– كەزىندە اسا جەڭىل سالماقتا وداقتىڭ باس بوكسشىسى اتانعان قازاقتىڭ قولتوقپاقتاي عانا ۇلى كارىمجان ءابدىراحمانوۆتىڭ سپورتتىڭ بۇل ءتۇرىن تاڭداۋىنا نە تۇرتكى بولدى؟ كوپ جانكۇيەر وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن بىلگىسى كەلەدى...
– بارلىعى دا بالا كەزىمدە سەرىك قوناقباەۆقا ەلىكتەۋدەن باستالدى. 1976 جىلى كسرو-نىڭ جاستار ويىندارىندا توپ جارعاننان كەيىن جامبىل بوكس مەكتەبى تۇلەگىنىڭ اتاعى ءبىراز جەرگە جايىلدى. كەيىننەن اعامىز كوپتەگەن ءدۇبىرلى دودادا دارالانىپ, باسقا دا بيىك بەلەستەردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن باعىندىرا باستادى. داڭقتى جەرلەسىمىزدىڭ وسىنداي دارەجەگە جەتۋى مىڭداعان جاس جەتكىنشەكتىڭ بوكس ۇيىرمەسىنىڭ تابىلدىرىعىنان اتتاۋعا سەپتىگىن تيگىزگەنى انىق. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز دە بارمىز.
مەن دە جامبىل وبلىسىنىڭ تۇلەگىمىن. 1964 جىلدىڭ جايما-شۋاق كوكتەمىندە بايزاق اۋدانىنا قاراستى قىزىل تۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدىم. ءوزىمنىڭ جورا-جولداستارىممەن بىرگە ىرگەدەگى وبلىس ورتالىعىنا ءجيى قاتىناپ تۇراتىنمىن. بارعان سايىن سپورتتىڭ ءبىراز ءتۇرىنىڭ باسىن شالاتىنبىز. بىردە مەكتەبىمىزگە «قوناقباەۆ كەلە جاتىر» دەگەن اڭگىمەنى قۇلاعىمىز شالىپ, بارشا جۇرت اتاقتى بوكسشىنى اسىعا كۇتتى. اتى اڭىزعا اينالعان ايتۋلى ازاماتتى سول جەردە العاش رەت كوردىم. ءوزى سىمباتتى ءارى كورىكتى جىگىت ەكەن. جينالعان قاۋىم الدىندا سەرىك اعامىز ءبىراز تارتىمدى اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى. جەڭىسكە جەتۋ جولىنداعى جانكەشتىلىك پەن جانقيارلىق, ءوزىڭ تاڭداعان كاسىپكە دەگەن ادالدىق, وتانشىلدىق سەزىم مەن پاتريوتتىق رۋح جايىندا اقتارىلا سويلەدى. ءبىز وسى اڭگىمەنىڭ بارلىعىن ۇيىپ تۇرىپ تىڭدادىق. قوشتاساردا «بالالار بوكسپەن شۇعىلدانساڭدار, جامان بولمايسىڭدار!» دەپ جىلى عانا جىميدى. سول كەزدەسۋدەن كەيىن مەنىڭ سانامدا «سەرىك اعا سەكىلدى بوكسشى بولامىن. قالاي دا قوناقباەۆتىڭ دەڭگەيىنە جەتەمىن» دەگەن وي قىلاڭ بەردى. وسىلايشا, كورشىنىڭ ۇلى مۇرات يبراگيموۆ التىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى بىلىكتى باپكەر ءامىرحان تولەنوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن بوكس ۇيىرمەسىنە ەرتىپ اكەلدى. مىنە, مەنىڭ سپورتتاعى جولىم وسىلاي باستالعان ەدى.
– العاشقى جەڭىستەر سپورتشىنىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالادى دەيدى عوي. ءوزىڭىزدىڭ دە تىرناقالدى جەڭىستەرىڭىز ەسىڭىزدە شىعار؟
– ارينە, ەسىمدە. بىراق مەن قالالىق جانە وبلىستىق دودالاردا ەلەۋلى تابىستارعا قول جەتكىزسەم دە, ءبىراز ۋاقىت بويى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى جارىستارعا شىعا الماي ءجۇردىم. سەبەبى – سالماعىمنىڭ ازدىعى. بوكسقا العاش كەلگەنىمدە نەبارى 24 كيلو تارتتىم. ودان كەيىن دە سالماعىم تىم باياۋ ءوستى. سونىڭ سالدارىنان تالاي جارىستان شەت قالدىم. اقىرى رەتى كەلىپ, قىرعىزستاننىڭ جالالاباد قالاسىنا جولىم ءتۇستى. سول جەردەگى بۇكىلوداقتىق تۋرنيردە توپ جاردىم. 1980 جىلى الماتىدا وتكەن قازاقستاننىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سپارتاكياداسىندا دارا شىقتىم. وسىنداي جەڭىستەردىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ جاسوسپىرىمدەر قۇراماسىنىڭ اعا جاتتىقتىرۋشىسى اسقار مالقاروۆ مەنى كومانداعا قابىلدادى. سودان كەيىن ءتۇرلى وقۋ-جيىندارىنا قاتىسىپ, شەبەرلىگىم ابدەن شىڭدالدى. ءوز قاتارلاستارىمنىڭ اراسىندا قازاقستان چەمپيونى, كسرو بىرىنشىلىگى مەن مەكتەپ وقۋشىلارى سپارتاكياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتاندىم. شارشى الاڭداعى مەنىڭ تىرناقالدى تابىستارىم وسىلار.
– جاستار بۋىنى اراسىنداعى جارىستاردا دا قوماقتى تابىستارعا قول جەتكىزگەنىڭىز بارشاعا ءمالىم. سول باسەكەلەردە ءسىزدىڭ باستى قارسىلاسىڭىز قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر اتاقتى بوكسشىسى, ءوزىڭىزدىڭ جەرلەسىڭىز راشيد كابيروۆ بولعان دەسەدى...
– ءداپ سولاي. ەكەۋمىز ءبىر اۋىلدىڭ تۋماسى ەكەنىمىز بىلاي تۇرسىن, تىپتەن ءبىر كوشەنىڭ بويىندا تۇردىق. جاقسى ارالاستىق, دوس بولدىق. ءالى دە سىيلاستىعىمىزعا سىزات تۇسكەن جوق. راشيد مەنەن ءبىر جاس ۇلكەن. ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز ۇنەمى رەسپۋبليكالىق جانە وداقتىق دەڭگەيدەگى دودالاردا قيىساتىن. العاشقى كەزدەر ول ۇتىپ جۇرسە, كەيىننەن مەنىڭ اسىعىم الشىسىنان ءتۇستى. كەزىندە كابيروۆتىڭ دا وتە مىقتى بوكسشى بولعانىن جۇرت جاقسى بىلەدى. ول – ەۋروپا چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى, كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسىنىڭ جەڭىمپازى, كسرو چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى. راشيد كابيروۆتاي قارىمدى جىگىتپەن يىق تىرەسە ءجۇرىپ, مەنىڭ دە شەبەرلىك دەڭگەيىم ارتتى.
– العاشىندا ءامىرحان تولەنوۆتەن ءتالىم-تاربيە العانىڭىز جايىندا جوعارىدا ايتتىڭىز. ال داڭقتى سەرىك قوناقباەۆتىڭ جەكە باپكەرى يۋري تسحايدىڭ قول استىندا قاي كەزدەن بەرى جاتتىعا باستادىڭىز؟
– بۇل دا ءبىر قىزىق حيكايا. 1982 جىلى جاستار اراسىنداعى ەۋروپا بىرىنشىلىگى قارساڭىندا وتكەن سپاررينگتە مەن راشيد كابيروۆتان باسىم ءتۇستىم. سودان گەرمانياعا بارۋىم كەرەك ەدى. وقۋ-جاتتىعۋ جيىنى ءوتىپ جاتقان كەزدەردىڭ بىرىندە يۋري تسحاي ماعان كەلىپ, جولىمدى ءوز شاكىرتىنە بەرۋدى ءوتىندى. مەن ول كىسىگە «جولىمدى بەرەيىن. بىراق مەنىڭ دە ءبىر ءوتىنىشىم بار. الداعى دودالارعا ءسىز مەنى باپتاڭىز» – دەپ جاۋاپ قايتاردىم. داڭقتى باپكەر: «الدىمەن ءوزىڭنىڭ جەكە جاتتىقتىرۋشىڭمەن اقىلداس. ول رۇقسات بەرسە, مەن قارسى ەمەسپىن», – دەدى. جانى جايساڭ ءامىرحان اعا بار جاعدايدى ءتۇسىندى. بارلىعىمىز ۇلكەن ءبىر داستارقان باسىندا اقىلداسا وتىرىپ, ورتاق مامىلەگە كەلدىك. ءسويتىپ مەن تسحايدىڭ قاراماعىنا ءوتتىم.
– جاسوسپىرىمدەر مەن جاستار اراسىنداعى تالاي ءدۇبىرلى دودادا جۇلدە العانىڭىز تۋرالى ءبىراز اڭگىمەلەدىڭىز. ەندى ەرەسەكتەر دۋىنا قالاي قوسىلعانىڭىز جايىندا ايتىپ بەرسەڭىز؟
– قازاقستاننىڭ جاستار قۇراماسىندا ءابدىراشيد ءابدىراحمانوۆتىڭ جانە كسرو كومانداسى ساپىندا كونستانتين كوپتسەۆتىڭ قول استىندا جاتتىعىپ, ابدەن ىسىلدىم. باسقاسىن ايتپاعاندا, بەلتەمىردە 100 رەت تارتىلىپ, 300 رەت «وتجيمانيە» جاسايتىنداي جاعدايعا جەتتىم. ءبىر سوزبەن ايتساق, فيزيكالىق دايارلىعىم وتە كۇشتى بولدى. وسىنداي مەكتەپتەن وتكەننەن كەيىن ەرەسەكتەر دۋىنا قوسىلۋ ايتارلىقتاي قيىندىق تۋعىزا قويعان جوق. بۇل رەتتە العاشقى رەت 1982 جىلى چەحوسلوۆاكياعا ساپار شەكتىم. ۋستە ناد لابە قالاسىندا وتكەن اسا ءىرى حالىقارالىق ءتۋرنيردىڭ جارتىلاي فينالىندا ۆەنگريانىڭ جاس جۇلدىزى, كەيىننەن سەۋل وليمپياداسىنىڭ قولا جۇلدەگەرى اتانعان روبەرت يشاسەگيدى ءبىرىنشى راۋندتا ۇرىپ-جىقتىم. فينالدا رۋمىنيالىق ماريان روتارۋدى باسەكەنىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن قۋىپ ءجۇرىپ ساباپ, 5:0 ەسەبىمەن جەڭىسكە جەتتىم. تاعى ءبىر جاۋاپتى جارىس قارساڭىندا ۇيىمداستىرىلعان سپاررينگتە ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى ءشامىل سابيروۆتان باسىم ءتۇستىم. وسى جەڭىستەرىمنىڭ كۋاسى بولعان باس باپكەر ارتەم لاۆروۆ مەنى كسرو قۇراماسىنا قابىلدادى. سونىڭ ارقاسىندا اقش پەن كسرو قۇرامالارى اراسىندا وتكەن ەكى بىردەي ماتچتىق كەزدەسۋدە كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە يە بولدىم.
– ەگەر قاتەلەسپەسەم, العاش رەت ەرەسەكتەردىڭ كسرو چەمپيوناتىنا قاتىسقان كەزدە-اق جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدىڭىز ەمەس پە؟
– ءيا, سولاي. 1983 جىلى كسرو حالىقتارى سپارتاكياداسى مەن چەمپيوناتى بىرگە ءوتتى. ماسكەۋدە جالاۋى جەلبىرەگەن جارىستا ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدىم. نەگىزى, جارتىلاي فينالدا ارمەنيالىق ارتۋر ديماكسياندى ۇتقان ەدىم. الايدا تورەشىلەر بۇرا تارتىپ, قارسىلاسىمنىڭ قولىن كوتەردى. دەسەك تە العاش رەت وسىنداي ءىرى دوداعا قاتىسىپ وتىرعان بوزبالا ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك ەدى. ال 1984 جىلى تاشكەنتتە ۇيىمداستىرىلعان وداق بىرىنشىلىگىنىڭ ءدال سول مەجەسىندە ەكەۋىمىزدىڭ جولىمىز قايتا قيىستى. سول جەكپە-جەكتە جاقسىلاپ تۇرىپ ديماكسياننىڭ سازايىن بەرگەن ەدىم. فينالدا نشان مۋنچياندى جەڭىپ, كسرو چەمپيونى اتاندىم. ءبىر قىزىعى, اسا جەڭىل سالماقتا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن ءتورت بوكسشىنىڭ ۇشەۋى ارميان جىگىت ەدى. اتاپ ايتساق, نشان مۋنچيان – كۇمىس, ارتۋر ديماكسيان مەن لەرنيك پاپيان – قولا مەدال الدى. ال سول قاپ تاۋى قىراندارىنىڭ بارلىعىنان قازاق وعىلاندارىنىڭ تۇعىرى بيىك بولدى (كەيىپكەرىمىز قۇشتارلانا كۇلدى). ال ەڭ باستىسى, تاشكەنت تورىندە ءوزىم ءپىر تۇتقان سەرىك قوناقباەۆپەن بىرگە, سەرىك نۇرقازوۆ پەن اسىلبەك قيلىموۆ تا التىن مەدالدى مويىندارىندا جارقىراتتى.
– تاريحقا جۇگىنسەك, اسا جەڭىل سالماقتا كۇش سىناسقان قازاقستاننىڭ بوكسشىلارى اراسىنان كسرو-نىڭ تۇڭعىش چەمپيونى ءسىز ەكەنسىز...
– ايتۋلى جارىستا الدىمىزداعى اعالارىمىزدىڭ ءبىرازى جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەنى ءمالىم. جاندوس كوكىموۆ, ۆاسيلي پلاكۋششي, مارات جاقسىباەۆ, بەرىك جامانقۇلوۆ سىندى ساڭلاقتار كۇمىس پەن قولا مەدالداردى مويىندارىنا ءىلدى. ال باس جۇلدەنى ولجالاۋ باقىتى ماعان بۇيىرعان ەكەن. ءالى ەسىمدە, مەن كسرو چەمپيونى اتانعاندا كەزىندە 48 كيلو سالماق دارەجەسىندە اتوي سالىپ, ورەلى ونەرلەرىمەن تالاي كورەرمەندى قۋانتقان جانوس كوكىموۆ پەن بولات ساعىندىقوۆ اعالارىمىز ءدال وزدەرى التىن العانداي قاتتى قۋانعان ەدى.
– جەر شارىنىڭ التىدان ءبىر بولىگىن باۋىرىنا باسقان الىپ يمپەريانىڭ باستى دوداسىندا ءتورت بىردەي قازاق جىگىتى التىن تۇعىردا مارقايىپ تۇرعاندا, بارشا قازاقستان حالقى مەن الاش جۇرتىنىڭ ابىرويى اسقاقتاپ, مەرەيى وسكەن ەدى. سول ساتتە ءسىز دە وليمپيا ويىندارىندا اتوي سالۋدى ارمانداعان بولارسىز؟
– ماسكەۋدەگى جارىستا باس جۇلدەمەن قاتار, سول جىلى لوس-اندجەلەستە الاۋى تۇتانۋعا ءتيىس وليمپيا ويىندارىنىڭ دا جولداماسى دا ۋىسىمىزعا تۇسكەندە ەرەكشە شاتتاندىق. تورتجىلدىقتىڭ باستى دوداسىنا ء«تورت قازاق قول ۇستاسىپ باراتىن بولدى» دەپ بارشا جۇرت قۋاندى. بىراق بۇل قۋانىشىمىز ۇزاققا سوزىلمادى. سودىر ساياساتتىڭ سالدارىنان وليمپيادانىڭ باستالۋىنا ءبىر اي عانا ۋاقىت قالعاندا امەريكاعا بارمايتىنىمىز بەلگىلى بولدى. كسرو باستاعان سوتسياليستىك باعىتتاعى مەملەكەتتەر بويكوت جاريالعان ەكەن. وعان ءبىز قاتتى كۇيىندىك, اشىندىق. بىراق قولدان كەلەر دارمەن جوق. ال وليمپيا ويىندارىندا ءبىزدىڭ جىگىتتەردەن سان مارتە تاياق جەگەن وزگە ەلدىڭ وكىلدەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەنىن كورگەندە, وكىنىشتەن وزەگىمىز ورتەندى.
– ەسەسىنە سوتسياليستىك باعىتتاعى مەملەكەتتەردىڭ باسىن قوسقان «دوستىق» ويىندارىنا قاتىسىپ, كۇمىس مەدالدى ولجالادىڭىز. سول جارىستا جەڭىپ العان جۇلدە ءسال بولسا دا كوڭىلىڭىزدى كوتەرگەن شىعار؟
– گاۆانادا وتكەن جارىستىڭ دا دەڭگەيى وتە جوعارى بولدى. ساراپقا سالىنعان 12 باس جۇلدەنىڭ 11-ءىن كۋبالىقتار ولجالادى. ءبىر التىندى نەمىس بوكسشىسى ەنشىلەدى. سەرىك نۇرقازوۆ ەكەۋمىز كۇمىس مەدالدى يەلەنسەك, سەرىك قوناقباەۆ ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. بىراق وليمپيادانىڭ ءجونى بولەك قوي. ءبارىبىر كوڭىلدە ءبىر كىربىڭ قالدى. دەسەك تە بوستاندىق ارالىندا قىزىقتى وقيعالار از بولعان جوق. سول جەردە داڭقتى رەۆوليۋتسيونەر فيدەل كاسترومەن بەتپە-بەت كەزدەسۋدىڭ رەتى كەلدى. كۋبا كوسەمىنىڭ ءوز اۋزىنان قازاقتىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىن ەرەكشە قۇرمەتتەيتىنىن ەستىگەندە, كەۋدەمىزدى ايرىقشا ءبىر ماقتانىش سەزىمى كەرنەدى.
– «دوستىق» جارىسىندا جۇلدە العانداردىڭ بارلىعىنا كسرو-عا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورتشى اتاعى بەرىلگەن ەكەن. سول اتاق جالعىز سىزگە عانا بۇيىرمادى. نەگە؟
– ول جاعى ماعان دا بەلگىسىز. كۋبادان ورالعاننان كەيىن «دوستىق» ويىندارىندا اتوي سالعان ساڭلاقتار «تاراس بۋلبا» كەمەسىنە ءمىنىپ, ودەسسادان بولگاريانىڭ ۆارنا قالاسىنا اتتاندى. قارا تەڭىز جاعالاۋىندا 15 كۇن بويى ساۋىقتىرۋ جيىنى ءوتتى. سونداي شۋاقتى كۇندەردىڭ بىرىندە سالتاناتتى جيىن ۇيىمداستىرىلىپ, بوستاندىق ارالىندا جۇلدە العانداردىڭ بارلىعىنا كسرو-عا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورتشى اتاعى بەرىلدى. سول جەردە تەك مەنىڭ ەسىمىم اتالماي قالدى. سويتسەم, وسى ىسكە جاۋاپتى ازاماتتار مەنىڭ قۇجاتتارىمدى ءتيىستى مەكەمەگە وتكىزبەپتى. بۇل قاساقانا تۇردە جاسالعان ارەكەت ەكەنى تۇسىنىكتى. بارلىق پالە وزگەلەردەن ەمەس, وزىمىزدەن كەلدى. وسىلايشا, بارلىق سپورتشى قۋانىپ جاتقاندا, مەن ەلگە كوڭىلى قۇلازىعان كۇيدە ورالدىم.
– سوندا سول اتاق سىزگە مۇلدە بۇيىرمادى ما؟
– بۇيىرمادى. كسرو قۇراماسى ساپىندا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن كەزىمدە جارىستار مەن جيىنداردان قولىم ءبىر بوسامادى. ال سپورت سالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان باسشىلاردىڭ بۇل ىسپەن اينالىسۋعا زاۋقى سوقپادى. سودان كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتتى. ايتەۋىر, اراعى 26 جىل وتكەندە ادىلدىك ورنادى. 2012 جىلى قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن سپورتشىسى اتاعى ماعان تابىس ەتىلدى.
– 1985 جىلى قوس بىردەي بايراقتى باسەكەدەن ولجالى ورالدىڭىز. بۋداپەشتتە وتكەن ەۋروپا چەمپيوناتى مەن سەۋلدە ۇيىمداستىرىلعان الەم كۋبوگىندا قولا مەدالدى يەلەندىڭىز. وسى جارىستاردا باس جۇلدە ءۇشىن تالاسۋعا نە كەدەرگى بولدى دەپ ويلايسىز؟
– بۋداپەشتتەگى بىرىنشىلىكتىڭ باستاپقى باسەكەلەرىندە قارسىلاستارىمدى ايقىن باسىمدىقپەن ۇتىپ, جارتىلاي فينالدا گەرمانيالىق رەنە برايتبارتپەن كۇش سىناستىم. ونى ەكى رەت نوكداۋنعا جىبەرگەنىمەن, ءوزىم ەكى رەت ەسكەرتۋ الدىم. ناتيجەسىندە جەڭىس نەمىس بوكسشىسىنىڭ ۋىسىندا كەتتى. سەۋلدە تايلاندتىق شۋپاپ ۆووندوردقا ەسە جىبەردىم.
– ودان كەيىنگى جىلدارى تاعى قانداي بەلەستەردى باعىندىردىڭىز؟ جالپى سەۋل وليمپياداسىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىگىڭىز بولدى ما؟ سونى بىلەيىن دەگەنىم عوي...
– 1986 جىلعى كسرو چەمپيوناتىندا قولا مەدالدى يەلەندىم. شيرەك فينالدا يۋري ارباچاكوۆتان ايلامدى اسىرىپ, جارتىلاي فينالدا نشان مۋنچياندى سابادىم. الايدا تورەشىلەر ۇزاققا دەيىن كەڭەسىپ, اقىرى ەشكىمنىڭ قولىن كوتەرمەدى. ەكەۋىمىز ەكى جاققا كەتتىك. بۇل جەردە ءبىر شيكىلىكتىڭ بارىن مەنىڭ ءىشىم سەزدى. ەرتەڭىندە ارمەنيالىق بوكسشى اقتىق سىندا ماسكەۋلىك الەكساندر ماحمۋدوۆپەن ايقاستى. سول جىلى ماسكەدە الاۋى تۇتانعان ىزگى نيەت ويىندارىندا كۇمىس مەدالدى ەنشىلەدىم. 1987 جىلى كسرو كۋبوگىندا باس جۇلدەنى ولجالاپ, 1988 جىلى كسرو چەمپيوناتىندا قولا مەدالدى يەمدەندىم. وسى جارىستاردا توپ جارا الماعاندىقتان, وليمپيا ويىندارىنان شەت قالدىم.
– سەۋل وليمپياداسىنا دا جولىڭىز تۇسپەگەننەن كەيىن شارشى الاڭنان مۇلدە كورىنبەي كەتتىڭىز عوي...
– ادىلەتسىزدىك اتاۋلى مەنىڭ جولىمدا كوپ كەزدەستى. كوپ جاعدايدا قارسىلاستاردان ەمەس, تورەشىلەردەن «تاياق جەدىم». ءبىزدىڭ كەزىمىزدە اسا جەڭىل سالماقتا ىشكى جارىستىڭ وزىندە باسەكەلەستىك وتە كۇشتى بولدى. ءشامىل سابيروۆ, راشيد كابيروۆ, نشان مۋنچيان, ارتۋر ديماكسيان, لەرنيك پاپيان, يۋري ارباچاكوۆ, الەكساندر ماحمۋدوۆ, سەرگەي يۋن, اناتولي فيليپپوۆ, رۋديك كازاندجيان, كەنەشبەك دۇيشەەۆ, شايبەك قاراعازيەۆ... قاي-قايسىن الساڭىزدار دا مىقتى بوكسشىلار. الدى – وليمپيادا مەن الەم چەمپيوناتتارىن ۇتسا, قالعاندارى كەمىندە كسرو بىرىنشىلىگىندە جۇلدەگەرلەر قاتارىنا قوسىلدى. ءار جىلدارى مەن وسىلاردىڭ بارلىعىن دا ۇتتىم. كەيىننەن مۋنچيان مەن الەكساندر ماحمۋدوۆتىڭ تاسى ورگە دومالادى. الەمدىك دەڭگەيدەگى دودالارعا ەكەۋى الما-كەزەك بارىپ ءجۇردى. سەۋلدەگى ويىندار قارساڭىندا وتەتىن وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىندا ءوزىمنىڭ مىقتىلىعىمدى سان مارتە دالەلدەدىم. ارمەنيالىق بوكسشىمەن «جان الىسىپ, جان بەرىسىپ» ايقاسساق, رەسەي وكىلىنىڭ ەكى اياعىن ءبىر ەتىككە تىعاتىنمىن. الايدا قۇراما باپكەرلەرىنىڭ ىشتەرى ماعان ءبىر جىلىماي-اق قويدى.
– ۇلكەن سپورتان قول ۇزگەن ەكى جىل ارالىعىندا نەمەن شۇعىلدادىڭىز؟
– ول كەزدەرى قازمۋ-ءدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى ەدىم. وقۋىمدى جالعاستىرىپ, قولىما ديپلوم الدىم. بار بىتىرگەن شارۋام سول.
– 1990 جىلى لۋتسكىدەگى كسرو چەمپيوناتى ەسىمىزدە. شارشى الاڭعا قايتا ورالعان كارىمجان مىقتىلاردى سىپىرا ۇتىپ, كۇللى قازاق جانكۇيەرلەرىن تاعى ءبىر قۋانتتى...
– ونىڭ دا ءوز تاريحى بار. 1989 جىلى جاقىن دوسىم تىلەۋعازى سەكسەنباەۆ جانە تاعى بىرنەشە جىگىت كسرو چەمپيوناتىن كورۋ ءۇشىن بىشكەككە ساپار شەكتىك. بارلىق باسەكەنى باسىنان اياعىنا دەيىن تاماشالادىق. اسا جەڭىل سالماقتا نشان مۋنچيان توپ جارسا, الەكساندر ماحمۋدوۆ كۇمىس الدى. قىرعىزستاننىڭ قوس بوكسشىسى ءۇشىنشى ورىنعا جايعاستى. 51 كيلو سالماق دارەجەسىندە بولاشاق الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى, كاسىپقويلار اراسىندا ەڭ بەلدى نۇسقالار بويىنشا كوپتەگەن التىن بەلبەۋدى يەلەنگەن يۋري ارباچاكوۆقا تەڭ كەلەر ەشكىم تابىلمادى. وسىنىڭ ءبارىن كورگەن تىلەۋعازى: «كەزىندە وسى جىگىتتەردىڭ بارلىعى دا كارىمجاننان تاياق جەگەن ەدى. ال قازىر ولار – جۇلدىز, ال سەنى جانكۇيەرلەر ۇمىتا باستادى», – دەپ ءتىل قاتتى. دوسىمنىڭ وسى ءبىراۋىز سوزىنەن كەيىن مەن كادىمگىدەي ويلانىپ قالدىم. شارشى الاڭعا قايتا ورالۋعا بەكىندىم. نەسى بار, قارتايىپ تۇرعانىم جوق. جاسىم نەبارى 26-دا. كۇش-قۋاتىم بويىمدا. ءوزىم قاتارلى, تىپتەن مەنەن دە ەرەسەك جىگىتتەر جۇدىرىقتاسىپ ءجۇر عوي. ولاردان قاي جەرىم كەم؟ وسىلاي وي تۇيىندەدىم دە, الماتىعا ورالعان بەتتە قايتا جاتتىعۋ زالىنا بەتتەدىم.
– ۇزاققا سوزىلعان ۇزىلىستەن كەيىن بابىڭىزعا قايتا كەلۋ قيىن بولعان جوق پا؟
– ول كەزدە سالماعىم 65 كيلوعا جەتىپ قالعان. مەن ءۇشىن ەڭ قيىنى وسى بولدى. ارتىق سالماقتان ارىلۋ ءۇشىن جانىمدى سالىپ جاتتىقتىم. كۇندە مەدەۋگە جۇگىردىم, ساعاتتاپ مونشادا بۋلاندىم, سپورت زالىندا ايانباي تەر توكتىم. شىنى كەرەك, كوپتى كورگەن كانىگى مامانداردىڭ وزدەرى العاشىندا ماعان كۇلە قارادى. ەشكىم سەنبەدى. بىراق مەن العان بەتىمنەن قايتپادىم. جانكەشتى جاتتىعۋلاردىڭ ارقاسىندا سالماعىم رەتكە كەلدى. سودان سوڭ ەلىشىلىك ىرىكتەۋ جارىسىندا دارا شىقتىم. جولداماعا يەلىك ەتكەننەن كەيىن لۋتسكىگە اتتاندىم. ايتۋلى جارىستا بارلىق جەكپە-جەكتە جەڭىسكە جەتىپ, فينالدا چيتالىق اناتولي فيليپوۆتان باسىم ءتۇستىم. ءسويتىپ كسرو-نىڭ ەكى دۇركىن چەمپيونى اتاندىم. ال 1991 جىلى قازاندا وتكەن وداق بىرىنشىلىگىندە قولا مەدالدى ەنشىلەدىم. ءسويتىپ, 27 جاسىمدا بىلعارى قولعابىمدى شەگەگە ءىلدىم.
– ۇلكەن سپورتتان قول ۇزگەننەن كەيىن بىردەن باپكەرلىك قىزمەتتى تاڭدادىڭىز با؟
– 1992-1999 جىلدار ارالىعىندا اسا اۋىر سالماقتا جۇدىرىقتاسقان ءوزىمنىڭ دوسىم ءارى جەرلەسىم, كسرو چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇركىن قولا جۇلدەگەرى, بىرقاتار حالىقارالىق جارىس پەن كسرو-اقش ماتچتىق كەزدەسۋدىڭ جەڭىمپازى سەرىك ومىربەكوۆتى جاتتىقتىردىم. ول قازاقستان چەمپيوناتى مەن گاللەدەگى اسا ءىرى ءتۋرنيردىڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىلدى. 1997 جىلى الەم چەمپيوناتىندا شيرەك فينالعا دەيىن جەتتى. ءيا, ول دوسىمنىڭ الەۋەتى وتە زور, جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ەدى. ءوزى سۇستى, سوققىلارى دا وتە اۋىر. وعان قارسى شىققانداردىڭ ەشقايسىسى اشىق ايقاسقا بارمايتىنىنا ءدۇيىم جۇرت كۋا. بارلىعى سەرىكتەن سەسكەنەتىن. بىراق ومىربەكوۆتىڭ دە جولى اۋىر بولدى. ول دا تالاي جاۋاپتى جارىستان شەتتەتىلىپ, شارشى الاڭداعى ءوز نەسىبەسىن تولىقتاي الا الماي كەتتى. سودان سپورتتان قول ءۇزدى. ال مەن جاتتىقتىرۋشىلىقپەن قاتار, قازىلىق قىزمەتتى دە اتقاردىم. ايبا تورەشىسى جانە قازاقستاننىڭ ۇلتتىق كومانداسىنىڭ باپكەرلەر شتابىندا بولدىم. قازىرگى كەزدە الماتى قالاسىندا ورنالاسقان «شاڭىراق» شاعىن اۋدانىنداعى سپورتتاعى دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتتا ەڭبەك ەتىپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
