«قازاقستان ەت وداعى» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ماقسۇت باقتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, باعانىڭ قىمباتتاۋىنا ەكسپورت ەمەس, ىشكى نارىقتاعى قىمباتشىلىق سەبەپ بولىپ وتىر. سوڭعى ءۇش جىلدا جانار ماي باعاسىنىڭ وسۋىنەن فەرمەرلەر مال باعاسىنىڭ باعاسىن كوتەرىپ جاتىر.
ەتتىڭ قىمباتتاۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ ءوسۋى سەبەپ. مىسالى, سوڭعى ءۇش جىلدا ديزەل وتىنى ءۇش ەسەگە ءوستى. بۇل مال باعىپ وتىرعان فەرمەرلەردىڭ نەگىزگى قاجەتتىلىگى. ەكىنشى, ەلىمىزدەگى جالپى ينفلياتسيا. ءتورت ت ۇلىك - فەرمەرلەردىڭ نەگىزگى كاسىبى. ولاردا شىققان شىعىندارىنىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. ەگەر ءبارى قىمبات بولسا, ولار قالايشا باعانى ءبىر ورىندا ۇستاپ تۇرا الادى. بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇعان يمپورت كىنالى. سىرتتان كەلەتىن ەتتىڭ 85 پايىزى الىس شەتەلدەردەن تاسىلادى. وسى الىس ەلدەن كەلەتىن ەتتىڭ باعاسى وتكەن جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا 80,5 پايىزعا وسكەن. جالپى, ەت نارىعىنداعى ورتاشا باعانى كوتەرىپ وتىرعان جەرگىلىكتى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەمەس, ناق وسى سىرتتان كەلەتىن ەتتىڭ باعاسى دەيدى ماماندار. مۇنى رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەر دە دالەلدەيدى. ەت يمپورتىنىڭ 83,7 پايىزى الىس شەتەلدەردىڭ ۇلەسىنە تيەدى. قالعان 16,3 پايىزى تمد-نىڭ ۇلەسىندە.
باعانىڭ كوتەرىلۋىنە سەبەپ بولىپ جاتقانىن ايتادى. مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە قاراجاتتىڭ ءجيى اۋدارىلۋى ەتتىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلۋى مۇمكىن. ماسەلە, تەزىرەك شەشىلمەسە جۇرت, حالىقتىڭ نەگىزگى ازىعى قولجەتىمسىز بولا ما دەپ الاڭداۋلى. مالشىلار مال باعاسىنىڭ وسۋىنە جەم-ءشوپ قۇنى سەبەپ دەسە ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا ەتتىڭ ءبارى شەتەل اسىپ جاتىر دەگەن شىندىققا جاناسپايدى.
ساراپشىلار ىشكى نارىقتاعى ەت باعاسى ازىرگە قول جەتىمدى ەكەنىن ايتىپ وتىر. ەت ەكسپورتى ماسەلەسى ۇكىمەتتە ءسوز بولعانىمەن, جالپىحالىقتىق سيپات الىپ ۇلگەرگەن جوق, بىراق مۇنىڭ ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەنى بايقالىپ قالدى. ەت ەكسپورتى وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە ءتيىمدى جوبا. قازاقستاندا كەلىسىن 1500 تەڭگەگە ساۋدالايتىن ەتتى قحر-دا نەمەسە ساۋد ارابياسىندا 30-50 دوللاردان ساتۋعا بولاتىنىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى شەنەۋنىكتەر تالاي رەت ايتتى. سول سەبەپتى, كاسىپكەرلەر قازاقستاننىڭ ەتىنە شەتەلدىكتەردىڭ سۇرانىسى ارتقان سايىن, ىشكى نارىقتاعى ەتتىڭ دە باعاسى قىمباتتاي بەرەتىنىن ايتىپ وتىر. اكادەميك كوپماعامبەت ەلەمەسوۆ ەت ەكسپورتى ىشكى نارىققا زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەن شارۋا قوجالىقتارىنا بەلگىلى ءبىر مولشەردە كۆوتا ەنگىزگەن دۇرىس ەكەنىن ايتادى. سەبەبى ەت ەكسپورتى جالپىعا بىردەي مىندەتتەلسە, توننا قۋالاپ جۇرگەندە, ءشوپ-شالاممەن كۇن كورەتىن ۇلتقا اينالىپ كەتۋىمىز مۇمكىن.
ەكونوميست توقتار ەسىركەپوۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ۇكىمەت ەكسپورتقا ەت شىعارۋدان بۇرىن, الدىمەن ىشكى نارىقتى ەتپەن قامتاماسىز ەتۋگە نازار اۋدارۋى ءتيىس . ازىق ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ستاندارتتارى بويىنشا سوۆەت ۇكىمەتى كەزىندە ادام باسىنا شاققاندا جىلىنا 82 كيلوگرام ەتتەن كەلەتىن. بۇل عالىمدار انىقتاعان نورما ەكەن. ال 2000 جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ۇكىمەت 82 كيللوگرامدى 41-گە تۇسىرگەن. ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, قازاقتاردىڭ ەت ونىمدەرىن تۇتىنۋ كورسەتكىشى بۇدان دا تومەن كورىنەدى. ولاردىڭ ەسەبىنشە, 2017 جىلى جان باسىنا شاققاندا ءاربىر قازاقستاندىق ورتا ەسەپپەن 36.5 كەلى ەتتەن جەگەن ەكەن. سونىڭ وزىندە بۇل الەمدەگى ورتا دەڭگەيدەن الدەقايدا جوعارى. بىراق, جىل سايىنعى تومەندەپ كەلە جاتقان كورسەتكىش جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس.
ماسەلەن, بيىلعى جىل باستالا سالىسىمەن قازاقستان قالالارىندا ەت باعاسى تاعى قىمباتتادى. ءبىر جەرلەردە 100-200 تەڭگەگە وسسە, كەيبىر قالالاردا باعا 500 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاپ كەتكەن. ال الماتىنىڭ كەيبىر بازارلارىنان ءتىپتى قويدىڭ ەتى جوعالىپ كەتتى دەگەن ءسوز بار.
