جامبىل ەسكەرتكىشى جەردە قالمايدى

وتكەن كۇن – ۇلتتىڭ شەجىرەسى, اتا-بابا ەرلىگىنىڭ ەستەلىگى. سوندىقتان دا تاريحتى ۇمىتپاي, كەرىسىنشە ۇلىقتاۋ ەلدىگىمىزدىڭ كورىنىسى بولماق. بۇل رەتتە «داڭق» زالى اشىلىپ, ول جەرگە 1,5 ميلليون فوتوسۋرەت جينالدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا قاتىسقان جەرلەستەرىمىز بەن­ تىل ەڭبەككەرلەرى تۋرالى تولىق اقپا­رات بەرەتىن تسيفرلاندىرىلعان دەرەكتەر بازاسى ورنالاستىرىلدى. اتال­عان عيماراتتىڭ ەكىنشى قاباتىنان داڭق­تى باتىر, جەرلەسىمىز باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ مۇرالارىن زەرتتەۋ ماق­سا­تىندا «باۋىرجانتانۋ» عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتالىعى اشىلدى. بۇدان بولەك, سايا­باق اۋماعىندا چەرنوبىل اپاتىنا قاتىس­قاندار مەن تىل ەڭبەككەرلەرىنە ارنالعان ەسكەرتكىشتەر ورناتىلىپ, تالاي جىلدان بەرى قاراۋسىز قالعان ء«ۇش بۇلاق» جاعالاۋى قايتا جاڭعىرتىلدى. قالا ورتالىعىنداعى قايرات رىسقۇلبەكوۆ اتىنداعى ساياباقتىڭ قايتا جوندەۋدەن ءوتۋى, باتىر ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلىپ, «جەلتوقسان-86» ورتالىعىنىڭ, «تاۋەلسىزدىك ۇشقىنى» ەسكەرتكىشىنىڭ جانە ۇزىندىعى 220 مەتر بولاتىن «جەل­توقسان تولقىنى» اتتى اۋەزدى سۋ­بۇرقاقتىڭ اشىلۋى دا قالا كوركىن ارت­تىرۋدا. اتالعان ساياباقتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, بولتىرىك شەشەن, جامبىل جاباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, شەرحان مۇرتازا سياقتى ۇلت تۇلعالارىنىڭ دانالىق سوزدەرى جازىلعان ارحيتەكتۋرالىق كورنەكتى تاق­تايشالار ورناتىلدى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تاريحي اۋليەاتا ءوڭىرى جىل وتكەن سايىن جاڭعىرۋدا. ماسە­لەن, تەمىر جول ۆوكزالى ماڭىنا «كونە تاراز» ستەللاسى قويىلىپ, ى.سۇلەي­مەنوۆ كوشەسىنىڭ بويىنداعى بۇرىن­عى «اتشابار» اۋماعى تولىقتاي جاڭ­عىرتىلىپ, «جاستار» اللەياسىنا اينالدى. سونىمەن قاتار تۋريستەردىڭ نازا­رىن اۋدارۋ ءۇشىن شىعىستىق ۇل­گىدە «شاحريستان» ەتنو-مادەني كەشە­نىن سالۋ ماقساتىندا دا جۇمىستار جۇر­گىزىلۋدە. وسىناۋ جۇمىستىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق كورىپ, ءبىلىپ وتىر. شىندىعىنا كەلگەندە كوپشىلىكتى كونە شاھاردىڭ كوركەم قالاعا اينالىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى.

جامبىل وبلىسى – ەلىمىزدەگى اقىن اتىمەن اتالعان جالعىز ءوڭىر. كەزىندە اۋليەاتا بولعان تاريحي ولكەگە وسىدان سەكسەن جىل بۇرىن جامبىل جاباەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى. سول ۋاقىتتا كوزى ءتىرى ۇلى جىراۋ «اتىڭنان اينالايىن اۋليەاتا, اتىڭدى مەن الدى دەپ بولما قاپا» دەگەن ەكەن. الايدا جامبىل اتىنداعى وڭىردە جامبىل ەسكەرتكىشىنىڭ داۋى ءالى بىتەر ەمەس. وتكەن كۇنگە ءسال شەگىنىس جاساساق, ەسكى كوك بازاردىڭ قارسىسىنداعى اقىن ەسكەرتكىشى الىنعان بولاتىن. ال ەسكەرتكىشتىڭ جاڭا نۇسقاسى جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ الدىنا ورناتىلعان ەدى. بىراق ەسكى ەسكەرتكىشتى ەشكىم دالاعا لاقتىرىپ, جارامسىز قىلىپ تاستاعان جوق. وسىدان كەيىن-اق ءتۇرلى باسىلىم بەتتەرىندە, تەلەارنالاردا جامبىل ەسكەرتكىشىن اۋىستىرۋعا بايلانىستى ارقالاي وي ايتىلدى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل ماسەلە قىزۋ تالقىلاندى. كوپتەگەن ازاماتتار اشىق قارسىلىق تا ءبىلدىردى. ارينە اركىمنىڭ ءوز پىكىرى بار. الايدا «بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ» دەگەندەي, بايىبىنا بارماي بايبالام سالعاندار دا جەتىپ-ارتىلدى. بۇل رەتتە ءبىز تاراز قالاسىنىڭ اكىمى قايرات دوساەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن سۇرادىق. «يگىلىكتى ىستەن ىلىك ىزدەۋ «ونبەيتىن ءىستى وسپەيتىن ەلدىڭ بالاسى قۋادى» دەگەنگە كەلەدى. جامبىل جاباەۆتىڭ بۇرىنعى ەسكەرتكىشىنىڭ وبلىس اكىمدىگىنىڭ الدىنا قايتا قويۋعا جارامسىز ەكەندىگىن بىلە تۇرا, شۋ كوتەرگىسى كەلگەن كەيبىر ازاماتتاردىڭ ارەكەتتەرى تۇسىنىكسىز. ەسكەرتكىشتىڭ ورناتىلعانىنا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتكەنمەن وعان ءتيىستى كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەندىگى, ساپاسىز جاماي سالۋ, سىرلاي سالۋ ەسكەرتكىشتىڭ العاشقى نۇسقاسىن وزگەرتىپ جاتقاندىعى, قالا ورتالىعى ۋاقىت لەگىمەن وزگە ورىنعا اۋىسىپ, ەسكەرتكىشتىڭ بازار بويىندا, جولايرىعىندا قالا بەرۋى بۇرىن نەگە ءسوز بولماعان؟ بۇگىنگى ءسوزۋار «جاناشىرلار» سول كەزدە قايدا قاراعان دەگەن وي كەلەدى», دەيدى قايرات دوساەۆ.

جامبىل جاباەۆتىڭ اۋىستىرىلعان بۇرىنعى ەسكەرتكىشى 1963 جىلى تۇرعىزىلعان. ول قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ تۋىندىسى. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ونەر مۇراسى ەكەنىندە داۋ جوق. بىراق وسى ۋاقىتقا دەيىن توزىعى جەتىپ, ەسكەرتكىشتىڭ ءوزى ب ۇلىنگەن. ماسەلەن, سوڭعى جىلدارى جامبىل وبلىسى اكىمدىگى جانىنداعى تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋ جونىندەگى كوميسسيادا دا وسى ەسكەرتكىشتى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى قارالماعان. ال ەندى, جارتى عاسىر بويى وبلىس ورتالىعىندا تۇرعان جامبىل ەسكەرتكىشىنىڭ جايىنا كەلسەك, نىسانعا وتكەن جىلى 19 شىلدە كۇنى «قازگەوارحەولوگيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى تاراپىنان ساراپتاما جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. بىراق ساراپتاما ناتيجەسىندە ءمۇسىن بويىنىڭ جالعانعان بولىكتەرىنىڭ اراسىندا, ارقاسى مەن قولتىعىندا جانە تومەنگى ەتەكتەرىندە كۇردەلى جارىقتاردىڭ پايدا بولعاندىعى, ءمۇسىننىڭ سىرتقى قاباتىنداعى بوياۋلاردىڭ قابىر­شىقتانىپ, جاقپالاردىڭ كوتەرىلىپ, قاۋىپ­تى تەمىر قاقتاردىڭ پايدا بول­عان­دى­عى, ساپاسىز جۇرگىزىلگەن اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ سەبەبىنەن ال­عاشقى بەرىكتىگىن جوعالتا باستاعانى انىق­تالعان. دەي تۇرعانمەن, جامبىل ەسكەرت­كىشىنىڭ بۇرىنعى ورنىنان وبلىس­تىق اكىمدىكتىڭ الدىنا كوشىرىلۋى كوپ اڭگىمە بولدى. كوپشىلىك ەسكى ەسكەرتكىشتىڭ قايدا كەتكەنىن سۇراپ, ءسوز قىلىپ جاتتى. بىراق ونى دا دالاعا لاقتىرىپ تاستاعان ەشكىم جوق ەدى. جۋىردا عانا ۇلى جىراۋدىڭ شوبەرەسى مۇراتحان جامبىلوۆ تارازعا كەلگەندە, وبلىس اكى­مى اسقار مىرزاحمەتوۆ وسى ماسەلەنى ايتقان بولاتىن. سوندا بۇل ماسەلەگە ءبىرجولا نۇكتە قويىلعانداي ەدى. بىراق ءالى دە بولسا حاكىمجان ناۋرىزباەۆ تۋىندىسىن كادەگە اسىرۋ جوسپاردا بار. ەندى ونىڭ ناقتى قاي جەرگە قويىلاتىنى ازىرگە انىقتالعان جوق. وعان ءالى دە كۇر­دەلى جوندەۋ جۇمىستارى قاجەت. ال وبلىستىق اكىمدىكتىڭ الدىنا ورناتىلعان جاڭا ەسكەرتكىش تە ويلاستىرىلماي جاتىپ قويىلا سالعان دۇنيە ەمەس.

«اتالعان ماسەلەگە ناقتىراق توقتا­لا­تىن بولساق, وبلىس زيالىلارى, قالا ارداگەرلەرى وبلىس اكىمىنە جولايرىقتا قالعان جامبىل ەسكەرتكىشىن لايىقتى جەرگە ورنالاستىرۋ تۋرالى, ونىڭ ىشىندە وبلىس اكىمدىگى عيماراتىنىڭ الدىنا قويۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرگەن بولاتىن. وبلىس اكىمى وسى ۇسىنىستى قولداپ, وبلىس اكىمدىگى عيماراتىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىشتى قويماستان بۇرىن ارنايى ابات­تاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ابات­تاندىرۋ بارىسىندا اۋەندى سۋبۇر­قاق­تار ورناتىلىپ, ورىندىقتار, جارىق­شامدار قويىلىپ, گۇلزار جاسالىپ, قالا تۇرعىندارى ءۇشىن دەمالىس ورنىنا اينالدىردى. ەسكەرتكىشتى كوشىرمەس بۇرىن ونىڭ جاعدايىنا ساراپتاما جاسالدى», دەيدى قالا اكىمى.

تاراز قالالىق اكىمدىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بيىل تامىز ايىندا بۇرىن قولدانىستا بولعان جامبىل جاباەۆ ەسكەرتكىشىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى­نە اكت جاسالدى. اتالعان قۇجاتقا ەلى­مىزدىڭ سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ تور­اعا­سى ومىربەك جۇبانيازوۆ باس­تاپ, سۋرەت­شىلەر وداعىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جامبىل ناتباەۆ, سۋرەتشىلەر وداعى مۇسىنشىلەر سەكتسياسىنىڭ توراعاسى مارات ءامىرحانوۆ جانە ءمۇسىنشى ەلدوس بەكسۇلتان سىندى ازاماتتار قول قويعان. اتالعان اكتىدە «2019 جىلى 24 شىلدەدە اكتپەن وتكىزىلگەن ءمۇسىنشى ت.بيناشەۆ پەن ق.ساعىنتاەۆتىڭ «اقىن ج.جاباەۆتىڭ» مۇسىنىنە جاسالعان جوندەۋ جۇمىستارى تالاپقا ساي كەلمەيدى. سەبەبى 2019 جىلى 16 مامىردا س.قاليەۆ توراعالىق ەتكەن كوميسسيا جاساعان اكت بويىنشا جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولعان. كۇردەلى جوندەۋ ءۇشىن كورپۋسى اشىلىپ, ىشكى توتتاردان تازالاۋ كەرەك, تىرەگىشتەردى قاراپ, اۋا اعىم (ۆەنتيلياتسيا) جولدارىن اشىپ, دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك بولاتىن. شىرىگەن جەرلەرىنىڭ قالىبىن الىپ, سوسىن جارامسىز جەرلەردى كەسىپ تاستاپ, باستاپقى قالىپقا كەلتىرۋ كەرەك ەدى. جارىلعان (سىزات بەرگەن) جەرلەر دانەكەرلەۋدى تالاپ ەتەدى. «تەسىكتەر» جەلىممەن (شپاكلەۆكا) تولتىرىلىپ, دانەكەرلەۋ ورنىنا جەلىمدەلىپ قويىلعان. ەڭ نەگىزگى قاۋىپ – تەرەڭ توتتى تازالاۋ, ونى توقتاتۋ ماسەلەسى مۇلدەم قارالماعان. كوميسسيا انىقتاعان كەمشىلىكتەر ورىندالماعان», دەپ جازىلعان. ءسويتىپ ءو.جۇبانيازوۆ توراعالىق ەتكەن كوميسسيا ءمۇسىننىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن ەسكەرە وتىرىپ, جامبىل ەسكەرتكىشى 1963 جىلى ورناتىلعاننان بەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتپەگەنىن ەسكەرتىپ, نىساننىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ونەر مۇراسى, ۇزدىك تۋىندى ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جوندەۋ جۇمىسىنا كاسىبي مامانداردى جۇمىلدىرۋ قاجەتتىگىن ايتقان. ناتيجەسىندە, وداق مۇشەلەرى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ەسكەرتكىشتىڭ بۇگىندە جارامسىز ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ ونى الماتى قالاسىنداعى سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ مۇسىنشىلەر بازاسىندا قايتا جوندەۋ جۇمىستارىن ۇسىنعان. ال اسقار مىرزاحمەتوۆ الداعى ۋاقىتتا ەسكەرتكىش ءتيىستى جوندەۋدەن ءوتىپ, قايتا قويۋعا جارامدى بولعاندا وڭىردەگى زيالى قاۋىممەن كەلىسە كەلە تۇرعىنداردىڭ دا پىكىرىن ەسكەرە وتىرىپ, تاراز قالاسىنىڭ كورنەكتى جەرىنە ورناتىلاتىنىن ايتتى. «ەسكەرتكىشتى ەشكىم لاقتىرىپ تاستاپ وتىرعان جوق. قايتا قويۋعا جارامسىز بولعاننان كەيىن ارنايى جەردە ساقتالۋدا. ەندىگى جەردە قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەلى وتىر. ول ءۇشىن تاراز قالاسىنىڭ اكىمدىگى ءتيىستى جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋدا», دەيدى قالا اكىمى قايرات دوساەۆ.

«جىرعا» اينالعان جامبىل ەسكەرت­كى­شىنىڭ بۇگىنگى جايى وسىنداي. الداعى ۋاقىتتا اقىننىڭ بۇرىنعى ەسكەرتكىشى ءوز ورىنىن تابادى دەگەن سەنىم بار. تەك بولعان ءىستى بۇرا تارتپاي, قايتا قول­داۋ كورسەتۋ ەلدىكتىڭ, اۋىزبىرشىلىكتىڭ كورىنىسى بولماق. بۇدان بولەك, كەلەشەكتە وڭىردەن «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كە­شەنى سالىنىپ, تۋريستەر مەن تاراز تۇر­عىندارى تاريحى تەرەڭ اۋليەاتا ءوڭىرى­نىڭ وتكەنىن تاماشالايتىن بولادى. جالپى, ەل اۋزىندا اۋليەاتا تۋرالى اڭىز­دار كوپ ساقتالماسا دا, بارشىلىق. كوپ­ اڭىزدىڭ دەنى ونى قاراحان باتىرمەن بايلانىستىرادى. اڭىز بويىنشا قارا­حان ايشا ءبيبىنىڭ قايتىس بولعان جەرى­نە مازار تۇرعىزىپ, جانىنان وزىنە ءبىر ورىن قالدىرىپتى دەسەدى. سودان سوڭ­ دۇنيەدەن وتەر شاعىنا دەيىن ايشا ءبيبى مازارىن كۇزەتىپ ءومىر سۇرگەن ەكەن. سون­دىقتان دا ونى ەل اۋليە اتاپ, سول جەردى اۋليەاتا اتاپ كەتىپتى دەيدى. ەندىگى جەردە تاراز قالاسىنان بيىكتىگى جيىرما مەتردەن اساتىن اۋليەاتا ەسكەرتكىشى دە بوي كوتەرەتىن بولادى. بۇل دا بويىندا ۇلتتىق رۋح, بولمىسىندا تەكتىلىك شالقىعان شىنايى تۋىندى بولماق. جالپى العاندا, ءبىز ءۇشىن اۋليەاتا مەن جامبىل جاباەۆ ەسىمدەرى ەگىز ۇعىم. ەل ەسىندە اۋليە تەكتەس اقىن بولىپ قالعان ۇلى جىراۋدىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى تۇعىرىنا قايتا كوتەرىلەتىن كۇن الىس ەمەس. ال وبلىستىڭ باس عيماراتىنىڭ الدىنا قويىلعان ەسكەرتكىش ءوز ورنىن تاپقان دۇنيە دەر ەدىك.

جامبىل وبلىسى