قازاقستان • 14 قازان، 2019

«قارا التىندى» قاپىسىز اعىزعان

260 رەتكورسەتىلدى

وتكەن ايدا قازاق مۇنايىنىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتتىك. وسى داتاعا وراي تومەندە «قارا التىندى» يگەرۋ تاريحىنا قىسقاشا توقتالىپ وتىرمىز.

جەر استىنان شىعاتىن قازبا بايلىقتاردىڭ ىشىندەگى ادامزات ءۇشىن اسىلىنىڭ ءبىرى تەمىر ەكەنى بەلگىلى. ۇلى ابايدىڭ: «قارا جەر ادامزاتقا بولعان مەكەن، قازىنا ءىشى تولعان ءارتۇرلى كەن. ىشىندە ءجۇز مىڭ ءتۇرلى اسىلى بار، سولاردىڭ ەڭ ارتىعى نەمەنە ەكەن؟» دەپ جۇمباقتايتىنى وسى تەمىر بولسا كەرەك. الايدا بۇگىنگى تاڭدا ادامزات ءۇشىن مۇنايدىڭ ماڭىزى تەمىردەن اناعۇرلىم اسىپ كەتكەن سياقتى. قازىر كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىن دا مۇناي باعاسى انىقتايدى.

دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق تەح­نيكانىڭ 70 پايىزدان استامى مۇناي ونىمدەرىنىڭ كۇشىمەن قوزعالادى. ارينە كومىر مەن گاز وعان ءبىرشاما باسەكەلەستىك تۋدىرا الادى. اسىرەسە ەكولوگيالىق جاعىنان ءتيىمدى بولعاندىقتان دامىعان ەلدەردىڭ كولىكتەرى گاز­بەن جۇرۋگە كوشىپ جاتىر. الاي­دا ونىڭ اۋىسۋ كولەمى ماردىمدى ەمەس. ەۋرووداق 2020 جىلى بار­لىق اۆتوموبيلدەرىنىڭ 10 پايى­زىن گازعا كوشىرەدى. سوندىقتان جۋىق ارادا گاز مۇنايدىڭ ورنىن باسا المايدى دەپ باتىل بولجام ايتۋعا بولادى.

قازىر الەمدە وندىرىلگەن بار­لىق مۇنايدىڭ 16 پايىزى ەنەر­گەتيكا بەرمەيتىن سالالاردا قولدانىلادى. كوبىمىز كۇن­دەلىكتى ومىردە قولدانىپ جۇرگەن ءۇي جيھازدارى، ىدىستار، ءتىپتى تاماق ونىمدەرىنىڭ وزىندە مۇناي كومپونەنتتەرى بار ەكەنىن بىلە بەرمەيمىز. «قارا التىننان» قازىر 6 مىڭعا جۋىق ءونىم الىنادى. ونىڭ كەيبىرىن عانا اتاپ وتەتىن بولساق، جۇزدەگەن ءتۇرلى ءدارى-دارمەكتەر، پلاستيكالىق كون­­تەينەرلەر، تۇرمىستىق بۇ­يىم­دار مەن تەحنيكالاردىڭ قو­­راپتارى، جيھازداردىڭ بول­شەك­تەرى، ويىنشىقتار، سابي­لەر­دىڭ ءتۇرلى بۇيىمدارى مەن ەمىزىكتەرى، ساعىز، جاساندى تەرى، جاستىققا، كورپەگە سالىناتىن قاۋىرسىندار، پوليەتي­لەن، ماتالار، كوسمەتيكالىق زاتتار، ءتۇر­لى ءيىسسۋلار، جۋعا ارنالعان ۇنتاق پەن سۇيىق سابىن، سۋسابىن، قۇرىلىستا قولدانىلاتىن ماتە­ريالدار، ءتۇرلى بوياۋلار، ءاۆ­تو­موبيلدى سالقىنداتاتىن سۇ­يىقتىقتار، مايلار، سۋسىندار جانە ت.ب. ارينە حيميالىق جولمەن الىنعان ونىڭ كەيبىرى ادام اعزاسىنا زياندى دا بولىپ جاتادى، بىراق وعان مۇناي كىنالى ەمەس ەكەنى بەلگىلى.

جەر بەتىنە شىعىپ جات­قان قاراقوشقىل، جىلتىر سۇيىق­تىقتى قازاقتار العاشىندا «قارا ماي»، «جەر مايى» دەپ اتاعان. ۋاقىت وتە كەلە وعان «مۇناي» دەگەن ات تاڭىلعان. اتالارىمىز الدىمەن قارا مايدى ءسۇزىپ الىپ، ادامنىڭ، مالدىڭ شىقپا، بورت­پە سياقتى دەرتتەرىن ەمدەۋگە پايدالانعان. «قارا التىننىڭ» مەديتسينالىق قاسيەتىن عىلىمي جولمەن بىلمەسە دە، تاجىريبە جاساۋ ارقىلى ونىڭ پايداسىنا كوزدەرى جەتكەن. مۇنايلى ول­كە­نىڭ شەجىرەشىسى قوجىباي ءال­جان ۇلى ماتەن ەسىمدى بالگەر ءحVىىى عاسىردا ناۋقاستاردى مۇناي­مەن ەمدەگەنىن ايتقان. كەيىن ادامدار ونىڭ جاناتىنىنا كوزى جەتىپ، وت تۇتاتۋ ءۇشىن تامى­زىق قىلۋعا نەمەسە تەزەككە قۇيىپ وتقا جاعۋعا پايدالا­نىپتى. بيتۋمى مول قويۋىن ار­باسىنىڭ دوڭعالاعىن مايلاۋعا دا كەڭىنەن قولدانعان. ءسويتىپ قازاقتار ءوز جەرىندە مۇنايدىڭ ءتۇرلى پايداسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كورە باستاعان.

وسى كۇنى قازاق مۇنايىن اشۋشىلار جونىندە ۇشقارى پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. اسىرەسە كەڭەس وداعى جىلدارىندا شىققان ادەبيەتتەردە قازاق مۇنايىنىڭ «اتاسى» بولۋدى كورىنگەنگە تەلىپ بىتتىك. جانە ول ەسىمدەردىڭ ءبارى دە باسقا ۇلتتاردىڭ ادامدارى بولاتىن. وسىنىڭ وزىنەن باسقالاردىڭ ەڭبەگىنىڭ «زور» ەكەنى مويىندالىپ، وزدىگىمىزدەن اياق باسا الماعا­نىمىزدى كورسەتىپ، كەمسىتۋدىڭ ءبىر امالى سەزىلەدى.

ال ولاردىڭ بار ەڭبەگى تەك مۇناي كولكىپ جاتقان جەرلەردى كورگەنىن قاعازعا تۇسىرگەن. مۇنى «كەن ورنىن اشقان» دەپ ايتۋ ارتىق. ولار جەردىڭ استىن بارلاپ، مۇنايدى بىرنەشە مەتر تە­رەڭدىكتەن تاپقان جوق. ال ونەر­كاسىپتىك وڭدەۋ ءحىح عاسىردا باس­­تالعاندا بۇرعىلار الدىمەن سول مۇناي كولكىپ شىعىپ جات­قان بەلگىلى جەرلەرگە تۇسكەن. سون­­دىقتان قازاق مۇنايىنىڭ اشى­لۋىن اركىمگە تەلي بەرۋدى دوعارعان ءجون.

ءبىر قىزىعى، مۇنايدى قازاقتان باسقا حالىق «مۇناي» دەپ اتامايدى. تۇرىكشە ونى «نەفت»، پارسىشا «نافت» دەيدى. ازەربايجاندار، وزبەكتەر، قىرعىزدار «نەفت» دەسە، تۇرىكمەندەر «نەۆيت» دەي­دى. ءوزىنىڭ ءتول اتاۋىن بەرگەن قازاق­تار عانا. العاشىندا ولار «ماي»، «قارا ماي»، «جەر مايى» دەسە، ارتىنان «مۇناي» دەگەن ادەمى اتاۋى­ن تەلىگەن.

مۇناي اتاۋىنىڭ قايدان شىق­قانى جونىندە كوپتەگەن پىكىر­لەر بار. بىزدىڭشە، بۇل حالىقتىڭ قايناعان ورتاسىنان ءسوزدىڭ دىبىستالۋ ۇندەستىگىنەن تۋعان. ال­دى­مەن ماي، قارا ماي، جەر ماي دەپ اتاپ كەلىپ، ونىڭ تۇسىنە كوپ قاراعان ادام مۇڭلى ءجۇزدى كورگەندەي بولعان سياقتى. ۇنەمى قاپ-قارا، كەيدە قاراقوشقىل بولىپ جىلتىراپ جاتقان مايدىڭ بويىندا قانداي دا ءبىر مۇڭلى ەلەس جۇرگەندەي.

 قازاق مۇنايىن وندىرىستىك جولمەن الۋدى رەسەي كاسىپكەرلەرى 1892 جىلى تۇركىستانعا تەمىر جول تارتۋ جۇمىستارىمەن قاتار قولعا العان. الدىمەن گەولوگ س.ني­كيتين باستاعان ارناۋلى ەكسپە­ديتسيا شىعىپ، تەرەڭدىگى 6-9 مەتر مولشەرىندەگى قولدان سالىناتىن بۇرعىنى دوسسور، ەسكەنە جانە قاراشۇڭگىلگە قويادى. سول كەزدەگى ونەركاسىپ جاڭالىقتارى گازەت ارقىلى رەسەيدىڭ ورتالىق قالالارىنا تاراپ وتىرعان. سودان ەمبى، كاسپي جەرىندە مۇناي بار دەگەندى ەستىگەن ۆ.لەمان دەگەن كاسىپكەر «لەمان ي ك» كومپانيا­سىن تىركەتىپ، قاسىنا بىرنەشە ارىپتەستىن تارتادى. اتىراۋداعى العاشقى مۇناي كاسىپورىنى بولعان وسى كومپانيا 1898 جىل­دان 1909 جىلعا دەيىن 11 جىل جۇمىس ىستەگەن. بالتىق بو­يى نەمىستەرىنىڭ قاتارىنان شىق­قان ونى جەرلەسى ءارى قانداسى، رە­سەيدىڭ سول جىلدارى پرەمەر-ءمينيسترى بولعان س.ۆيتتە قولداپ، كومپانيا ۇلان-عايىر جەردى بار­لاۋعا رۇقسات الادى. وسى كوم­پانيا 1898 جىلعا دەيىن 60 ۇڭ­عىما قازعان. اقىرى ەڭبەگى جانىپ، 1899 جىلى قاراشۇڭگىلدە العاشقى مۇناي بۇرقاعى اتىلدى. وسى جىلدى قازاق مۇنايىنىڭ تۋعان جىلى دەپ اتاپ ءجۇرمىز.

العاشقى بۇرعى تۇسكەن كەن ورىندارىنىڭ ءبىرى ەسكەنە كەن ورنى تۋرالى دەرەكتەر 1886 جىل­دان بەرى بەلگىلى. ونداعى العاش­قى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىس­تارى 1892 جىلى باستالدى. ال مۇ­نايدىڭ بۇرعىمەن جەر بەتىنە شىعارىلعانى 1908 جىلعا جاتادى.

قازاق جەرىندەگى ەڭ العاشقى مۇناي قۇبىرىن دا اعىلشىندار وسى جەرگە سالعان. دوسسور-راكۋشا دەپ اتالعان ول كەڭەس وداعى جىل­­دارىندا دا پايدالانىلعان. قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنداعى شا­عىن كەنت – راكۋشا كەزىندە جەر­گىلىكتى ماڭىزى بار پورت بولعان.

ەگەر ەسكەنە كەن ورنىنىڭ تا­ريحىنا تولىعىراق توقتالا كە­تەتىن بولساق، دەرەكتەردىڭ بارىندە ونىڭ مۇنايى وتە ساپالى بولعانى ايتىلادى. ونىڭ 70 پايىزعا جۋىعى كەروسين قوسپاسى ەكەن. سوندىقتان ونى ايىرماي-اق قولدانۋعا دا بولعان. اسىرەسە سوعىس جىلدارىندا تانكىلەرگە ونى ايىرماي-اق قۇيعان.

ەسكەنەنىڭ ءوزى باي ۇلىنىڭ شەر­كەش، ىسىق اتالارىنىڭ قىس­تاۋ­لارىنىڭ ماڭىنان تابىل­عان كەن ورنى. اتاۋى دا سول اتالاردىڭ ءبىرى – ەسكەنەدەن الىنعان. جەرى سور بولعان، ونىڭ تۇزىن حالىق پايدالانىپ وتىرعان. ءتىپتى كەيىن ۇلكەن كەنت تۇرعىزىلىپ، تۇر­عىندارى كوبەيگەندە دە حالىق ەسكەنەنىڭ تۇزىن پايدالانعان ەكەن. تۇزدىڭ استىنداعى قارا بال­شىقتىڭ ەمدىك قاسيەتى زور. كەيىن وسى جەرگە ساناتوري سالىنىپ، سۋىقتان بولعان دەرتتىڭ ءبارى وسى ەسكەنەنىڭ تۇزدى قارا بال­شىعىمەن ەمدەلەدى.

1934 جىلدان دوسسور، ماقات، ەسكەنە، بايشوناس، قوسشاعىل جانە تاعى باسقا كەن ورىندارىنان وندىرىلگەن بارلىق مۇناي ورسكىنىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جەتكىزىلگەن. سوندىقتان دوسسور-راكۋشا قۇبىرىنىڭ قاجەتى بولماي قالادى. ال ونداعى 10 مىڭ تەكشە مەترلىك ءتورت الىپ رەزەرۆۋاردى ەسكەنەگە كوشىرىپ، وسىندا ەستاكادا جاسالادى.

ەسكەنە ستانساسىندا تاۋلىكتىك قۋاتى 10-12 توننا بولاتىن جانارماي ايىراتىن شاعىن زاۋىت 1947 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ال ەستاكادادا قورلانعان ەس­كەنەنىڭ جوعارى ساپالى جانارمايى كەشەگە دەيىن تەمىر جولمەن ماسكەۋدىڭ تۇبىندەگى ياروسلاۆل قا­لاسىنداعى اۆيازاۋىتقا جەتكىزىلىپ وتىرعان.

ءوندىرىس پەن ونەركاسىبى جان-جاقتى دامىپ جاتقان ەسكەنە كەنتى دە جىل ساناپ كوركەيگەن. تۇر­عىندار سانى ارتىپ، اۋماعى دا ۇلكەيەدى. اۋىلدا قازاقشا-ورىسشا مەكتەپ، ينتەرنات، بالا­باقشا، تۇرعىن ۇيلەر، دۇكەندەر، باسقا دا مادەني-تۇرمىستىق نى­سان­دار، ەمبى كاسىپشىلىكتەرى اشىلعان ەلدى مەكەندەردىڭ ەش­قايسىندا بولماعان اۋىلدىق سايا­باق تا اشىلعان. وسى ساياباقتى وندا تۇرعان جانداردىڭ ءبارى دە ۇمىتا المايدى. ونىڭ ىشىندە جا­زعى كلۋب، بي الاڭى، جەمىس باقشاسى، اۋرۋحانا، امبۋلاتوريا، بالاباقشا، ءتىپتى باسسەينگە دەيىن بولعان ەكەن.

سوعىس كەزىندە وسى كاسىپشى­لىكتىڭ جەتىستىكتەرى وداق كولە­مىنە ايگىلى بولىپ، قورعانىس كو­ميتەتىنىڭ اۋىسپالى قىزىل تۋىن 7 رەت جەڭىپ الادى. وسىنشا ماراپاتتالعاندارعا قىزىل تۋ ماڭ­گىگە قالدىرىلاتىن ءتارتىپ بار ەكەن، سوندىقتان تۋ ەسكەنەدە قال­دىرىلادى. قازاق كسر جوعار­عى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولعان، لەنين وردەندى مۇنايشى رامازان ەسقاريەۆ ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە سول كەزدەگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ءابسامات قا­زاقپاەۆ پەن گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سەرگەي كرۋگلوۆتىڭ اۋىس­پالى قىزىل تۋدى ەسكەنەلىك مۇ­نايشىلار ۇجىمىنا ماڭگى­لىككە تاپسىرۋعا كەلگەنىن، تۋمەن بىرگە 35 مىڭ سوم سىيلىق بەرىل­گەنىن ەسكە الادى.

سول كەزەڭدەردە ەسكەنەدە العاشقى شاقىرىلعان كسرو جو­عارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى، مۇنايشى-ستاحانوۆشى سابىر­عالي زورباەۆ تا جۇمىس ىستەدى. 1893 جىلى تۋىپ، 1970 جىلى ومىردەن وتكەن س.زورباەۆ 1937 جى­لى دەپۋتات بولىپ سايلانعان. كەيىن لەنين جانە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىنىڭ جانە بىرنە­شە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. تاعى ءبىر ارداگەر مۇنايشى ساقتاپبەرگەن بەكمۇرزيەۆ 1942 جىل­دىڭ 7 قاراشاسىندا ەسكەنەدە ەڭبەكشىلەردىڭ ميتينگىسى بولىپ، وندا ءسادىر اجىباەۆ، ءابىل ورازوۆ، قويشىعۇل جۇبانوۆ دەگەن بەلسەندىلەر شىعىپ سويلەپ، بەس كۇندىك جالاقىمىزدى قور­عانىس قورىنا اۋدارايىق دەگەن ۇندەۋ تاستاعانىن ەسكە الادى. بۇل قارجىعا «قازاقستان مۇنايشىسى» اتتى تانك كولونناسى قۇرىلسىن دەگەن ۇسىنىس بولا­دى. وسىنىڭ ارتىنان ەسكەنە مۇنايشىلارىنا ءستاليننىڭ ال­عىس حاتى كەلىپ جەتەدى. كەيىن لە­نيندىك سىيلىق العان اتاقتى گەولوگ، قازاقتىڭ العاشقى مۇناي­شى-ينجەنەرلەرىنىڭ ءبىرى نارەن يماشەۆ تە وسى ەسكەنە كەن ور­نىن­دا بىرنەشە جىل ديرەكتور بول­عان.

قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دا ەسكەنە مۇنايى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى­نا وزىندىك ۇلەسىن قوستى. «ەم­بىمۇنايگاز» اق قۇرامىنا كىرگەن كەن ورنىندا 1995 جىلى عانا 44 ۇڭعى جۇمىس ىستەپ تۇرعان. بىراق رەنتابەلدىگى تومەن دەپ كەن ورنى 1999 جىلى ۋاقىتشا كونسەرۆاتسيالانعان. الايدا 2001 جىلى قايتادان كەن ءوندىرىلىپ، 12 ۇڭعى جاساعان. وسىدان كەيىن ەسكەنە 2011 جىلى توقتاتىلدى. وسى جىلى ەسكەنە اۋىلى قا­شاعان مۇناي كەن ورنىنىڭ ەكو­لوگيالىق ايماعىنا كىرىپ، 2013 جىلدىڭ 17 ساۋىرىندەگى اتى­راۋ وبلىسى اكىمىنىڭ قاۋلىسى جانە ءماسليحاتتىڭ شەشىمىمەن ماقات اۋدانىنىڭ ەسكەنە مەن بايشوناس اۋىلدارى تاراتىلدى.

بۇل كەنت ەلىمىزدىڭ تالاي جا­سىنىڭ قاناتىن قاتايتىپ، ءومىر جولىنا ۇشۋىنا ەڭبەگى سىڭگەن. ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ اياعىنان تىك تۇرۋىنا ۇلەسىن قوسقان كەن ورنى. سوندىقتان ول ءوزىنىڭ تە­رەڭ تاريحىمەن ەلدىڭ ەسىندە ماڭگى قالادى. قازىر وسى اۋىلدان شىققان ءبىر توپ ادامنىڭ باستا­ماسىمەن ونىڭ ورنىنا ەسكەرت­كىش-بەلگى ورناتۋ جانە تاريحى تۋرالى كىتاپ جازۋ قولعا الىنىپ جاتىر.

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇلكى كەرۋەنى № 20

رۋحانيات • 06 جەلتوقسان، 2019

ورالدا جاستار باستامالارىن قولداۋ جاقسى

ايماقتار • 06 جەلتوقسان، 2019

قونىس اۋدارۋشىلاردى قولداۋ قانداي؟

قوعام • 06 جەلتوقسان، 2019

تاۋلىگىنە 15-16 توننا ءسۇت الىنادى

ايماقتار • 06 جەلتوقسان، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار