتر مولشەرىندەگى قولدان سالىناتىن بۇرعىنى دوسسور, ەسكەنە جانە قاراشۇڭگىلگە قويادى. سول كەزدەگى ونەركاسىپ جاڭالىقتارى گازەت ارقىلى رەسەيدىڭ ورتالىق قالالارىنا تاراپ وتىرعان. سودان ەمبى, كاسپي جەرىندە مۇناي بار دەگەندى ەستىگەن ۆ.لەمان دەگەن كاسىپكەر «لەمان ي ك» كومپانياسىن تىركەتىپ, قاسىنا بىرنەشە ارىپتەستىن تارتادى. اتىراۋداعى العاشقى مۇناي كاسىپورىنى بولعان وسى كومپانيا 1898 جىلدان 1909 جىلعا دەيىن 11 جىل جۇمىس ىستەگەن. بالتىق بويى نەمىستەرىنىڭ قاتارىنان شىققان ونى جەرلەسى ءارى قانداسى, رەسەيدىڭ سول جىلدارى پرەمەر-ءمينيسترى بولعان س.ۆيتتە قولداپ, كومپانيا ۇلان-عايىر جەردى بارلاۋعا رۇقسات الادى. وسى كومپانيا 1898 جىلعا دەيىن 60 ۇڭعىما قازعان. اقىرى ەڭبەگى جانىپ, 1899 جىلى قاراشۇڭگىلدە العاشقى مۇناي بۇرقاعى اتىلدى. وسى جىلدى قازاق مۇنايىنىڭ تۋعان جىلى دەپ اتاپ ءجۇرمىز.
العاشقى بۇرعى تۇسكەن كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى ەسكەنە كەن ورنى تۋرالى دەرەكتەر 1886 جىلدان بەرى بەلگىلى. ونداعى العاشقى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى 1892 جىلى باستالدى. ال مۇنايدىڭ بۇرعىمەن جەر بەتىنە شىعارىلعانى 1908 جىلعا جاتادى.
قازاق جەرىندەگى ەڭ العاشقى مۇناي قۇبىرىن دا اعىلشىندار وسى جەرگە سالعان. دوسسور-راكۋشا دەپ اتالعان ول كەڭەس وداعى جىلدارىندا دا پايدالانىلعان. قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنداعى شاعىن كەنت – راكۋشا كەزىندە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار پورت بولعان.
ەگەر ەسكەنە كەن ورنىنىڭ تاريحىنا تولىعىراق توقتالا كەتەتىن بولساق, دەرەكتەردىڭ بارىندە ونىڭ مۇنايى وتە ساپالى بولعانى ايتىلادى. ونىڭ 70 پايىزعا جۋىعى كەروسين قوسپاسى ەكەن. سوندىقتان ونى ايىرماي-اق قولدانۋعا دا بولعان. اسىرەسە سوعىس جىلدارىندا تانكىلەرگە ونى ايىرماي-اق قۇيعان.
ەسكەنەنىڭ ءوزى باي ۇلىنىڭ شەركەش, ىسىق اتالارىنىڭ قىستاۋلارىنىڭ ماڭىنان تابىلعان كەن ورنى. اتاۋى دا سول اتالاردىڭ ءبىرى – ەسكەنەدەن الىنعان. جەرى سور بولعان, ونىڭ تۇزىن حالىق پايدالانىپ وتىرعان. ءتىپتى كەيىن ۇلكەن كەنت تۇرعىزىلىپ, تۇرعىندارى كوبەيگەندە دە حالىق ەسكەنەنىڭ تۇزىن پايدالانعان ەكەن. تۇزدىڭ استىنداعى قارا بالشىقتىڭ ەمدىك قاسيەتى زور. كەيىن وسى جەرگە ساناتوري سالىنىپ, سۋىقتان بولعان دەرتتىڭ ءبارى وسى ەسكەنەنىڭ تۇزدى قارا بالشىعىمەن ەمدەلەدى.
1934 جىلدان دوسسور, ماقات, ەسكەنە, بايشوناس, قوسشاعىل جانە تاعى باسقا كەن ورىندارىنان وندىرىلگەن بارلىق مۇناي ورسكىنىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزىلگەن. سوندىقتان دوسسور-راكۋشا قۇبىرىنىڭ قاجەتى بولماي قالادى. ال ونداعى 10 مىڭ تەكشە مەترلىك ءتورت الىپ رەزەرۆۋاردى ەسكەنەگە كوشىرىپ, وسىندا ەستاكادا جاسالادى.
ەسكەنە ستانساسىندا تاۋلىكتىك قۋاتى 10-12 توننا بولاتىن جانارماي ايىراتىن شاعىن زاۋىت 1947 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ال ەستاكادادا قورلانعان ەسكەنەنىڭ جوعارى ساپالى جانارمايى كەشەگە دەيىن تەمىر جولمەن ماسكەۋدىڭ تۇبىندەگى ياروسلاۆل قالاسىنداعى اۆيازاۋىتقا جەتكىزىلىپ وتىرعان.
ءوندىرىس پەن ونەركاسىبى جان-جاقتى دامىپ جاتقان ەسكەنە كەنتى دە جىل ساناپ كوركەيگەن. تۇرعىندار سانى ارتىپ, اۋماعى دا ۇلكەيەدى. اۋىلدا قازاقشا-ورىسشا مەكتەپ, ينتەرنات, بالاباقشا, تۇرعىن ۇيلەر, دۇكەندەر, باسقا دا مادەني-تۇرمىستىق نىساندار, ەمبى كاسىپشىلىكتەرى اشىلعان ەلدى مەكەندەردىڭ ەشقايسىندا بولماعان اۋىلدىق ساياباق تا اشىلعان. وسى ساياباقتى وندا تۇرعان جانداردىڭ ءبارى دە ۇمىتا المايدى. ونىڭ ىشىندە جازعى كلۋب, بي الاڭى, جەمىس باقشاسى, اۋرۋحانا, امبۋلاتوريا, بالاباقشا, ءتىپتى باسسەينگە دەيىن بولعان ەكەن.
سوعىس كەزىندە وسى كاسىپشىلىكتىڭ جەتىستىكتەرى وداق كولەمىنە ايگىلى بولىپ, قورعانىس كوميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن 7 رەت جەڭىپ الادى. وسىنشا ماراپاتتالعاندارعا قىزىل تۋ ماڭگىگە قالدىرىلاتىن ءتارتىپ بار ەكەن, سوندىقتان تۋ ەسكەنەدە قالدىرىلادى. قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, لەنين وردەندى مۇنايشى رامازان ەسقاريەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە سول كەزدەگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءابسامات قازاقپاەۆ پەن گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سەرگەي كرۋگلوۆتىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋدى ەسكەنەلىك مۇنايشىلار ۇجىمىنا ماڭگىلىككە تاپسىرۋعا كەلگەنىن, تۋمەن بىرگە 35 مىڭ سوم سىيلىق بەرىلگەنىن ەسكە الادى.
سول كەزەڭدەردە ەسكەنەدە العاشقى شاقىرىلعان كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, مۇنايشى-ستاحانوۆشى سابىرعالي زورباەۆ تا جۇمىس ىستەدى. 1893 جىلى تۋىپ, 1970 جىلى ومىردەن وتكەن س.زورباەۆ 1937 جىلى دەپۋتات بولىپ سايلانعان. كەيىن لەنين جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ جانە بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. تاعى ءبىر ارداگەر مۇنايشى ساقتاپبەرگەن بەكمۇرزيەۆ 1942 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا ەسكەنەدە ەڭبەكشىلەردىڭ ميتينگىسى بولىپ, وندا ءسادىر اجىباەۆ, ءابىل ورازوۆ, قويشىعۇل جۇبانوۆ دەگەن بەلسەندىلەر شىعىپ سويلەپ, بەس كۇندىك جالاقىمىزدى قورعانىس قورىنا اۋدارايىق دەگەن ۇندەۋ تاستاعانىن ەسكە الادى. بۇل قارجىعا «قازاقستان مۇنايشىسى» اتتى تانك كولونناسى قۇرىلسىن دەگەن ۇسىنىس بولادى. وسىنىڭ ارتىنان ەسكەنە مۇنايشىلارىنا ءستاليننىڭ العىس حاتى كەلىپ جەتەدى. كەيىن لەنيندىك سىيلىق العان اتاقتى گەولوگ, قازاقتىڭ العاشقى مۇنايشى-ينجەنەرلەرىنىڭ ءبىرى نارەن يماشەۆ تە وسى ەسكەنە كەن ورنىندا بىرنەشە جىل ديرەكتور بولعان.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا ەسكەنە مۇنايى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. «ەمبىمۇنايگاز» اق قۇرامىنا كىرگەن كەن ورنىندا 1995 جىلى عانا 44 ۇڭعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان. بىراق رەنتابەلدىگى تومەن دەپ كەن ورنى 1999 جىلى ۋاقىتشا كونسەرۆاتسيالانعان. الايدا 2001 جىلى قايتادان كەن ءوندىرىلىپ, 12 ۇڭعى جاساعان. وسىدان كەيىن ەسكەنە 2011 جىلى توقتاتىلدى. وسى جىلى ەسكەنە اۋىلى قاشاعان مۇناي كەن ورنىنىڭ ەكولوگيالىق ايماعىنا كىرىپ, 2013 جىلدىڭ 17 ساۋىرىندەگى اتىراۋ وبلىسى اكىمىنىڭ قاۋلىسى جانە ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن ماقات اۋدانىنىڭ ەسكەنە مەن بايشوناس اۋىلدارى تاراتىلدى.
بۇل كەنت ەلىمىزدىڭ تالاي جاسىنىڭ قاناتىن قاتايتىپ, ءومىر جولىنا ۇشۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن. ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىنا ۇلەسىن قوسقان كەن ورنى. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ تەرەڭ تاريحىمەن ەلدىڭ ەسىندە ماڭگى قالادى. قازىر وسى اۋىلدان شىققان ءبىر توپ ادامنىڭ باستاماسىمەن ونىڭ ورنىنا ەسكەرتكىش-بەلگى ورناتۋ جانە تاريحى تۋرالى كىتاپ جازۋ قولعا الىنىپ جاتىر.
