رەسەيدىڭ ءباسى جوعارى
– بالالار تاۋارلارى ءوندىرىسى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى داريا گايدەنرايح الماتىدا وتكەن «ەاەو: بالالار ويىنشىعى نارىعى» حالىقارالىق فورۋمىندا وسى 0,4 پايىزدىڭ ءوزى ەلدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تامىرىنا قان جۇگىرتۋگە شاماسى جەتەتىنىن ايتتى. الايدا وتاندىق كاسىپكەرلەر بۇل مۇمكىندىكتى ۋىستان شىعارىپ الىپتى.
«قازاقستاننىڭ ويىنشىق نارىعىنداعى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىز 1 پايىزدىڭ اينالاسىندا بولۋى ابدەن مۇمكىن. بالالارىمىز ويناپ جۇرگەن ويىنشىقتىڭ 99 پايىزى يمپورتتىق ءونىم», دەيدى د.گايدەنرايح.
قازىر بالالار تاۋارلارى تاسىمالىنىڭ 40 پايىزى كولەڭكەلى نارىقتا. 2017-2018 جىلدارى بۇل نارىق داعدارىستى باسىنان وتكەرىپ, كولەمى 17-20 پايىزعا تومەندەدى.
د.گايدەنرايحتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تۇتىنۋشىلار فۋنكتسيونالدى ءارى جوسپارلى ساۋداعا ءمان بەرەدى. دەمەك, ەندىگى باسەكەنىڭ تاعدىرىن تۇتىنۋشىنىڭ تالعامى شەشەدى. «قازاقستاندا ويىنشىقتىڭ ساپاسى مەن ارنايى ساتۋ نۇكتەلەرىن انىقتايتىن ورتاق دەرەكتەر بازاسى جوق. ال وتاندىق ويىنشىقتاردىڭ باعاسىنا حالىقتىڭ كوپشىلىگىنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. بۇل ەلدە ويىنشىق يندۋسترياسىنىڭ ءالى دە جولعا قويىلماعانىن اڭعارتادى. يمپورت كولەمى دە الداعى ۋاقىتتا كوبەيمەسە ازايمايدى. نارىقتاعى تۇتىنۋ-
شىنىڭ سۇرانىسى مەن تالابى جوعارى. ويىنشىق يمپورتىنداعى كولەڭكەلى بيزنەسكە توقتاۋ سالساق, ساپا ماسەلەسىنە الاڭداماۋعا بولادى. ءبىز سىرتتان كەلەتىن تاۋارلارعا كۇدىكپەن ەمەس, تالعاممەن قاراۋىمىز كەرەك. تۇتىنۋشى تالعامى بالالار ويىنشىعى يندۋسترياسىنىڭ تاعدىرىن شەشەدى», دەدى ول بىزبەن اڭگىمەسىندە.
بيىلعى تامىز ايىنىڭ باسىندا رەسەيدىڭ ونەركاسىپ جانە ساۋدا مينيسترلىگى 2030 جىلعا دەيىن بالالار تاۋارلارىن دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ جوباسىن اشىق تالقىلاۋعا ۇسىندى. «2025-2030 جىلدارى ەكسپورتتىق نارىقتارعا شىعۋى ءۇشىن وتاندىق وندىرۋشىلەردى ونىمدىلىگى جوعارى زاماناۋي جابدىقتارمەن جابدىقتاۋ جانە تسيفرلى ەكونوميكا تالاپتارىنا جاۋاپ بەرەتىن بالالارعا ارنالعان ءونىم شىعاراتىن جاڭا وندىرىستەر قۇرۋ كەزىندە كەڭ اۋقىمدى قولداۋ جوسپارلانۋدا» دەپ حابارلادى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
الماتىدا وتكەن حالىقارالىق فورۋمدا ەكسپورتتىق ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اندرەي سلەپنەۆ قازاقستان نارىعىندا رەسەيلىك تاۋار وندىرۋشىلەر ءونىمىنىڭ ۇلەسى كوبەيىپ, ۇسىنىلعان تاۋار تۇرلەرى ءارتاراپتانىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. ماسەلەن 2018 جىلى ەكسپورت كولەمى 64 ملن اقش دوللارىنا جەتكەن. ونىڭ 50 پايىزى – بالالار ويىنشىعى, 31 پايىزى – بالالارعا ارنالعان تاعامدار. «رەسەيلىك بالالار تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ ءونىمى قازاقستاندا سۇرانىسقا يە. ءبىزدىڭ تاربيەمىز, مەنتاليتەتىمىز ۇقسايدى. ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى ءبىر دەڭگەيلەس دالىزدە. اقش دوللارى قىمباتتاسا, ونىڭ اسەرى ەكى ەلگە دە بىردەي سەزىلەدى. بالالار ويىنشىعى نارىعىن قولدان رەتتەي المايسىڭ, سوڭعى نۇكتەنى بالالاردىڭ تالعامى قويادى», دەگەن ا.سلەپنەۆ وزدەرىنىڭ ويىنشىقتارىنىڭ قازاق جەرىندە ءباسى باسىم بولارىنا سەنىپ وتىر.
وسى جيىندا ءسوز العان رەسەيلىك ساراپشىلار ەاەو كەڭىستىگىندە بالالار تاۋارلارى جانە ويىنشىقتارى يندۋسترياسىنىڭ ورتاق قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ, وعان وزدەرىنىڭ دايىن ەكەنىن ءمالىم ەتتى. دەمەك ءبىزدى ەاەو نارىعىندا دا بالالاردىڭ سۇرانىسى ءۇشىن الامان باسەكە كۇتىپ تۇر. جەڭگەن تاراپ قانا بالالاردىڭ پسيحولوگياسىنا ءامىرىن جۇرگىزەدى.
رف اككرەديتاتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا فەدەرالدىق قىزمەتى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى اركادي ەگوروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەاەو مۇشە ەلدەردىڭ بالالار ويىنشىعىنا ارنالعان تەحنيكالىق رەگلامەنتى ەسكىرگەن. قازىر ويىنشىقتىڭ جاڭا تۇرلەرى شىقتى. اقپاراتتىق تەحنولوگيانىڭ, تسيفرلى ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىكتەرى بالالار ويىنشىعى يندۋسترياسىنا دا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. «ەاەو-قا مۇشە ەلدەردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن تەحنيكالىق كوميتەت كەرەك ەمەس. ەاەو-نىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن ءبىر تەحنيكالىق كوميتەت قۇرايىق. سوندا وداققا مۇشە ەلدەردەگى وينىشىق يندۋسترياسىنىڭ وكىلدەرى ءبىر جوسپارعا سايكەس جۇمىس ىستەيدى. سول كەزدە قانداي ستاندارتقا يە بولاتىنىمىز بارلىعىمىزعا تۇسىنىكتى بولادى. ەاەو ەلدەرى ءۇشىن ويىنشىقتار مەن وعان ارنالعان ماتەريالداردى بىردەي سىناقتان وتكىزۋ ماڭىزدى», دەدى ا.ەگوروۆ.
ويىنشىق يندۋسترياسى نارىقتىڭ قامتۋ ايماعىنا تاۋەلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك نارىقتىڭ 95 پايىزىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان قىتايدا ويىنشىقتىڭ 1 ءتۇرىن ءبىر تاۋلىك ىشىندە ءبىر ۇلگىدە 5-7 ملن دانامەن شىعارىپ, يمپورتتاۋعا مۇمكىندىك بار. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق 5-7 ملن دانامەن شىققان ويىنشىقتىڭ وزىندىك قۇنى – 300 تەڭگە. تۋرا سول ۇلگىدە, بىراق 5-7 مىڭ دانامەن شىققان ويىنشىقتىڭ وزىندىك قۇنى – 10 مىڭ تەڭگە.
ا.ەگوروۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە قىتايدا جاسالعان ويىنشىقتىڭ باعاسىن ارزانداتىپ تۇرعان باستى فاكتور وسى ەكەن. «قىتاي ەكونوميكاسى ويىنشىق نارىعىن ۋىسىندا ۇستاپ وتىر. ءبىز جەكە-دارا باسەكەدە تويتارىس بەرە المايمىز. سوندىقتان, ەاەو شەڭبەرىندە ورتاق ويىنشىق يندۋسترياسىن قالىپتاستىراتىن كەز كەلدى. بىراق بۇل ۇسىنىستىڭ وداقتىڭ كوميسسياسى تاراپىنان قارسىلىققا ۇشىرايتىنىن بىلەمىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.
2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى وسى پىكىردىڭ شىندىققا جاقىن ەكەنىن كورسەتەدى. الەمدىك ەكونوميكادا قيىن كەزەڭ بولسا دا, ويىنشىق نارىعىندا ىلگەرىلەۋشىلىك بايقالدى. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ويىنشىقتاردىڭ باسىم بولىگى كورشىلەس قىتايدان كەلەدى. قىتايدا بۇل ءوندىرىس دامىعانى سونشا, تەك قانا ويىنشىق جاساپ شىعاراتىن 8 مىڭنان استام كومپانيا تىركەلگەن. ولار جىل سايىن ءونىمنىڭ 30 مىڭ ءتۇرىن وندىرەتىن كورىنەدى. ءتىپتى الەمدىك نارىقتاعى ويىنشىقتىڭ 95 پايىزى قىتايدا قۇراستىرىلادى.
سوڭعى ون جىلدا اقش-تىڭ وزىندە ويىنشىق وندىرەتىن مەكەمەلەردىڭ تەڭ جارتىسى جابىلعان. جاپونيا مەن برازيليادا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى استىرتىن قولداۋ شارالارى قولعا الىنىپتى. برازيليا سوڭعى جىلدارى شەتەلدەردە وندىرىلگەن ويىنشىقتاردى جارنامالاۋعا شەك قويىپ, ونىڭ بالا پسيحولوگياسىنا كەرى اسەرىنە نازار اۋدارىپ جاتىر.
2018 جىلى رەسەيدەن قازاقستانعا جالپى قۇنى 55 ملن اقش دوللارىنا باعالانعان تاۋار يمپورتتالعان. ونىڭ 50 پايىزى – بالالار ويىنشىعى, 31 پايىزى – بالالار تاعامى ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. رەسەي ءبىزدى كيىندىرەتىن دەڭگەيگە ءالى جەتكەن جوق. بىراق ەاەو-دا بالالارعا ارنالعان تاۋارلاردىڭ ورتاق نارىعى قالىپتاسسا, ءبىزدى كيىندىرىپ, بالالارىمىزدى ويناتۋ ماسەلەسى رەسەي مەن بەلارۋس اراسىندا باسەكەگە اينالارى, جەڭىپ شىققانىنا بۇيىرارى انىق.
ويىنشىق يندۋسترياسى بيزنەس پە, يدەولوگيا ما؟
ويىنشىق بيزنەسىن جولعا قويىپ, الەمدىك ۇلەستە قوماقتى ەنشى الىپ وتىرعان ەلدەر بۇل سالانى بيزنەس ەمەس, يدەولوگيا دەپ قارايدى. قىتايدىڭ ءوزىن ويلاندىرىپ وتىرعان جاپونيادا ويىنشىق بيزنەسى – مەملەكەتتىڭ باقىلاۋىندا. بۇل ەلدە «جاپون ويىنشىعى – جاپون بالالارىنا» دەگەن ۇستانىم بار ەكەن. ءبىراز جىلدان بەرى ءبىزدىڭ ەلدە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جاپونيالىق ساياساتتانۋشى وكا ناتسۋكو باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەستىگىن ايتادى. سەبەبى بالاعا اتا-اناسىنان كەيىنگى ەڭ جاقىنى – ويىنشىعى. «بۇل جەردە مەملەكەتتىڭ ۇستانىمى مەن بيزنەستىڭ مۇددەسى ءبىر جەردەن شىقتى: كاسىپكەرلەر ويىنشىقتىڭ باعاسىن وعان جۇمسالعان قارجىدان 1 پايىزعا عانا جوعارى قويادى. شىعىن مەملەكەتتىك سۋبسيديا ەسەبىنەن تولىقتىرىلىپ وتىرادى», دەيدى وكا ناتسۋكو بىزبەن اڭگىمەسىندە.
قازاقستاندىق كاسىپكەرلەر دە قۇپ كورەدى
تاۋەلسىز قازاقستاندا ءتىلى قازاق, ءتۇرى قازاق بالالار ويىنشىعىن جاساعان كاسىپكەر قىدىرالى بولمان دا «بال-بالانىڭ» قۋىرشاقتارىنا پايدا كوزى دەپ قارامايتىنىن ايتتى. ءبىر قۋىرشاقتىڭ وزىندىك قۇنى, ونىڭ كيىمىن, شاشىن ەسەپتەمەگەندە – 3-5 مىڭ تەڭگە. قۋىرشاقتىڭ كيىمدەرى مەن تاعى باسقا شىعىندارىن قوسا ەسەپتەگەندە جيىنتىعى 8-12 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىنا بارىپ بىراق توقتايتىن كورىنەدى. قىتاي ءتارىزدى ويىنشىقتىڭ ءبىر ءتۇرىن ءبىر مەزگىلدە ميلليونداپ شىعارىپ, قوسىمشا شىعىندى ويىنشىقتىڭ ساپاسىمەن ەمەس, تارالىمىمەن اقتاپ الاتىن مۇمكىندىك بىزدە جوق.
ء«بىز ءاربىر قۋىرشاققا 1,5-2 مىڭ تەڭگە ۇستەمە باعا قويامىز. بۇل سوما قۋىرشاق بيزنەسىنە مەملەكەتتەن سۋبسيديا الىپ وتىرعان رەسەي نەمەسە قىتايداعى سومامەن بىردەي. بالالار ويىنشىعى يندۋسترياسىنا بيزنەس ەمەس, يدەولوگيا كوزى دەگەن كوزقاراستى قالىپتاستىرماساق, ەرتەڭ كەش بولادى», دەدى قىدىرالى بولمانوۆ.
ول قۋىرشاقتارىن وتكىزەتىن جەر ىزدەپ قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن ارالاپ شىققانىن ايتىپ ءوتتى. تەك بىرەر وبلىس قانا تاپسىرىس بەرۋگە نيەت تانىتقان. وسىدان كەيىن قازاقتىڭ «بال-بالاسىنان گورى شەتەلدەن اعىلعان ويىنشىقتاردىڭ ناسيحاتى مىقتى بولىپ تۇر عوي» دەگەن ويعا كەلەسىڭ. ءاربىر بالا ءسۇيىپ كورەتىن مونستر حايدىڭ ناسيحاتى مۋلتفيلم ارقىلى بالانىڭ ساناسىنا ءسىڭدى. سايكەسىنشە, ساتىلىمى جوعارى. ويىنشىق ءوندىرۋ – قىرۋار قارجى مەن ءبىرشاما ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن ۇلكەن سالا. «مەن ءبىر ءوزىم نە ىستەي الامىن؟ تەلەارنا اشىپ «بال-بالانىڭ» مۋلتفيلمدەرىن ءتۇسىرۋىم كەرەك پە, الدە ويىنشىق شىعاراتىن زاۋىت سالامىن با؟ بۇگىنگى تاڭدا ءبىز تۇگىل امەريكانىڭ دا, ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دە زاۋىت اشىپ, شارۋانى دوڭگەلەتىپ اكەتۋى ەكىتالاي. وعان وتە قوماقتى قارجى كەرەك. زاۋىت اشىپ, ءتول ويىنشىعىمىزدى شىعارعان كۇننىڭ وزىندە باعاسى قىتايدان جاساپ اكەلگەننەن ءبارىبىر قىمبات بولادى. قىتايدا ونداي زاۋىتتاردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. بىراق ساپالىلارى از. ساپا سەرتيفيكاتىنسىز جۇمىس ىستەيتىن زاۋىتتارعا ۇرىنىپ قالماس ءۇشىن سەنىمدى سەرىكتەس تابۋ كەرەك. جۇزدەگەن زاۋىتتى ارالاپ, تانىستىق. بالا دەنساۋلىعىنا زيانى جوق تازا شيكىزاتتى پايدالاناتىن, سەرتيفيكاتى سەنىمدى زاۋىتتى تابۋ وڭاي بولعان جوق. بۇل ماسەلەگە ۇكىمەت ارالاسىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ساناتىنا كىرسە – اڭگىمە بولەك», دەيدى ق.بولمانوۆ.
«بالاپان» ارناسى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جانە «بال-بالانىڭ» مۇددەسى ءبىر بولعانىمەن, ارقايسىسى ءوز بەتىمەن ءجۇر» دەگەن پىكىردى ساراپشىلار دا ءجيى ايتادى. كاسىپكەردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى اتالعانداردىڭ بىرىگۋى اسا ماڭىزدى. «بالاپان» ارناسىندا «بال-بالانىڭ» ءبىر ساعاتتىق باعدارلاماسى بولسا, ءبىزدىڭ بالالارعا ايتارىمىز كوپ», دەيدى ق.بولمانوۆ.
بالالارىمىزدىڭ كوز قۋانىشىنا اينالعان ونىمدەردى ءوندىرۋ ءۇشىن مەملەكەتتىڭ قولداۋى از ەكەنىن سەزەمىز. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە الماتىداعى پلاستماسسا وڭدەيتىن «قىزىل تۋ» زاۋىتىنىڭ جانىنان بۇلدىرشىندەرگە ارنالعان ويىنشىق شىعارىلاتىن. كەيىنىرەك ونى «سۇڭقار» اتتى قازاقستاندىق ويىنشىق زاۋىتى الماستىرعان ەدى. بىراق وزىمىزدە ءوندىرىلدى دەگەن اتى بولماسا, كەرەك زاتتاردىڭ ءبارىن كورشى مەملەكەتتەردەن تاسۋ زاۋىتقا ەش تابىس اكەلمەدى. باسەكەگە توتەپ بەرە الماي جۇمىسىن توقتاتتى. سودان بەرى وتاندىق ويىنشىق ءوندىرۋ ءىسى ەلىمىزدە كۇرمەۋى شەشىلمەگەن ماسەلە بولىپ كەلەدى.
بۇگىندە بالانىڭ زامانعا ساي بولۋىنا نازار اۋداراتىندار كوپ. بالالارىمىزدىڭ قيالىن جاۋلاپ العان زاماناۋي كەيىپكەرلەردىڭ ۇلتتىق ناقىشپەن بالالار ويىنشىعىنا اينالعانىن قالايمىز. ۇلتىنىڭ ۇلى مۇراسىنا ءمان بەرمەي, وزگەنىڭ قۋىرشاق بەينەسىندەگى تۇلعالارىن ۇلىقتاپ وسكەن ۇرپاق ەرتەڭ كىم بولماق؟!
گۇلبارشىن ايتجانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
