ءسات بەسىمباي ۇلى ۇكىمەتتەگى جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىنداعى قۇزىرى اۋقىمدى ساياسي باسشى عانا ەمەس, سونداي-اق مەملەكەتتىڭ جانە ونىڭ حالقى الدىندا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىكتى جۇكتەيتىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارى, پرەزيدەنت كۇزەتى قىزمەتى, رەسپۋبليكالىق ۇلان, قارۋلى كۇشتەر سياقتى نەگىزگى كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ قولباسشىسى رەتىندە ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان كورنەكتى مەملەكەتتىك قايراتكەر. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىندا بىرنەشە اسكەري ۆەدومستۆولاردى جاڭادان قۇرۋ ءۇشىن ونىڭ جارعىسىن, ەرەجەلەرىن, باسقا دا كوپتەگەن نورماتيۆتىك زاڭ اكتىلەرىن جاساۋ, كادر ماسەلەسىن شەشۋ سياقتى اۋقىمدى جۇمىستاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ وڭاي بولعان جوق. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنداعى قىزمەتىن بارلاۋشى بولىپ باستاعان گەنەرال-پولكوۆنيك ءسات بەسىمباي ۇلى توقپاقباەۆ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى وسىنداي ءىرى لاۋازىمداردى ابىرويمەن اتقاردى. كەڭەس وكىمەتى كەزىنەن بەرگى تالاي اۋمالى-توكپەلى اۋىسپالى زاماندا كىسىلىك كەلبەتىن جوعالتپاعان, ساياسي, ەكونوميكالىق قيىندىقتار كەزىندە ءوزىنىڭ پوزيتسياسىن بەرىك ۇستانىپ, ارقاشان تىعىرىقتان شىعاتىن جول تاپقان, كوپتى كورگەن ەل اعاسى تۋرالى ايتاتىن اڭگىمە دە كوپ.
قاي قىزمەتتە جۇرسە دە ءوز مىندەتىن ادال, تياناقتى اتقارىپ, قانداي دا ماڭىزدى تاپسىرمالاردى ءساتتى اياقتايتىن قاسيەت ءسات بەسىمباي ۇلىنا اكەسى ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمىمەن بايلانىستى سياقتى. الماتىنىڭ تۇبىندەگى قارعالى دەگەن اۋىلدا باياعىدا ءسات ەسىمدى ابىرويلى, ەلدىڭ العىسىنا بولەنگەن, قولى اشىق مىرزا بولىس بولعان ەكەن. جۇرت ونى «جالعىز اتتى بولىس» دەپ اتاعان. سەبەبى قوراسىنا بىتكەن مالدى كەلگەن قوناقتارعا سويىپ, كەدەي-كەپشىكتەرگە تاراتىپ بەرەتىن كورىنەدى. تەك استىنداعى جالعىز اتى بەلدەۋدە بايلاۋلى تۇرادى ەكەن. قازاق ىرىمشىل ەمەس پە. «تۇركسىب» تەمىرجولىنىڭ العاشقى قادالارىن قاققان بايىرعى تەمىرجولشى بەسىمباي ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعان جىلى دۇنيەگە كەلگەن ۇلىنا وسى بولىس سياقتى ەلىنىڭ قامىن ويلايتىن ۇلكەن ازامات بولسىن دەپ ىرىمداپ اتىن ءسات دەپ قويىپتى. سودان بولار ونىڭ ومىرىندەگى ءاربىر باستاماسى ءساتتى بولدى. مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن 1956 جىلى جاس جىگىت ەڭبەك جولىن الماتى وبلىسى ىلە اۋدانىنداعى «كومسومول» ۇجىمشارىندا جۇمىسشى بولىپ باستادى. ءبىر جىلدان كەيىن
س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, 1963 جىلى ءبىتىرىپ شىققان جاس زاڭگەر الماتى وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ تەرگەۋشىسى بولىپ قىزمەتكە كىرىستى. سول جىلدىڭ كۇزىندە كسرو مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ورگاندارىنا قىزمەتكە شاقىرىلىپ, مينسك قالاسىنداعى ارنايى مەكتەپكە وقۋعا جىبەرىلدى.
وقۋدى ءبىتىرىپ ەلگە قايتقان جاس لەيتەنانتتى مقك-دە جاڭادان اشىلعان بارلاۋ بولىمىنە شاقىردى. سول كەزدەگى بارلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى ابدىعالي بايعاريننىڭ ۇسىنىسىمەن ماسكەۋدەگى بارلاۋ مەكتەبىنە وقۋعا كانديدات رەتىندە اتتاندى. ماسكەۋدە ءبىلىم دەڭگەيى, وجەتتىگى, توزىمدىلىگى, تاپقىرلىعى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى, پسيحولوگيالىق دايىندىعى, قيىن-قىستاۋ كەزدەردە جول تابۋ, بارلاۋ جۇمىستارىنا جارامدىلىعى سياقتى كانديداتتاردىڭ ءارتۇرلى قاسيەتتەرىن انىقتايتىن جان-جاقتى سىناقتاردان سۇرىنبەي ءوتىپ, ماسكەۋدەگى بارلاۋشىلار دايىندايتىن مەكتەپكە قابىلداندى. سونىمەن قاتار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى جوعارى ديپلوماتيالىق مەكتەبىن ءبىتىرىپ, ءۇش جىلدىڭ ىشىندە قىتاي جانە اعىلشىن تىلدەرىن جەتىك مەڭگەردى, ءىى-ءشى حاتشى دەگەن ديپلوماتيالىق دارەجەگە يە بولدى. ۇزاق جىلدار سىرتقى بارلاۋ جەلىسى بويىنشا جەدەل جۇمىستاردا بولدى. ءوز ىسىنە تىڭعىلىقتىلىعى, پراكتيكالىق جۇمىستاردا جيناقتاعان تاجىريبەسى, ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى ءسات توقپاقباەۆتىڭ قىزمەتتىك باسپالداقتارمەن جوعارى ورلەۋىنە, قازاقستاننىڭ كۇش قۇرىلىمدارىنداعى ماڭىزدى لاۋازىمدارعا جول اشتى.
ءسات توقپاقباەۆ 1986-1993 جىلداردا – الماتى وبلىسى بويىنشا قازاق كسر مقك باسقارماسىنىڭ باستىعى, رەسپۋبليكا مقك ورتالىق اپپاراتىندا باسقارما باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 1993 جىلى ءسات توقپاقباەۆ ۇقك توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ودان كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ۇقك توراعاسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان جاس مەملەكەتىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭىنىڭ باسى بولاتىن. ەڭ باستىسى, كادر تاپشىلىعى قاتتى سەزىلدى. كوپتەگەن قىزمەتكەرلەر وزدەرىنىڭ تاريحي وتاندارىنا قايتتى. ءوزىمىزدىڭ ماماندار بولسا ءالى دە قالىپقا ءتۇسىپ ىسىلا قويماعان, تاجىريبەسى جوق. وسىعان بايلانىستى ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ ارنايى قىزمەتتىڭ جوعارى وقۋ ورنىن اشۋ تۋرالى ۇسىنىسىن جوعارى جاق قولداپ, الماتىدا مقك قىزمەتكەرلەرىن دايىندايتىن اكادەميا اشىلدى. الايدا, مۇندا دا كوپتەگەن قيىندىقتار الدان شىقتى, بۇرىننان قالىپتاسقان وقۋ بازاسى, وقىتۋشى-پروفەسسورلار قۇرامى بولماعاندىقتان بارلىعىن نولدەن باستاۋ كەرەك بولدى. دەگەنمەن, ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن بارلىعى بىرتىندەپ ورنىنا كەلدى. بۇگىندە بۇل اكادەميا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بەلدى وقۋ ورداسىنا اينالعان. سونىمەن قاتار رەسەيدەگى ارىپتەستەرىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋىنىڭ ارقاسىندا بارلاۋشىلاردى ماسكەۋ تەگىن وقىتاتىن بولىپ كەلىستى. وسى جىلداردا ءسات توقپاقباەۆ كوپ ەلدەر ءالى دە جاقسى بىلە بەرمەيتىن, الەمدىك كارتادان ەندى عانا ويىپ ورىن العان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەربەس قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن تانىستىرۋ ماقساتىندا رەسەيدەن باسقا اقش, قىتاي, گەرمانيا ەلدەرىندە رەسمي ساپارلارمەن بولىپ, كوپتەگەن ماسەلەلەردىڭ باسىن اشىپ الدى, ەكى جاققا دا ءتيىمدى ورتاق كەلىسىمدەر جاسادى.
ءسات توقپاقباەۆ 1995 جىلدىڭ قاراشا ايىنان 1997 جىلدىڭ ناۋرىزىنا دەيىن – قر پرەزيدەنتى كۇزەت قىزمەتىنىڭ باستىعى – قر رەسپۋبليكالىق گۆاردياسىنىڭ قولباسشىسى مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ ەكى بىردەي باسشىلىق لاۋازىمدى بىرگە الىپ ءجۇردى. ەكەۋى دە جاڭادان قۇرىلعان ۆەدومستۆو بولعاندىقتان سۇرلەنگەن سوقپاقپەن ەمەس, تىڭعا تۇرەن سالىپ جاڭا جولمەن ءجۇرۋ كەرەك بولدى. ءسات بەسىمباي ۇلى ەكى جاۋاپتى سالانىڭ اتقاراتىن قىزمەتىن, باعىتتارىن ايقىنداپ, قالىپتاستىرىپ كەتتى.
«بۇل تابانداتقان ەكى جىلداي ۋاقىت ەدى. ەكى جىل وزىمە دە ۇلكەن مەكتەپ بولدى. ولاي دەيتىن سەبەبىم – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءوز الدىنا مەملەكەت بولعانىنا كوپ ۋاقىت بولا قويعان جوق. قيىنشىلىق شاش ەتەكتەن. باسىنا تارتساڭ اياعىنا, اياعىنا تارتساڭ باسىنا جەتپەي جاتقان تاپشىلىق دۇنيە. گۆارديا قولباسشىسى كەزىندە ۇلاندى جاساقتاۋمەن قاتار پرەزيدەنت كۇزەتى قىزمەتىندە دە بىرقاتار يگى باستامالاردى باستاپ كەتكەن ەدىك. پرەزيدەنت ىسساپارعا شىعاتىن كەزدە ول كىسىنىڭ باراتىن جەرى, كىممەن جولىعاتىنى, كەلىسسوز قانشا ۋاقىتقا سوزىلاتىنى, قاي جەردە, قاشان وتكىزىلەتىنى تۋرالى مالىمەتتەر جيناپ ەلباسىنىڭ الدىنا قويۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز بولدى. ساپارعا بارۋ, قايتۋ قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋ ءىسى دە نەگىزگى مىندەتىمىزگە كىردى. ەڭ اۋەلى پرەزيدەنت كۇزەتى تۋرالى جارعىنى جازىپ, ەرەجەنى بەكىتۋ كەرەك بولدى. كۇزەتكە الىناتىن تۇلعالاردىڭ جاقىن ماڭايىنداعىلاردى دا مۇقيات تەكسەرۋ كەرەكتىگى تۇڭعىش رەت وسى جارعىعا ەنگىزىلدى. وسى قۇجاتتى ەكى ءتۇن وتىرىپ ءوزىم جازىپ شىقتىم. مەملەكەتتىك تىلگە اۋدارتتىم. وسى قۇجاتتار تۋرالى بىلىگى مول كىسىلەردەن اقىل سۇراپ تاعى ءبىراز جەرىن تۇزەتىپ تالقىعا سالدىم. اقىرى پرەزيدەنتتىڭ كۇزەت قىزمەتىنىڭ جۇمىسى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىپ, كادۋىلگىدەي باسى بار, اياعى بار تارتىپكە باعىناتىن ۇلكەن ۇيىمعا اينالدى», دەپ جازادى ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە.
وسىنداي ماڭىزدى, جاۋاپكەرشىلىگى مول ەكى ۆەدومستۆونى قۇرىپ, اياعىنا تۇرعىزعان الپىس جاستاعى گەنەرال ەندى وتستاۆكاعا شىعۋدى جوسپارلاپ جۇرگەن. الايدا, ەلباسى بىلىكتى باسشىنىڭ مول تاجىريبەسىن ءالى دە پايدالانۋ كەرەك دەپ ۇيعارىپ, 1999 جىلدىڭ قازان ايىنداعى جارلىعىمەن ءسات توقپاقباەۆتى قازاقستان قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىنە تاعايىندادى. قورعانىس سالاسىندا ونى ەشكىم قول شاپالاقتاپ, قۇشاعىن اشىپ قارسى العان جوق. تاعى دا بارلىعىن باسىنان باستاپ, تۇرالاعان سالانى كوتەرۋ كەرەك بولدى. بۇل كەزدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى, تۇرمىس-جاعدايى, ءال-اۋحاتى ناشار, كەيبىر وڭىرلەردە ەلەكتر جارىعى, ءتىپتى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى قاتتى سەزىلەتىن. قورعانىس سالاسىنا بارعان باس قولباسشى وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدى. قاراجاتتىڭ جوقتىعىنان, باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءمينيستردىڭ كابينەتىندەگى ءۇش تەلەفون دا جۇمىس ىستەمەيدى ەكەن. اسكەردەگى جەكە قۇرامنىڭ 29,7 پايىزى تەرى اۋرۋىنا شالدىققان, ويتكەنى جۋىناتىن, قاجەتتى گيگيەنالىق زاتتار, دەزينفەكتسيا جاسايتىن مەديكامەنتتەر جوق. اسكەردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ساپتان شىققان. اسكەريلەردىڭ جالاقى الماعانىنا ەكى-ءۇش اي بولعان, زەينەتكەرلەر زەينەتاقىلارىن ۇمىتۋعا اينالعان. جاۋاپ – قاراجات جوق. ونىڭ الدىندا مينيستر بولعان قاسىموۆتان كەزىندە قاتتى قاۋسىراپ قالعان قارۋلى كۇشتەردى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ءسات توقپاقباەۆتىڭ قانشاما كۇش-جىگەر جۇمساعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ول الدىمەن ساراپشىلار توبىن قۇرىپ مينيسترلىكتەگى قارجىلاندىرۋ مولشەرى قانداي, نەگە مۇقتاج ەكەنىن ءبىلۋدى تاپسىردى, سودان كەيىن اقشانىڭ قايدا كەتىپ جاتقانىن, قانداي مۇقتاجدىققا جۇمسالىپ جاتقانىن تەكسەرتكىزدى. ناتيجەسىندە وسىنداي قاتەرلى ولقىلىقتارعا ەشقانداي شارا قولدانباي جايباراقات جۇرگەن ورىنباسارلاردان باستاپ بىرقاتار جوعارى لاۋازىمداعى ساردارلار قىزمەتتەن الىندى.
سول جىلى قاراشادا وتكەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە قارۋلى كۇشتەردى رەفورمالاۋ ماسەلەسى قارالدى. ءبىراز گارنيزونداردى ارالاپ جاعدايلارىمەن تانىسقان قورعانىس ءمينيسترى ەلباسى وتكىزەتىن وسى وتىرىسقا ىشكى جاعدايدى جاقسى بىلەتىن ءۇش كاسىبي گەنەرالدى وزىمەن بىرگە الىپ باردى. «بۇلار شىندىقتان حاباردار, قيىن احۋالدى جەتە تۇسىنەتىن گەنەرالدار. ماسەلەن, اۋە كۇشتەرىنىڭ 98 پايىزى جۇمىس ىستەمەيدى. جاياۋ اسكەرلەر ەكى جىلعا شاقىرىلادى, ءبىر رەت تە مىلتىق اتپايدى, كيىمدەرى دە جاڭا ەمەس, ايتەۋىر تاماق ىشەدى. تانكتەردىڭ بارلىعى توقتاپ تۇر. ارتيللەريا دا سونداي جاعدايدا. ءاربىر سالا 98-99 پايىزعا جۇمىس ىستەمەيدى. جالاقى مۇلدە تومەن. وسىعان سۇيەنىپ قازاقستاندا قارۋلى كۇشتەر مۇلدە جوق دەپ ايتامىن» دەپ ءمان-جايدى تولىقتاي جايىپ سالدى. وسىدان باستاپ قازاقستان اسكەريلەرىنىڭ جالاقىسى ءوستى. تمد ەلدەرىندەگى ەڭ جوعارى جالاقىعا جەتتى. ساردارلار جاڭا پاتەر الا باستادى. ءسات توقپاقباەۆ قورعانىس مينيسترلىگىن باسقارعان جىلدارى اسكەري دوكترينا قابىلدانىپ, كوپ ماسەلەلەر وڭ شەشىلدى.
قۇرىشتان قۇيىلعان قانجاردىڭ ءجۇزى قايتپايدى. جاستايىنان تەمىردەي تارتىپكە ۇيرەنگەن, ادامدىق پەن ادالدىقتى تۋ ەتىپ ۇستاعان ءسات بەسىمباي ۇلى جاسى جەتپىستەن اسقانشا اتتان تۇسكەن جوق. 2001 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان قر پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جانە قر مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىزمەتى جونىندەگى كوميسسيانىڭ توراعاسى – قر پرەزيدەتى جانىنداعى ازاماتتىق ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيانىن توراعاسى, 2002 جىلى – «ەۋرو-ازيا ەير ينتەرنەشنل» ااق حالىقارالىق ەۋرازيالىق اۋە كومپانياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. 2007-2011 جىلدارى – پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ 4-ءشى شاقىرىلىم دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولدى. ءسات توقپاقباەۆ كۇشتىك قۇرىلىمدار سالاسىنداعى ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن «داڭق», «بارىس» وردەندەرىمەن, 14 مەدالمەن ماراپاتتالعان. «وتان قورعاۋشى» نوميناتسياسى بويىنشا 2000 جانە 2001 جىلدارى «جىل ادامى» (التىن ادام) اتاعىنا يە بولدى.
ەلىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, بىرنەشە ۆەدومستۆولاردى باسقارعان, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ۇزەڭگىلەس سەرىگى بولعان اڭىز ادام تۋرالى جازاتىن دۇنيەلەر وتە كوپ. ءسات توقپاقباەۆتىڭ قازاق ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى, ارتىنا قالدىرعان ىزدەرى, يگى ىستەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى-ونەگە بولىپ قالا بەرەدى. ءبىز, ءسات بەسىمباي ۇلىنىڭ قاراماعىندا قىزمەت ەتكەن ارىپتەستەرى, ودان ساباق العان كەيىنگى بۋىن ونى بىلىكتى باسشى, تالىمگەر ۇستاز, جانى جايساڭ اعا رەتىندە قۇرمەت تۇتىپ, بارلىق جاعىنان وعان ۇقساۋعا تىرىسامىز.
ءادىل شاياحمەتوۆ,
ورتالىق ازيا وڭىرلىك اقپاراتتىق ۇيلەستىرۋ ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى,
گەنەرال-لەيتەنانت
