الايدا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كوڭىلىندە پاستىك بارى كورىنىپ تۇر. ويتكەنى وبلىستاعى ورتاشا ەڭبەكاقى كولەمى جاعىنان رەسپۋبليكا بويىنشا ەڭ تومەن دەڭگەيدە. ەگەر رەسپۋبليكاداعى ورتاشا ەڭبەكاقى 188 مىڭ تەڭگە بولسا, سولتۇستىكتە 121 مىڭ تەڭگەنى عانا قۇرايدى. ال كومىرسۋتەگى كوپ وبلىستاردىڭ كورسەتكىشى بۇدان ءۇش ەسەگە ارتىق. مىسالى, جەر كولەمى دە, حالىق سانى دا قارايلاس اتىراۋ وبلىسىندا ورتاشا ەڭبەكاقى – 321 مىڭ تەڭگە.
وبلىستىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى دە ەڭ تومەنگى ورىندا, بار-جوعى – 1,95 پايىز. كورشىلەس وبلىستار 10 پايىزعا جۋىق ۇلەس كورسەتىپ جاتقاندا سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ۇلەسى وسىنشا عانا بولعانى وكىنىشتى, ارينە.
حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى دە ايتارلىقتاي ەمەس. ماسەلەن, 2018 جىلدىڭ 1 قاڭتارى مەن 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارى ارالىعىندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلەر سانىنىڭ ءوسىمى رەسپۋبليكا بويىنشا 8,3%, نۇر-سۇلتاندا 28,3% بولعاندا سولتۇستىك قازاقستاندا 5%-دى عانا قۇرادى.
بىلتىر نەگىزگى كاپيتالعا سىرتتان تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى ەلىمىز بويىنشا 3,3 ترلن تەڭگە بولىپ, بارلىق ينۆەستيتسيا كولەمىنىڭ 29,6%-ىن قۇراعان بولاتىن. سونىڭ ەڭ كوبى باتىس قازاقستان وبلىسىنا (65,4%) تيەسىلى بولسا, ەڭ ازى – 5,4% سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. بيىلعى 14 قاڭتارداعى مالىمەتكە سايكەس, قازاقستان حالقىنىڭ سانى 18 ملن 801 مىڭ ادام بولدى. ياعني, جىلدىق تابيعي ءوسىم – 246,7 مىڭ ادام. الايدا ەلىمىزدىڭ بەس وبلىسىندا تۇرعىندار سانى ازايعان. سونىڭ ىشىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ازايۋدىڭ ۇلەسى جالپى حالىق سانىنا شاققاندا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. حالىق سانى ازايۋ ۇستىندەگى بەس وبلىستىڭ قاتارىنا ەنەتىن قوستاناي وبلىسىنىڭ حالقى 0,28%-عا ازايىپ, 873,1 مىڭ ادامدى, پاۆلودار وبلىسىنىڭ حالقى 0,12%-عا ازايىپ, 754 مىڭ ادامدى قۇراسا, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ حالقى بىلتىر 0,64%-عا ازايىپ, 555 مىڭ ادامدى قۇرادى.
بۇل جاعىمسىز ءۇردىس جالعاسۋ ۇستىندە. بيىل 1 تامىزداعى جاعداي بويىنشا وبلىس حالقى 551 مىڭ عانا ادام بولىپ وتىر. بارلىق تابيعي ءوسىم مەن ءولىمدى, كەلگەندەر مەن كەتكەندەردى ەسكەرگەندە, 2000 جىلدان بەرى وبلىس تۇرعىندارىنىڭ سانى 165 مىڭ ادامعا ازايعان. بۇل ءبىر ۇلكەن قالانىڭ حالقى جوق بولعان دەگەن ءسوز. ءححى عاسىر باستالعاننان بەرى بۇل وبلىستا 119 اۋىل بوس قالعان, بارلىعى 293 مەكتەپ جابىلعان. رەسپۋبليكاداعى وسىنداي ەڭ اۋىر احۋال تابيعاتى وتە جاقسى, جاسىل ورماندى, كوكوراي شالعىندى, توپىراعى قۇنارلى, قارا توپىراقتى, حالقىنىڭ ساۋاتى جوعارى, كادرلىق الەۋەتى مىقتى وبلىستا قالىپتاسىپ وتىرعانى بارلىق قازاقستاندىقتاردى ويلانتۋى كەرەك.
شەكارالىق ءوڭىر جالاڭاشتانىپ بارادى
سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ەلدىڭ شەتىندە, جەلدىڭ وتىندە ورنالاسقانى ءمالىم. شەكارالىق ايماق بولعان سوڭ قازاقتىڭ قارا سوزىمەن وسىلاي ايتامىز عوي, ال تۋراسىنا كوشەتىن بولساق, ار جاعىمىزدا ازۋىن ايعا بىلەگەن سولتۇستىكتەگى الپاۋىت كورشىمىز جاتىر. بۇل فاكتور حالىقتىڭ توقتاماي كوشۋىنە نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىر. ەڭ سوراقىسى سول, ول جاققا تاريحي وتانىنا قايتىپ جاتقان ورىستار عانا ەمەس, ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەرىمىزدىڭ كوشۋى دە كوبەيىپ بارادى. بۇگىنگى قارىننىڭ قامىن كوبىرەك ويلايتىن حالىقتى «ەر تۋعان جەرىنە, يت تويعان جەرىنە» دەگەن اتالى سوزبەن توقتاتا المايسىڭ...
وندايلاردى قالاي ۇستارسىڭ, ەگەر كورشىلەس ومبى وبلىسىندا جان باسىنا شاققانداعى تابىس تەڭگەگە شاققاندا 151,6 مىڭ, تۇمەن وبلىسىندا 261 مىڭ, قورعان وبلىسىندا 126 مىڭ, ال سالىستىرمالى تۇردە ءبىزدىڭ سولتۇستىك قازاقستاندا 78,6 مىڭ تەڭگە بولسا... تۇرعىنداردىڭ جاپپاي ازايۋى شەكارالىق ءوڭىردىڭ جالاڭاشتانۋىنا ۇلاسىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىزگە دە قاتەر توندىرەتىن جاعداي بولىپ وتىر.
وبلىستاعى ەڭ باستى پروبلەما – وسى. تۇرعىندار سانىنىڭ ازايۋى ەكونوميكالىق الەۋەتتى تومەندەتىپ, ءوڭىردىڭ دامۋىنا دا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. حالىق سانىنىڭ ءوسىمى قاي كەزدە دە ەكونوميكالىق دامۋ مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ءتيىمدى تۇردە جۇزەگە اسۋىنىڭ ماڭىزدى ينديكاتورى. بيىلعى جىلدىڭ 1 تامىزىنداعى مالىمەتكە قاراعاندا وبلىستا تۋ دا بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا بەس پايىزعا ازايعان. نەكە سانى بىلتىر 1980 بولسا, بيىل 1833-كە تۇسكەن. بۇل دا جاستاردىڭ شەتەل اسىپ جاتقاندىعىنىڭ كورىنىسى. شەتەلگە كەتكەندەر ۇلەسى اتالعان مەرزىمدە 22%-عا ارتقان. جۇمىس كۇشى ارتىق ايماقتاردان كوشىپ كەلگەندەر مەن ورالمانداردىڭ سانى مۇندا ءالى دە ماردىمسىز.
ءبىر كەزدە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى بويىنشا ءبىز كورشىلەس رەسەيدەن اسىپ كەتكەن ەدىك. وكىنىشكە قاراي قازىر سوڭىندا قالدىق. ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى ارتىق بولۋىمەن قاتار, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بولەتىن نازارى, ءتۇرلى وتەماقى مەن جاردەماقىلار كولەمى بىزدەن اسىپ كەتتى. قازىر رەسەيلىكتەر ادامنىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسىن سەكسەنگە جەتكىزەمىز دەگەن باعداردى العا قويعان. وعان قاجەتتى جاعدايلار جاپپاي جاسالۋدا. ايماقتاردى ارنايى دامىتۋ باعدارلاماسى بويىنشا رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنىڭ بارىندە تاس جول سالىنعان. جۇمىس ورىندارىن تابۋ مۇمكىندىگى دە جوعارىلاعان. جاستاردىڭ باستاماشىلدىعىن قولداۋ قالىپتى جولعا تۇسكەن. جاقسى وقيتىن, اقىلدى جاستاردى قولداۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. رەسەي جوو وكىلدەرى پەتروپاۆلدىڭ ۇزدىك مەكتەپتەرىنە كەلىپ, جاقسى وقيتىنداردى وزدەرىنىڭ باعدارلاماسى بويىنشا ارناۋلى تەستىلەۋدەن وتكىزىپ, گرانتقا ىلىكتىرىپ الىپ كەتەدى. كەيىن ونى بىتىرگەن جاستار شىعىندى ەڭبەكپەن وتەۋ ءۇشىن سول ەلدە قالىپ قويادى. ونىڭ ىشىندە ورىستان باسقا قازاعى دا, تاتارى دا, ۋكراينى دا, باسقاسى دا بار.
رەسەي فەدەراتسياسى حالىق سانىن ارتتىرۋ, وتانداستارىن تاريحي وتانىنا قايتارۋ بويىنشا بىلتىر «گوسۋدارستۆەننايا پروگرامما وكازانيا سودەيستۆيا پەرەسەلەنيۋ ۆ روسسيسكۋيۋ فەدەراتسيۋ سووتەچەستۆەننيكوۆ, پروجيۆايۋششيح زا رۋبەجوم» دەگەن باعدارلاما قابىلدادى. وتانداستار قاتارىنا رەسەيدە تۋماعان ادامداردى دا قوسۋ باعدارلاماعا ەنگىزىلگەن. «سووتەچەستۆەننيكامي تاكجە پريزنايۋتسيا ليتسا, سوستوياۆشيە ۆ گراجدانستۆە سسسر, پروجيۆايۋششيە ۆ گوسۋدارستۆاح, ۆحوديۆشيح ۆ سوستاۆ سسسر, پولۋچيۆشيە گراجدانستۆو ەتيح گوسۋدارستۆ يلي ستاۆشيە ليتسامي بەز گراجدانستۆا». بۇل بۇل ما, ءتىپتى ءتىل بىلگەن ادامنىڭ ءبارىن «وتانداس» دەپ ساناۋعا بولاتىنى دا اشىق كورسەتىلگەن.
وسىنىڭ سالدارىنان رەسەيدە وقيتىن قازاق جانە باسقا حالىقتار جاستارىنىڭ سول ەلدە قالۋى «وتانداس» دەپ قوينىن اشقان سوڭ ارتا تۇسەرى ءسوزسىز. ولاردىڭ اتالعان باعدارلاماعا قاتىسۋشى بولا الاتىنى دا ايتىلعان. مىسالى, مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ شەڭبەرىندە قورعان وبلىسى جاساعان قۇجاتتا بىلاي دەلىنگەن «ۋچاستنيكامي پروگراممى موگۋت بىت: ...ستۋدەنتى يز چيسلا ينوستراننىح گراجدان, پولۋچايۋششيە وبرازوۆانيە پو وچنوي فورمە ۆ پروفەسسيونالنىح وبرازوۆاتەلنىح ورگانيزاتسياح, ورگانيزاتسياح ۆىسشەگو وبرازوۆانيا كۋرگانسكوي وبلاستي» دەلىنگەن. كوشىپ كەلگەندەرگە جاسالاتىن الەۋمەتتىك قولداۋلارى دا كوپ, سونىڭ ىشىندە باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ, سالىقتان جەڭىلدىك بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسىندە كومەك كورسەتۋ, ت.ت. بار. ال كەلگەندەر ءۇش جىلعا تولمايتىن مەرزىمدە قايتا كوشىپ كەتسە, مەملەكەتتىڭ بارلىق شىعىنىن, سونىڭ ىشىندە قاتىسۋشى رەتىندە وزىنە بەرىلگەن 20 مىڭ, ءاربىر وتباسى مۇشەلەرىنە بەرىلگەن 10 مىڭ ءرۋبلدى جانە تۇرعىن ۇيگە قاتىستى شىعىنداردى قايتارادى. بۇل ەندى كوشىپ كەلگەندەردى تۇراقتاندىرۋدىڭ ىقپالدى تەتىگى ەكەنى كورىنىپ تۇر.
وسىنداي جاعدايدا رەسەيمەن ىرگەلەس قونىستانعان قازاقستاننىڭ وبلىستارىنداعى حالىقتاردىڭ كورشى ەلگە كوشىپ كەتۋىنىڭ كوبەيۋىنە تاڭعالۋعا بولمايدى. قازىر 2020 جىلعا دەيىن ارنالعان بۇل باعدارلاما بەلسەندىلىكپەن جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسىنداي جاعدايدا ازاماتتارىمىزدىڭ كوشىن توقتاتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قاراستىرعان ءجون؟ ەلىمىزدىڭ شەكارالىق ايماعىنىڭ جالاڭاشتانۋىنا قالاي جول بەرمەۋگە بولادى؟ اقىلدى, جاقسى وقيتىن جاستاردى قالايشا وزىمىزدە ساقتاپ قالامىز؟ مىنە, وسى جانە باسقا سۇراقتاردى ءبىز باسشى قىزمەتكەرلەرگە جانە باسقا دا بىلىكتى ازاماتتارعا قويعان ەدىك.
ۇكىمەت ارنايى باعدارلامامەن شەشۋى كەرەك
جاقسى تۇرمىستىڭ ەڭ باستى تالابى – جاقسى تابىس. وتباسىنداعى جۇمىس ىستەيتىن جانداردىڭ تابىسى مول بولسا, ءاربىر وتباسى مۇشەسىنە شاققاندا كىرىس ارتاتىن بولادى. ونى ءبىز رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنان سالىستىرمالى تۇردە كەم قىلماۋىمىز كەرەك. ال وبلىستاعى ورتاشا ەڭبەكاقى رەسپۋبليكاداعى ەڭ تومەنگىلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. جەكە ادامنىڭ باسىنا جۇمسالاتىن شىعىن دا بىزدە بارىنەن جوعارى. ەگەر وڭتۇستىكتەگى اعايىندار قىسقى كيىمدى ۇنەمى قولدانبايتىندىقتان ءجيى اۋىستىرمايتىن بولسا, سولتۇستىكتەگىلەر التى اي قىس ۇستىنەن تاستاماستان كيۋگە ءماجبۇر بولىپ, ونى ءجيى اۋىستىرادى. ال قىسقى كيىمنىڭ باعاسى جازعى كيىمنەن ەكى-ءۇش ەسە قىمبات بولاتىنىن دا ەستەن شىعارمايىق جانە ونىڭ جىلىسىن, قىمباتىن الۋعا دا ءماجبۇرسىڭ. تەرىستىكتەردىڭ جىلۋعا كەتەتىن شىعىنى دا ارتىق ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق. اۋىل تۇرعىندارى قىستىق وتىن, كومىر ءۇشىن كەم دەگەندە ءبىر-ەكى مالىنىڭ قۇنىن تولەيدى. ال ورتالىق جىلۋ قازاندىقتارىنا اقشا تولەيتىن قالالىقتار 7-8 اي بويى قالتاسىن ويىپ تولەۋگە ءماجبۇر.
كەڭەس وداعى كەزەڭىندە دە حالىققا ارتىق اقشا تولەمەيتىن, تەك تولەمەۋگە مۇمكىن ەمەستىگىنە كوزدەرى جەتكەندە عانا ارتىق شىعىنعا باراتىن. سونداعى ۇنەمشىل ەكونوميستەردىڭ ءوزى سولتۇستىك تۇرعىندارىنا قوسىمشا شىعىندارىن وتەۋ كەرەكتىگىنە كوزدەرىن جەتكىزگەن ەدى. ەندى ەل ۇكىمەتى دە وسىعان نازار اۋدارىپ, سولتۇستىك تۇرعىندارىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا 15-20 پايىز قوسىمشا اقى تولەيتىن كەز جەتتى. بۇل حالىقتىڭ جان باسىنا شاققانداعى تابىسىن ارتتىرىپ, تۇرعىنداردىڭ جاپپاي كوشۋىنە دە ىلكىمدى توقتاۋ سالار ەدى.
ەكىنشىدەن, ۇزدىك وقيتىن جاستارىمىزدىڭ شەتەلگە كەتۋىن ازايتۋ ءۇشىن جوو گرانتتار سانىن ارتتىرۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە ماماندىق العان سوڭ ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەپىلدىك بەرگەن ءجون. ماماندىق تۇرلەرىن دە ارتتىرىپ, ەلىمىزدەگى باستى جوو-لاردىڭ فيليالدارى اشىلسا دا جاستاردىڭ شەتكە كەتۋى ازايعان بولار ەدى.
150 ميلليونعا جۋىق حالقى بار رەسەيدە ءاربىر ەكىنشى بالاعا «ماتەرينسكي كاپيتال» باعدارلاماسى بويىنشا دەپوزيت سالىنادى. سول ارقىلى ولار تۋ قارقىنىن ۇدەتتى. مۇنداعى قاراجات ءتىپتى ءۇي الۋعا دا جۇمسالادى. 18 ميلليون عانا حالقى بار بىزدە نەگە سونى ىستەمەسكە, ءتىپتى ەكىنشى ەمەس, ءۇشىنشى بالاعا اقشا سالسا دا تۋدى ىنتالاندىرا تۇسەر ەدى جانە ونى الۋ ءۇشىن اتا-اناسى دا, بالا دا ازاماتتىقتان شىقپاس ەدى عوي. ال اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ قاۋقارى مۇنداي اسەرگە جەتپەيدى.
سولتۇستىكتە كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلە جاتسا دا شەشىمىن تاپپاي تۇرعان ءبىر ماسەلە – كوگىلدىر وتىننىڭ جەتكىزىلۋى. نۇر-سۇلتانعا گاز 2019 جىلدىڭ اياعىندا جەتكىزىلىپ, 2020 جىلدان باستاپ تۇرعىن ۇيلەر كوگىلدىر وتىنمەن جىلىتىلاتىندىعى تۋرالى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جاريالادى. ال ونىڭ سولتۇستىككە قاشان جەتەتىنى بەلگىسىز, مۇنداعى ماماندار رەسەيدىڭ كورشىلەس وبلىستارىنان تارتىلعان گازدىڭ ورنىنا كورشىمىزگە اقتوبەدەن بەرىپ تۇرسا عوي دەپ ارماندايدى. سوندا سولتۇستىككە گاز تەزىرەك كەلمەك. ال گاز كەلسە, تۇرعىن ءۇي شىعىنى ازايىپ, ءومىر ساپاسى ارتا تۇسەر ەدى.
مىنە, وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى قامتىپ, ۇكىمەت ارنايى باعدارلاما قابىلداسا, تۇرعىنداردىڭ اۋا كوشۋىن ازايتىپ, جاڭا كەلگەندەردىڭ تۇراقتانۋىنا جاعداي جاساعان بولار ەدى.
ۇكىمەت بۇعان دەيىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ جونىندەگى 2018-2021 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپار جاساپ, قوماقتى قاراجات ءبولدى. وبلىس اكىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ الدىنا قويعان ماسەلەسىنىڭ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن بۇل جوسپار دا بۇگىندە ءبىرتالاي قوردالانعان ماسەلەلەردى شەشۋدە. ونىڭ العاشقى قورىتىندىلارى جونىندە كەڭىرەك جازاتىن بولامىز. ال ەڭ باستى ماسەلە – حالىقتىڭ كوشىپ كەتۋ ۇدەرىسىن توقتاتۋ. ۇكىمەت وسىعان ءجىتى نازار اۋدارۋى كەرەك سياقتى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
