بىزدە باسقا تاڭدار جول دا جوق. ءبىزدىڭ جولىمىز – تاۋەلسىزدىك! ءبىزدىڭ جولىمىز – تۇراقتىلىق! ەندىگى ارادا جانە قاشاندا بولسا قاسيەتتى سول تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ تۇرۋ جانە ونى نىعايتا بەرۋ ءبىزدىڭ ماڭگىلىك ساياساتىمىز بولىپ تابىلارى دا انىق. تاريح بىزگە زور مۇمكىندىك بەردى. سول مۇمكىندىكتىڭ بارلىعىن دا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ ءتيىمدى پايدالانا بىلگەنى دە تاريحي اقيقات. سونى ايتا دا ءبىلۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا «ەلىمىزدىڭ دامۋ جولىن بۇكىل الەم مويىنداپ, قازاقستاندىق, ياعني نازارباەۆ مودەلى دەپ اتادى», دەپ جولداۋدا اتاپ كورسەتىلۋى دە ايداي الەمگە بەلگىلى تاعى دا اقيقات جايت.
قالىڭ قازاق ەلىنىڭ قازىرگى كوڭىل اۋانى مەن كەي ارەكەتتەرىنەن الدەبىر تەكەتىرەستىك شەرۋلىك احۋالدى اڭدار ەدىك. ارينە, ءتۇرلى دە الۋان پىكىرلەردىڭ بولعانىنا, سول پىكىرلەردى قورعاۋعا دا اركىم ىنتالى ەكەندىگىندە تۇرعان ورەسكەلدىك تە جوق شىعار. داۋرىعىپ ىزدەپ جۇرگەن دەموكراتيامىزدىڭ تالابى دا وسى عوي. دەگەنمەن, تاۋەلسىزدىك جىلدارى جاسالعان جانە قول جەتكىزىلگەن تابىستار مەن يگىلىكتەردى جوققا شىعارۋ دا جاراسپاس ەدى. قازىر بولماعاندى بولدىرا جانە دە ارانداتا سويلەپ, سول ارقىلى ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ شىرقىن بۇزۋعا ىنتالى بولىپ وتىرعان سىرتتا دا, ءوز ىشىمىزدە دە مۇددەلى توپتار بارلىعىنا ەش كۇماندانۋعا دا بولماس. ارانداتۋشىلىققا ەرۋ – اردىڭ ءىسى ەمەس. ءبىز سول ارانداتۋ ارەكەتتەرىنىڭ اقىرىندا ەلدەگى تۇراقسىزدىق پەن بىرلىگىمىزدىڭ شىرقىن بۇزۋ مەن اقىر سوڭىندا ەلدەگى داۋ-جانجالدىڭ باستالىپ كەتە بەرۋىنە ەشقاشان جول بەرمەۋگە ءتيىستىمىز. شىرقىمىز بۇزىلماسىن! بۇل – ءوز شاڭىراعىمىزدىڭ وتىن ءوزىمىز وشىرگەنمەن بىردەي قاتەرلى جاعداي.
وسى قاتەر تۋرالى پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا «نەگىزسىز, جۇيەسىز ساياسي ىرىقتاندىرۋ ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا, ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتەن ايىرىلۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز», دەپ اتاپ كورسەتتى. ارينە, ساياسي جاڭعىرۋ قاجەت. «مەن ۋادە ەتكەن ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسى ازاماتتارىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس, بىرتىندەپ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. سوندىقتان ءبىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىنباي», كەرىسىنشە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز», دەگەن جولداۋ جولدارىنداعى وسى ءبىر ۇستانىم بارشامىزدىڭ سانامىزدا جۇرگەنى كەرەك.
جانە دە اسىعىستىققا سالىنباي ساياسي رەفورمالاردى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ق.توقاەۆتىڭ بۇل ۇتىمدى ۇستانىمىن ءار قازاقستاندىق تەرەڭ سانامەن زەردەلەۋگە ءتيىس. ءبىز – سوناۋ توقسانىنشى جىلداردان, ياعني تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىنەن باستاپ اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان ەلمىز. سودان ۇتپاساق, ۇتىلعان جوقپىز. ەندىگى ارادا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ ساباقتاستىقتى ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن دامۋدىڭ باستى ءارى نەگىزگى ارقاۋى ەتىپ وتىرعان ۇستانىمى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەندىگىن ايتقىمىز كەلەدى.
اۋەلى قوعامدىق-ساياسي ءومىردى جاڭعىرتا الساق قانا ەكونوميكالىق رەفورمالار تابىستى بولارىن ءوز جولداۋىندا پرەزيدەنتتىڭ وتە ورىندى ايتقاندىعى ساياسي جۇيەنىڭ بۇل فورمۋلاسى مەملەكەت تۇراقتىلىعىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالاتىندىعىن كولدەنەڭ تارتساق دەيمىز.
جولداۋدا زامان تالابىنا ساي ءتيىمدى مەملەكەتتى ورنىقتىرۋ جانە حالىقپەن ءتيىمدى كەرى بايلانىس ورناتۋ ماسەلەسىنە زور ماڭىز بەرىلىپ وتىر. «كوپ جاعدايدا ازاماتتارىمىز ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگاندار باسشىلارىنىڭ ق ۇلىقسىزدىعى مەن «بەيقامدىعىنا» بايلانىستى پرەزيدەنتكە جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولادى», دەپ پرەزيدەنتتىڭ جولداۋ جولدارىنداعى بۇل ايتقانى ءبىزدى تەرەڭ ويعا جەتەلەۋگە ءتيىستى. جولداۋدا قوعامدىق ۇنقاتىسۋ, اشىقتىق, ادامداردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا جەدەل نازار اۋدارۋ مەملەكەتتىك ورگاندار قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى بولىپ سانالاتىندىعى انىق ايتىلعان.
حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسى نەگە الشاقتاپ كەتتى؟ وسى ورايدا ءوز پايىمىمىزدى ايتار بولساق, قازىرگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ دەنى حالىقپەن سول حالىقتىڭ جۇرەگىنە جول تابارلىق ءسوز تاۋىپ, حالىقتىڭ ءوز «تىلىندە» سويلەسە الماي ءجۇر. كەيبىرىنىڭ شەشەندىگى, كەيبىرىنىڭ ورەسى جەتە بەرمەيدى. كەيبىرى تىلگە شورقاق. ءوز دەڭگەيىن بىلەتىن سونداي مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر حالىقتىڭ اراسىنا بارۋعا جاسقانا ما دەپ ويلايمىن.
قازاقستانداعى ساياسي رەفورمالاردىڭ ىشىندە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە ونى جويۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ قالارى دا انىق. ويتكەنى جەمقورلىق دەرتىنىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتكەن سىڭايلى. بۇل جايت حالىقتىڭ بيلىكتەن كوڭىلى قالۋىنا جانە مەملەكەتكە دەگەن سەنىمسىزدىككە سوقتىرىپ وتىر.
«سىبايلاس جەمقورلىقپەن جان-جاقتى كۇرەسۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قىلمىس جاسالعان مەكەمەنىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن زاڭنامالىق جانە نورماتيۆتىك تۇرعىدان ناقتى بەلگىلەۋ كەرەك. سونداي-اق زاڭسىز جانە ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە بارعانى ءۇشىن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن قاتاڭ جازالاۋ كەرەك. ونداي قىزمەتكەرلەرگە تەرگەۋ سالاسىندا ورىن جوق. كىناسىزدىك پرەزۋمپتسياسى قاعيداتى تولىق كولەمدە ساقتالۋى ءتيىس», دەگەن ق.توقاەۆتىڭ جولداۋداعى بۇل ءسوزى جەمقورلىق سىندى وسى ءبىر كەسەلمەن كۇرەستىڭ جاڭا ءبىر وركەنيەتتى ءارى زاڭدى جولىن اشارى انىق.
جەرگىلىكتى جەردە جاستارمەن ءجيى كەزدەسىپ تۇرامىن. وسى جەمقورلىق جايى جاستاردى قاتتى الاڭداتادى, ءتىپتى اشىندىرادى دەۋگە دە بولادى. ءبىز ەندىگى ارادا ارى دا, جانى دا تازا ۇرپاق تاربيەلەۋ ماسەلەسىمەن جەتە اينالىسۋعا ءتيىستىمىز. قازىر جاستاردىڭ ساناسىندا نە نارسەنى بولسىن پارا بەرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقانداي. جاستارىمىز قازىر پارا بەرۋدى بەسىكتەن بەلدەرى شىقپاي جاتىپ, ياعني وقۋ ورىندارىندا وقي ءجۇرىپ ۇيرەنىپ, سوعان داعدىلانىپ جاتقاندىعى دا بەلگىلى.
كەزىندە قازاق ساتيراسىنىڭ ءدۇلد ۇلى وسپانحان اۋباكىروۆتىڭ ەمتيحاندى «كونياكتىڭ» – بەسكە, «اراقتىڭ» – تورتكە, «سىرانىڭ» ۇشكە تاپسىرعانى تۋرالى كەرەمەت ءبىر ءاجۋاسى بار ەدى. ارينە, بۇل ارادا ءبىز جوعارى وقۋ ورىندارىنا, ولاردىڭ وقىتۋشىلارىنىڭ بارىنە بىردەي كولەڭكە تۇسىرۋدەن اۋلاقپىز. دەگەنمەن دە, جەمقورلىقتىڭ وقۋ ورىندارىندا ءالى دە قالىپ وتىرعاندىعىن ءتيىستى ورىندار دا جوققا شىعارمايدى.
بۇل كەسەلدى جويۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تارتىپكە كەلتىرگەن ابزال. ويتكەنى جىل سايىن جۇزدەگەن مىڭ تەڭگەلىك وقۋ اقىسىن تولەپ وتىرعان ستۋدەنتكە تەرەڭ ءبىلىم الۋعا قاتاڭ تالاپ قويۋدان دا «اقشاسىن تولەپ تۇرسا بولدى» دەگەن پيعىلدىڭ باسىم جاتقاندىعى دا جاسىرىن ەمەس. ال تالاپ بولماعان سوڭ تالاپتى جاستار تەرەڭ ءبىلىم الۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىرعانداي. ال جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن ازايتامىز دەپ قۇلشىنعان نە ءبىر وقۋ مينيسترلەرىنەن ءالى دە ءبىر تياناقتى ءىس كورىنگەن جوق.
ق.توقاەۆ ءوز جولداۋىندا الەۋمەتتىك جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ جاڭا ۇستانىمدارىن دا ورىندى العا تارتا ءبىلدى. ويتكەنى قازىر الەۋمەتتىڭ مەملەكەتكە ءۇمىت ارتىپ الاڭداپ وتىرعان جايلارى بارشىلىق. بۇل ورايدا پرەزيدەنت ءبىلىم بەرۋدىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ مەن جاستاردىڭ قابىلەتىن ايقىنداپ, كاسىبي باعىت-باعدار كورسەتۋگە ايرىقشا نازار اۋداراتىن كەز كەلگەنىن ورىندى اتاپ كورسەتتى. اسىرەسە دارىندى اۋىل بالالارىن ىرىكتەپ الىپ, جاقسى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىنا جىبەرۋ قاجەتتىگىنىڭ ايتىلعانى كوڭىلدەن شىقتى. راسىندا دا قازاقتىڭ نەبىر دارىندى دا تانىمال تۇلعالارىنىڭ بارلىعى دا اۋىلدان شىققاندىعىن ەش ۇمىتۋعا بولماس. اۋىل بالاسىنا دەگەن بۇل قامقورلىق پەن سەنىم ءوزىن ءوزى اقتايتىن قادام بولارى ءسوزسىز.
ەندىگى ارادا سونداي-اق پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا اتاپ كورسەتكەنىندەي, جاستارعا كاسىبي ءبىلىم بەرۋدىڭ جاڭا ستاندارتىن كەڭىنەن ەنگىزۋگە ءتيىستىمىز. اۋەلى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن جاستار اراسىندا كاسىبي, جۇمىسشى ماماندىقتارى كەڭىنەن ناسيحاتتالۋى كەرەك. بىزدە ءالى دە بولسا تەك جوعارى ءبىلىم الۋ كەرەك دەگەن قاتىپ قالعان ءبىر قاعيدا بار. كەزىندە جاپپاي زاڭگەرلىك جانە ەكونوميكالىق ءبىلىم الۋ باسەكەگە اينالماسا دا بەلەڭ الىپ كەتكەنى راس. ولاردىڭ بارىنە بىردەي جۇمىس قايدان تابىلسىن! وسى ورايدا سول زاڭگەرلىك ديپلومعا كەتكەن قىرۋار قارجىعا الدەبىر كاسىپ اشىپ الماعان ەكەنمىن دەپ وكىنىپ جۇرگەندەردى دە كەزدەستىردىك.
جاستاردى كاسىپ پەن ەڭبەكقورلىققا باۋلۋعا دا قوعام بولىپ ايرىقشا كوڭىل بولەتىن كەز كەلدى. ەرتەڭگى كۇنگى ۇرپاعىمىز ماسىل بولماسىن دەسەك, بۇل ماسەلەنى وسى باستان ويلاعانىمىز ءجون. بالانى جاسىنان ەڭبەك پەن كاسىپكە باۋلۋدىڭ ءتيىمدى ءبىر جولى ءتۇرلى قولونەر ۇيىرمەلەرى بولسا كەرەك. الايدا قازىر ءتۇرلى قولونەر ۇيىرمەلەرى جەر-جەردە جەتىسپەي دە جاتىر. قازىرگى جاعدايدا ارقايسىمىز ءبىر عانا نارسەگە اسىعۋىمىز كەرەك. ول: ادال ەڭبەك ەتىپ, الەمدىك وركەنيەت كوشىنەن قالىپ قويماۋعا جانە نەعۇرلىم تەرەڭ ءبىلىم الىپ, سونى قازاق ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمساۋعا اسىعۋ.
ق.توقاەۆتىڭ جولداۋداعى «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بىراق مۇنداي دارەجەگە جەتۋ ءۇشىن ءبارىمىز داڭعازا جاساماي, جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ءتىل ۇلكەن ساياساتتىڭ قۇرالى ەكەنىن دە ۇمىتپاعان ءجون», دەگەن ۇستانىمىن ءبىز جاڭاشا ۇعىنىپ, جاڭاشا پايىمداۋعا ءتيىستىمىز. قازاق ءتىلى جانە ونىڭ تاعدىرى ءۇشىن قىزىلشەكە بولىپ ايتىسقان, ءالى دە ايتىسىپ جاتقان سول ۇزاق جىلداردان بەرگى داعدىدان قالۋىمىز كەرەك. ەندى «قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى ءرولى كۇشەيىپ, ۇلتارالىق قاتىناس تىلىنە اينالاتىن كەزەڭى كەلۋى» ءۇشىن ءبىزدىڭ ارقايسىمىز نە ىستەۋگە ءتيىستىمىز؟
ەندىگى ارادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وركەندەمەي جاتقان جايى بولسا, بۇل ءۇشىن مەملەكەتتى دە, قازاقستاندى مەكەندەپ وتىرعان وزگە ۇلت وكىلدەرىن دە ايىپتاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبارى دە وزىمىزدەن. ءتىلىمىز ءۇشىن ارقايسىمىزدىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگىمىز بار ەكەندىگىن ۇعىناتىن كەز ابدەن كەلىپ جەتتى.
بۇل ورايدا ءتىل بىلمەستىك جانە ەندى نە ىستەۋ كەرەك دەگەن كوكەيىمىزگە جينالعان ءوز ساۋالىمىزعا وراي «مەملەكەتتىك ءتىل جانە وتباسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى», «مەملەكەتتىك ءتىل جانە مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى», «مەملەكەتتىك ءتىل جانە بيزنەس پەن حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى» اتتى وسى ءۇش باعىتتى قامتيتىن باعدارلاما ءتۇزۋدى ۇسىنار ەدىك... قىسقاسى, ەندىگى ارادا انا ءتىلىمىز ءۇشىن ءار وتباسى, ءار مەملەكەتتىك قىزمەتشى, ءار قازاق بالاسى ءوزىن جاۋاپتى سەزىنە السا عانا انا ءتىلىمىز ماڭگىلىكتىڭ ماڭگىلىگى بولىپ قالارى انىق.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ العاشقى جولداۋىندا قازاقستان قوعامىن تولعاندىرىپ وتىرعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ناقتىلى جولدارىن جانە الداعى ۋاقىتتاعى مىندەتتەردى انىق ءارى تولىق سارالاپ بەرگەندىگىن ايتۋ پارىز. ەندى ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدا «مەن نە ىستەۋىم كەرەك؟» دەگەن ءبىر عانا وي بولۋى كەرەك. ەل تاعدىرى ءۇشىن ءبارىمىز دە جاۋاپتىمىز. ەڭ باستىسى, جولداۋدان ءبىز وسىنى تاعى دا ايقىن سەزىنە تۇستىك.
جابال ەرعاليەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
كوكشەتاۋ
