جانات جاڭقاش ۇلى,
اقىن:
قاسىم اتىنداعى سىيلىق تاعايىندالسا...
فورۋم وتكىزۋ يدەياسى وبلىستىڭ ەكس-اكىمى ەرلان قوشانوۆ مىرزانىكى. بىلتىر قاراعاندىلىق جاس اقىن-جازۋشىلارمەن وتكەن كەزدەسۋدە وسىنداي ۇسىنىس ايتقان. سول ۇسىنىستى جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارما جۇزەگە اسىردى. مەكەمە باسشىسى نۇرجان جەتپىسباەۆ پەن ونىڭ قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگى ەرەن ەكەنىن ايتۋ پارىز.
فورۋم اياسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى نۇرلان دۋلاتبەكوۆ پەن مەتسەنات بەكزات التىنبەكوۆتىڭ دەمەۋشىلىگىمەن سەمەيلىك اقىن باۋىرجان يگىلىك پەن ماڭعىستاۋلىق اقىن ەدىلبەك دۇيسەننىڭ جىر كىتابى جارىققا شىعاتىن بولدى.
دوڭگەلەك ۇستەلدە بايانداما جاساعان اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى گۇلنار سالىقبايدىڭ «فورما الدىندا ەمەس, اقىنداردىڭ سوڭىندا جۇرسە» دەگەن سوزىنەن جاستاردىڭ ىزدەنىسى تەك فورمالىق دەڭگەيدە عانا ءجۇرىپ جاتقانىن اڭدادىق. سونداي-اق «قالاماقىمەن شىعاتىن كىتاپتاردىڭ مەملەكەتتىڭ مەنشىگىنە ءوتۋى» تۋرالى ماسەلەنى ەلوردادا بۇدان بۇرىن تالقىلاعانىن, شەشىلىپ قالۋى ءتيىس ەكەنىن داۋلەتكەرەي كاپ ۇلى ايتىپ, ونىڭ ءسوزىن «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ باسقارما توراعاسى دارحان قىدىرالى ساباقتاپ, قۋاتتاپ بەردى.
فورۋم بارىسىندا قاسىم امانجولوۆ اتىندا سىيلىق تاعايىنداۋ, مەكتەپ وقۋلىقتارىنان «رۋسسكايا ليتەراتۋرانى الىپ تاستاپ, «الەم ادەبيەتى» ءپانىن كىرگىزۋ» تۋرالى ۇسىنىس ايتتىق. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسىپ وتىرعان قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ابزال نۇكەنوۆ قاسىم سىيلىعى ماسەلەسىن قاراستىراتىنىن, شەشۋگە تىرىساتىنىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ۇسىنىس بىلاي ەدى: جىلىنا ءۇش اقىنعا قاسىم اتىنداعى سىيلىق بەرىلۋى كەرەك. جاس ارالىعى 25-44 جاس «44» قاسىمنىڭ جاسى. بۇل ءبىر جاعى جاستاردى قولداۋ بولسا, ءبىر جاعى قاسىمدى دارىپتەۋ. قاراعاندىدا قاسىم اتىندا جىلىنا ەكى ءمۇشايرا وتەدى. ءبىرىن – مادەنيەت باسقارماسى, ەكىنشىسىن – تىلدەردى دامىتۋ جونىندەگى باسقارما ۇيىمداستىرادى. ءبىر ءمۇشايرانىڭ قاراجاتىن قاسىم اتىنداعى سىيلىققا جۇمساسا دەگەنبىز. قولداۋ تاباتىن سەكىلدى. كۇتەلىك...
ال قازاق بالالارىنا ورىس تىلىندە وقىتىلاتىن «رۋسسكايا ليتەراتۋرانى» «الەم ادەبيەتىنە» ايىرباستاۋ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ قۇزىرىندا. بۇل ءوزى جيىرما جىلدىق پروتسەسس. ءبىرىنشى قادام «رۋسسكايا ليتەراتۋرادان» ساباق بەرەتىن كادر دايارلاۋدى توقتاتۋ. ەكىنشى قادام وقۋلىققا كىرەتىن الەم كلاسسيكتەرىن قازاق تىلىنە ءتارجىمالاۋ, وقۋلىق ازىرلەۋ. ءۇشىنشى قادام «الەم ادەبيەتى» پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستاز دايارلاۋ. وسىمەن جيىرما جىلىڭىز تۇگەسىلەدى. ەگەر ءبىز العاشقى قادامدى بيىل باستاساق, 2039-40 جىلدارعا تاپ كەلەدى. ول كەزدە پرەزيدەنت تە, مينيستر دە باسقا بولماق. ۇرپاق تا باسقا. ماسەلە ءبىزدىڭ نەشە جىلعا كەشىگەتىنىمىزدە...
قاراعاندىدا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان فورۋمنىڭ كوتەرگەن جۇگى وسى.
ابىلاي ماۋدانوۆ,
اقىن:
بولاشاق وقىرماننان قول ءۇزىپ المايىق
قاراعاندىداعى جاس اقىن-جازۋشىلار فورۋمى تەك جاستاردىڭ عانا ەمەس, ورتا بۋىن, اعا بۋىننىڭ باسىن قوسقان ماعىنالى ءماجىلىس بولدى. ايماقتارداعى كوزگە ءتۇسىپ, قالامگەرلەرمەن بىرگە ادەبيەت الەمىنىڭ ەسىگىن ەندى اشۋعا تالاپتانىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر دە نازاردان تىس قالماپتى. ياعني, ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعى ءمىنسىز. ەڭ الدىمەن وسىعان قۋاندىم. ويتكەنى «ەڭ ۇلى اقىن – جاس اقىن» (ۇ.ەسداۋلەت) دەگەندەي, مۇنداي پىكىرتالاس بۋىنى قاتا قويماعان بالعىن تالاپكەرلەر ءۇشىن پايدالى.
بۇرىندا دا ايتىلىپ جۇرگەندەي, قازىر پوەزيا جانرىندا ءوندىرىپ جازىپ جۇرگەن دارىندار كوپ. جيىندا بۇعان تاعى ءبىر مارتە كوزىمىز جەتتى. بۇل ابايشا ايتقاندا «تۋعاننان دۇنيە ەسىگىن ولەڭمەن اشىپ, ولەڭمەن جەر قوينىنا دەنەسى كىرەتىن» قازاقتىڭ ەرەكشەلىگىنەن شىعار.
بۇگىندە الەۋەتى زور, تەپكىنى جويقىن, ەكپىنى قاتتى اقىندار شوعىرى ءوسىپ كەلەدى ەكەن. وعان ارينە, قۋانامىن, بىراق... كوكەيدە كوپ سۇراق قىلاڭ بەرەدى.
ءيا, مىقتى اقىن, مىقتى ولەڭ كوپ. الايدا, «قىر ەلىنە قىدىر بولىپ دارىعان» احاڭنىڭ «قىرىق مىسالىنداي» قازىرگى قوعامنىڭ سۇرانىسىن وتەپ جۇرگەن ولار ەمەس, جىلتەتپە, جىلتىراق, سورپاسى تاتىمايتىن, ارزانقول «شاتپاق-تاقپاقتار» ەكەنىن دە مويىنداۋ كەرەك. قازىر الەۋمەتتىك جەلىدە نە ۇيقاسى, نە ماعىناسى جوق بالدىر-باتپاققا ءتىلىن جۇتارداي تامسانىپ, «مۇقاعاليدىكى» دەپ تاراتا بەرەتىن «وقىرمان ورتاسى» قالىپتاستى. ءوز-وزىنە «اقىن» دەگەن ات قويىپ, ايدار تاعىپ, اتتانداپ جۇرگەندەر قانشاما؟!
وسى رەتتە ماعان جازارمان مەن وقىرمان اراسىنداعى «التىن ارالىق» نەگە الشاقتاپ كەتتى دەگەن وي كەلدى. ءبىز ادەبيەتتى ء«تىل بايلىعىن كورسەتەتىن» الاڭعا اينالدىرىپ, كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەن جوقپىز با؟ تالعامى تومەندەپ كەتكەن ولەڭسۇيەر قاۋىم, تەرەڭ ويلى تۋىندىلاردى وقۋعا قالاي جەتەلەيسىز؟ اقىندار ء«وز قازانىمىزدا ءوزىمىز قايناپ», قوعامدى نازاردان تىس قالدىرعان جوقپىز با؟ بۇل «ادەبيەتتە جاڭاشىلدىققا بارمايىق, وقىرمان دەڭگەيىنە تۇسەيىك» دەگەن ءسوز ەمەس, ارينە. تەك ادەبي تۋىندى دا تاۋار عوي, «ارزان تاۋارعا» ەتى ۇيرەنىپ العان ەلدىڭ ساف ونەرگە دەگەن ىقىلاسىن قالاي قايتارامىز دەگەن ويدان تۋعان سۇراقتار.
فورۋمدا جازۋشى داۋرەن قۋات دراماتۋرگياعا كوپ جاستاردىڭ بارا بەرمەيتىنىن ايتتى. بۇل دا وي سالار ۇسىنىس بولدى دەپ ەسەپتەيمىن. تەك قانا دراما ەمەس, ساتيرا, بالالار ادەبيەتىنە قۇلاش ۇرعان زامانداستارىمنىڭ قاراسى قالىڭ دەپ ايتا المايمىن. جازۋشى تۋىندىسىنىڭ اتىن شىعارۋ ءۇشىن ەمەس, كەمشىلىكپەن كۇرەسۋ, قوعامدى تۇزەۋ ءۇشىن جازادى عوي. ءوز تاجىريبەمنەن كورگەنىم, نىساناعا تەز تيەتىن, اسەرى مول جانر – ساتيرا. سول سىن-سىقاققا كوڭىل بولىنسە دەگەن تىلەگىم بار. ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت – قالادا وسكەن بالانى ەندىگى جەردە تەك قانا تازشا بالا, الدار كوسە, قوجاناسىرمەن قىزىقتىرا المايسىڭ. سول ءۇشىن دە بۇل پەرسوناجداردى زاماناۋي كەيىپكەرلەرمەن بايلانىستىراتىن تىڭ دۇنيەلەر كوبىرەك كەرەك. ءبىزدىڭ جازىپ جاتقانىمىزدى ەرتەڭ وقيتىن دا سول بالعىندار عوي. بۇگىنگى بۋىننىڭ بەتىن قاراتا الماساق تا, بولاشاق وقىرماننان قول ءۇزىپ المايىق. بۇل جايلى قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ابزال نۇكەن ۇلى: ء«بىز بالالاردى ءوزىمىزدىڭ دۇنيەلەرمەن قىزىقتىرا الماساق, ولار وزگەنىكىنە ۇمتىلاتىن بولادى», دەپ جاقسى ايتتى. وسى رەتتە, ءماجىلىس جۇرگىزۋشىسى بولعان اقىن جانات جاڭقاش ۇلىنىڭ ويىن ابدەن قوستايمىن. جىگەرلى اقىن «ورىس ادەبيەتىن مەكتەپ باعدارلاماسىنان الىپ, ونى الەم ادەبيەتىنە ەنگىزۋ كەرەك», دەگەن ورىندى ۇسىنىس ايتتى. جانە بۇل بۇگىننەن باستاپ قولعا الاتىن ماسەلە.
باتىرحان سارسەنحان,
اقىن:
ينەنىڭ كوزىندەي جارىق ساڭىلاۋ بىلىنەدى
جاس اقىندار مەن جازۋشىلاردىڭ باسىن قوسقان فورۋمدا ءبىرشاما سونى پىكىرلەر, جان-جاقتى تاقىرىپتار قاۋزالدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن مۇنداي جيىنداردى «ۋاقىت جۇتۋ ماشيناسى» دەپ ەسەپتەپ كەلگەن ەدىم. ول ويىم وزگەردى. جالپى, ءار ادامنىڭ ءومىربايانى بولاتىنى سەكىلدى, ءار بۋىننىڭ ءوز ءومىربايانى, تاريحى, تانىمى بولادى. ادەبي جيىندا ءۇش تاقىرىپتى قوزعادىم. ءبىرى – بىلىمسىزدىكپەن كۇرەسۋ, ەكىنشىسى – نەمقۇرايلىلىقتى جەڭۋ, ءۇشىنشىسى – ءار قالادا ءتىل ۇيرەنۋ كۋرستارىن اشۋ. جاستاردىڭ شوۋعا قۇمارتىپ جۇرگەنى, ىشتارلىققا ۇرىنۋى, ءوز باسىنان وزگەنى كورە الماۋى, جاقسى دۇنيەنى باعالاي الماۋى – ءبارى-ءبارى بىلىمسىزدىكتەن تۋىنداپ وتىر. كافكا جازعان قامال ىشىندە ءومىر سۇرەتىن سانالار كەڭەستىك جۇيەمەن بىرگە ك ۇلى كوككە ۇشۋى ءتيىس. ونسىز دا ەسەسى كەتكەن بىزدەي حالىق ءۇشىن ءبىر ءسات توقتاۋعا, شەگىنۋگە جول جوق.
فورۋم اياسىندا ءبىرشاما جاستارمەن, اعا بۋىنمەن وي بولىستىك, ولەڭدەرىن تىڭدادىق. قۋانارلىق دۇنيەلەر بار. ينەنىڭ كوزىندەي جارىق ساڭىلاۋ بىلىنەدى. تەك سول ۇلكەن كولەمگە ۇلاسسا ەكەن.
ەدىلبەك دۇيسەن,
اقىن:
جىر كىتابىم جارىققا شىقپاق
الماتى – اسىرەلەپ ايتقاندا «الميساقتان» بەرى اقىنداردىڭ قالاسى عوي. مەنىڭ وسى ءبىر قالادان كەتىپ, ماڭعىستاۋعا كەلگەنىمە ءبىر جىل بولىپتى. البەتتە, بۇدان كىشىگىرىم تراگەديا جاساۋدىڭ قاجەتى جوق. ماڭعىستاۋدا جاتىپ, ءحال-قادىرىمىزشە كىتاپ «كەمىرىپ» جاتساق تا, ادەبي ورتانىڭ ورنى بولەك. فورۋمنىڭ ەڭ ءبىرىنشى كوڭىلىمە جاعار تۇسى وسى – جاس اقىن-جازۋشىلاردى كورۋ, دوستارىم مەن اعا-باۋىرلارىمنىڭ ايقۇشاعىنا جىلىنۋ.
ادەبي فورۋمدار اتاۋلى وسى جىلدىڭ ىشىندە ءۇشىنشى نە ءتورتىنشى رەت وتكىزىلۋدە دەپ جاتىر. قالامگەرلەردىڭ وزدەرىنىڭ تاراپىنان مۇنىڭ قاجەتسىزدىگىن ايتىپ, دابىرا قاعۋ, وعان كەتكەن قارجىنى سانامالاۋ باسىمدىق الىپ بارادى. البەتتە, اركىمنىڭ جەكە پىكىرى. وسى داۋرىعۋدىڭ بيىك ۇلگىسى ازيا قالامگەرلەرىن استانامىزعا الىپ كەلگەندە كورىندى. مەنىڭ سىرتتاي باقىلاعاندا, تۇسىنگەنىم مىناۋ: جالپى قاي-قاي فورۋمنىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن فورماتىنا تاعار ءمىن جوق. ءمىن – ءبىزدىڭ قالامگەرلەردىڭ وزدەرىندە. دۇرىس سويلەۋدى, قاي جەردە نە ايتۋ كەرەگىن, فورۋمدى پايدالانىپ شىعارماشىلىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ سىندى كەرەكتەردى ءساتتى جۇزەگە اسىرا المايدى. ءدال وسى كەمىستىك قاراعاندىدا وتكەن كەشەگى اقىن-جازۋشىلاردىڭ فورۋمىندا دا كورىندى. قاراعاندى اكىمدىگى, جاستار باسقارماسى, جانات جاڭقاش ۇلى باستاعان ءبىرشاما جاس اقىندار فورۋمنىڭ ءساتتى وتۋىنە بار جاندارىن سالدى. ونىڭىز ماڭعىستاۋدان كەلگەن ءبىزدىڭ كوزىمىزگە انىق ۇردى. تەك, ادەبي اڭگىمە ايتىلۋعا ءتيىستى دوڭگەلەك ۇستەلىمىز ءدۇنياۋي اڭگىمەگە ۇلاسىپ بارا جازداپ, ارەڭ تەجەلدى. بولعان دۇنيە ايتىلۋى كەرەك. ىشتەگى جينالىپ قالعان تەڭ-تەڭ پەندەلىك اشۋ-ىزالارى مەن ماقتاندارىن مۇنداي جەردە قۇسۋى ورىنسىز.
فورۋم مەنىڭ شىعارماشىلىعىما اسەر ەتتى دەپ ايتا المايمىن. دەگەنمەن, شىعارماشىلىق ءومىر جولىمىزدا ەلەۋلى ءىز قالدىراتىن ءتۇرى بار. ولاي دەيتىنىم, فورۋم اياسىندا ەكى جاس اقىننىڭ جيناعىن شىعارۋ كوزدەلگەن ەكەن. ونىڭ العاشقىسى بولىپ باۋىرجان يگىلىك سىندى تاماشا اقىندى تاڭداپ, ەكىنشى قاتارعا ءبىزدى دە قوستى. كوپتەن كوكەيدە جۇرگەن جىر كىتابىمىزدى شىعارۋدىڭ ءساتى وسى قاراعاندىدا تۇسكەنىنە تەك قۋانۋىم كەرەك شىعار.
بەتتى دايىنداعاندار ميراس اسان, مارجان ءابىش, «Egemen Qazaqstan»
