دەر كەزىندە دۇرىس دياگنوز قويىلدى
مەملەكەت باسشىسى العا قويعان نەگىزگى باسىمدىقتارعا, ونىڭ ۇستانىمدارىنا توقتالعاندا, جەكە تۇلعا مەن جالپى قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋدى ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ وتىر. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى – وتە جۇيەلى قادام جاسايتىن, الدىمەن ماسەلەنى جان-جاقتى ويلاستىرىپ بارىپ ۇسىنىس ايتاتىن, ايتقان ۇسىنىسىن تاباندى ەڭبەگىمەن سوڭىنا دەيىن جەتكىزەتىن ازامات. سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا, ۇلىقتاۋ راسىمىندە, جولداۋىندا ايتقان سوزدەرىن زەردەلەسەك, نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ بارلىعى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاسىپ جاتىر. بۇعان دەيىن نازار اۋدارىلعان باسىمدىقتار كەشەگى جولداۋدا كورىنىس تاۋىپ, كەلەسى جىلدان باستاپ بيۋدجەت قارجىسىمەن قامتىلىپ وتىر. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ ۇسىنىستارى بىرتىندەپ ىسكە اسىرىلاتىنىنا كۇمان جوق.
حالىق جاڭا پرەزيدەنتكە ۇلكەن سەنىم ارتىپ, ماڭىزدى وزگەرىستەردى كۇتىپ وتىر. وعان تۇرتكى بولىپ وتىرعان پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ ەلىمىزدىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى ايتقان پىكىرلەرى. بىرىنشىدەن, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا ۇلكەن كەمشىلىكتەر بار ەكەنىن اشىق ايتىپ, كوپ پروبلەمانىڭ دياگنوزىن قويدى. بۇل دۇرىس شەشىم قابىلداۋدىڭ العاشقى ناقتى قادامى ەكەنى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, حالىقتىڭ تابىسىنىڭ ازايىپ, كەدەيلەنگەنىن, سونىڭ سالدارىنان كۇندەلىكتى تۇرمىستىق جاعدايىن شەشۋ ءۇشىن قارجىسى جەتپەگەندىكتەن ميلليوننان استام ازاماتتىڭ نەسيە الۋعا ءماجبۇر بولىپ, ەندى سونى وتەۋگە قينالىپ جۇرگەنىن جاسىرماي ايتتى. بۇل جاعداي ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى شيەلەنىستىرىپ وتىرعاندىقتان, بيىلعى بيۋدجەتتەن 105 ملرد تەڭگە قارجى تاۋىپ, حالىقتىڭ موينىنا تۇسكەن جۇكتى جەڭىلدەتۋدى ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە تاپسىردى. ول قازىر ىسكە اسىپ جاتىر. بۇل قادام ەكونوميكالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا, الەۋمەتتىك احۋالدى تۇزەتۋگە ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى, سەبەبى ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارى 105 ملرد تەڭگەنىڭ نەسيەسىن وتەۋگە ەمەس, وزىنە قاجەت كۇندەلىكتى تاۋارىن الۋعا جۇمسايدى. بۇل ىشكى سۇرانىستىڭ اۋقىمىن كەڭەيتەرى ءسوزسىز. ال نارىقتىق جاعدايدا ەكونوميكانىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى – سۇرانىس. وتاندىق تاۋارعا سۇرانىس كۇشەيسە, ءوندىرىستىڭ دە قارقىنى ارتا تۇسەدى. دەمەك, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسادى. وسى تۇرعىدا ەسكە سالا كەتەتىن جاعداي – پرەزيدەنتتىڭ ۇلكەن تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ بيۋدجەت تاراپىنان قارجىلاندىرۋدى تالاپ ەتەتىنى, ال بيىلعى بيۋدجەت شىعىندارى بىلتىر بەكىتىلىپ, تيىسىنشە ءبولىنىپ قويعاندىقتان, الەۋمەتتىك سالادا ۇلكەن وزگەرىستەر جۇرگىزۋ قيىن. سوندىقتان نەگىزگى وزگەرىستەر كەلەسى جىلدان باستالادى.
مەملەكەت باسشىسى اشىق ايتقان تاعى ءبىر پروبلەما ەڭبەكاقىنىڭ تومەندىگىنە, وندىرىستە شەتەلدىك جۇمىسشىلار مەن قازاقستاندىق جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىلارى كولەمىندەگى ايىرماشىلىققا بايلانىستى بولدى. وسى ماسەلە كوتەرىلگەلى بەرى ۇلكەن كومپانيالارعا ءتيىستى تاپسىرمالار بەرىلىپ, وتاندىق جۇمىسشىلارعا لايىقتى ەڭبەكاقى تاعايىنداۋ ءىسى پىسىقتالىپ, قاتاڭ قاداعالاۋعا الىندى. قازىر ءبىراز كومپانيا حالىققا جاريالاماي-اق جۇمىسشىلارىنىڭ جالاقىسىن كوتەرۋدى باستاپ كەتتى. بۇل ۇدەرىس كەلەسى جىلى دا جالعاسادى. بۇل دا ەكونوميكانىڭ دامىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ءتيىستى ىقپالىن تيگىزەتىنى بەلگىلى.
ەندى ناقتى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىز بويىنشا جالاقىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەس سالماعى 30 پايىز شاماسىندا ەكەنىن بايقايمىز. بۇل – ەلىمىزدىڭ دامۋ دەڭگەيىنە سايكەس كەلمەيتىن قۇبىلىس ەكەنى بۇعان دەيىن دە ايتىلىپ جۇرگەن ماسەلە. جالپى, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ءىجو-ءنىڭ 30 پايىزىن عانا ەڭبەكاقى رەتىندە تولەپ, 70 پايىزىن كاپيتالدىڭ ۇلەسىنە ءبولۋ تەك كەدەي, ەكونوميكاسى تىعىرىققا تىرەلگەن, الەۋمەتتىك جاعدايى ابدەن شيەلەنىسكەن ەلدەرگە عانا ءتان جاعداي. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ كورسەتكىشىمىز ودان كوش ىلگەرى, رەسەي, بەلارۋس سىندى ەلدەرمەن دەڭگەيلەسپىز. بۇل ەلدەردە ءىجو-ءنىڭ 47-48 پايىزى ەڭبەكاقى رەتىندە حالىققا بەرىلەدى, دەمەك قازاقستاندا دا سولاي بولۋ كەرەك. ەڭبەكاقىدان ۇنەمدەۋ مەملەكەتكە دە, قوعامعا دا, جەكە تۇلعاعا دا ۇلكەن كەسىرىن تيگىزەتىنى بەلگىلى جايت. سوندىقتان ساپالى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن لايىقتى ەڭبەكاقى بولۋىن قاداعالاۋ مەملەكەتتىڭ ەڭ باستى ساياساتتارىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ وسى جاعدايعا كوڭىل ءبولىپ, اتقارىلىپ جاتقان شارۋالاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتقانى راس. بۇل باعىتتا الداعى ۋاقىتتا ۇلكەن وزگەرىستەر بولاتىنىنا حالىق سەنىممەن قاراي باستادى.
باسپانا – بازالىق قاجەتتىلىك
پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك سالاداعى العا تارتقان باسىمدىقتارىن جولداۋىنان بىردەن بايقاۋعا بولادى. مەن مۇنى شارتتى تۇردە ەكى توپقا بولەر ەدىم. ءبىرىنشىسى – ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا جالاقىنى ءوسىرۋ. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن سالادا بيۋدجەت ەسەبىنەن جالاقىنى كوتەرۋدى دە اتقارۋشى بيلىكتىڭ بارلىق سالاسىنا تابىستادى. كەلەر جىلدان باستاپ بيۋدجەتتىك مەكەمەلەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە مادەنيەت, ونەر سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىلارى ارتادى. ودان بولەك مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسى 4 جىلدا 2 ەسە, ال كەلەر جىلى 25 پايىزعا كوتەرىلەدى. الەۋمەتتىك وسال توپتاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ارنايى الەۋمەتتىك پاكەت ەنگىزىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى كەلەر جىلدىڭ بيۋدجەتىنە ەنىپ وتىرعان ۇلكەن الەۋمەتتىك شەشىمدەردىڭ ءبىرى. ءسوزسىز قۇپتارلىق قادام.
ەكىنشىسى – حالىقتى باسپانامەن قامتۋ. جالپى, باسپانا ازاماتتارعا كەرەك بازالىق قاجەتتىلىك. سوندىقتان بۇل ماسەلەگە پرەزيدەنت ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. باسپانامەن قامتۋ باعدارلامالارى بويىنشا الداعى 3 جىلعا 240 ملرد تەڭگە بيۋدجەتتە قاراستىرىلدى. ەلدە باسىندا باسپاناسى جوق جاس وتباسىلار, كوپ بالالى انالار, مۇگەدەك جاندار بار. بۇعان دەيىن دە بۇل ماسەلەگە ۇلكەن كوڭىل ءبولىنىپ كەلگەن. مىسالى, سوڭعى جىلدارى حالىقتىڭ سۇرانىسىنا يە بولعان «7-20-25» سىندى باعدارلامالار ىسكە اسىرىلدى. بۇل باعدارلامالار ارقىلى كوپتەگەن ازامات باسپانالى بولدى. دەگەنمەن وعان قاتىسۋ ءۇشىن ءبىر وتباسىنىڭ تابىسى 320 مىڭ تەڭگەدەن كەم بولماۋى كەرەك. قازاقستاندا تابىسى وعان جەتپەيتىن وتباسىلار كوپ, سوندىقتان ولار مەملەكەتتىك باعدارلامالاردان تىس قالىپ قويدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت باستاپقى سالىمى 10 پايىزدان اسپايتىن, پايىزدىق مولشەرلەمەسى 2 پايىزدان اسپايتىن «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى تاپسىردى. بيىلدىڭ وزىندە الەۋمەتتىك وسال توپقا جاتاتىن 6 مىڭ ادام, كەلەر جىلدان باستاپ 10 مىڭ ادام وسى «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە تۇرعىن ۇيگە يە بولادى. وعان قاجەتتى قاراجات بيۋدجەتتە قاراستىرىلىپ وتىر.
دەمەك, كەلەر جىلدان باستاپ پرەزيدەنتتىڭ الەۋمەتتىك باعدارلامالارى ەكى باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ونىڭ تابىسىن كوتەرۋ, ال ەكىنشىسى – مەملەكەت تاراپىنان جاسالاتىن الەۋمەتتىك قامقورلىقتىڭ اياسىن كەڭەيتە وتىرىپ, ازاماتتاردىڭ جەكە باسپاناعا يە بولۋىنا جاعداي جاساۋ.
بولاشاق بيزنەسپەن بايلانىستى
نارىقتىق ەكونوميكادا حالىقتىڭ بارىنە بىردەي مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردان نەمەسە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان جۇمىس تاۋىپ بەرۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ءتيىستى جاعداي جاساپ, حالىقتىڭ وزىنە بيزنەسپەن اينالىسۋعا, جەكە ءىسىن باستاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋعا بولادى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مەملەكەت شاعىن جانە ميكروبيزنەستى دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىر. ق.توقاەۆ كىمدە-كىم شاعىن نەمەسە ميكروبيزنەسپەن اينالىسىپ جۇرگەن ادامدارعا قيانات جاساسا, ول مەملەكەتكە قارسى جاساعان قىلمىس ەكەنىن, مەملەكەتتىڭ بولاشاعى كاسىپكەرلەرگە بايلانىستى ەكەنىن ناقتى ايتتى. بيلىك وسى ساياساتتى ۇستانسا, بىرتە-بىرتە حالىقتىڭ بيلىككە, مەملەكەتكە دەگەن سەنىمى ارتادى. قازىر ەلىمىزدەگى قارجىسى بار ىسكەر ازاماتتار جەتەرلىك. بىراق ولار بۇگىن قاراجاتىن سالىپ ۇلكەن ءىس باستاسا, ەرتەڭ ونىڭ قايتارىمىن كورە الاتىنىنا كۇدىكپەن قارايدى. ازاماتتاردىڭ ءوز ينۆەستيتسياسىن بيزنەسكە سالۋى نەمەسە سالماۋى مەملەكەتكە جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارعا دەگەن تىكەلەي سەنىمگە بايلانىستى. بيلىك حالىقتى بيزنەسكە شاقىرىپ, ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا ءازىر ەكەنىن كورسەتتى. ق.توقاەۆتىڭ ءوزى دە ەشقانداي دەلدالسىز-اق الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى حالىقتان تىكەلەي اقپارات الىپ, قوعامنىڭ تامىر سوعىسىن باقىلاپ وتىر. ەندى كەيبىر تومەنگى جاقتاعى پروبلەمالاردى جوعارى بيلىكتەن جاسىرىپ قالۋ مۇمكىن ەمەس.
بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن بيزنەسمەندەردى قولداۋ كەرەك. ايتالىق, كاسىپكەرلەرگە نەسيەنى جەڭىلدىكپەن بەرۋ, ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ شارالارى جاسالۋى قاجەت. وسىنى ەسكەرىپ, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» شەڭبەرىندە الداعى 3 جىلدا بيۋدجەت ەسەبىنەن 250 ملرد تەڭگە ءبولۋدى تاپسىرىپ, بۇل جوسپار بيۋدجەتكە ەنگىزىلدى. بۇدان بولەك ۇلتتىق قوردان تاعى 100 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى جۇمسالادى. 350 ملرد – وتە اۋقىمدى قارجى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا جاقسى جاعداي جاسالاتىنىنا كۇمان جوق.
ەگەر شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرى ونىمدەرىن ەكسپورتقا شىعاراتىن بولسا, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تەتىكتەرى جاسالۋعا ءتيىس. بىزدە بيزنەسمەندەردى وسى ىسكە ىنتالاندىرۋ ءالى دە تومەنگى دەڭگەيدە ەكەنىن ەسكەرگەن پرەزيدەنت وعان تيىسىنشە كوڭىل ءبولۋدى تاپسىردى. ەكسپورتتاۋشى كاسىپكەرلەردى قولداۋ ماقساتىنا قانشا قاراجات بولىنەتىنى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شەشىلەدى.
مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ميكروبيزنەستى بىرقاتار سالىق تۇرلەرىنەن بوساتۋ تۋرالى تاپسىرما بەردى. بيزنەس نىساندارىنا تەكسەرىس جۇرگىزۋگە 3 جىلعا دەيىن موراتوري جاريالادى. زەينەتاقى تولەمدەرىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەسەبىنەن 5 پايىزعا ۇلعايتۋ ماسەلەسى قوعامدا قىزۋ تالقىلانعانى بەلگىلى. ول ۇسىنىستى دا پرەزيدەنت 2023 جىلعا دەيىن 5 جىلعا شەگەردى. مۇنىڭ ءبارى بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان ۇلكەن ساياسي شەشىم دەپ سانايمىن.
قازاقستان حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى, ناقتىراق ايتقاندا 47 پايىزى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى. ياعني, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتقىمىز كەلسە, اۋىل حالقى مەملەكەتتىڭ قامقورلىعىنان تىس قالماۋى كەرەك. وسى باعىتتا مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان بىرنەشە ناقتى ۇسىنىس ايتىلدى. ول, ءبىرىنشى كەزەكتە, اۋىل حالقىنىڭ شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋىنا قولايلى احۋال تۋدىرۋ. الداعى ون شاقتى جىلدا سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى 3 ملن گەكتارعا جەتكىزىلمەك. ەگەر سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعى
3 ملن گەكتارعا جەتسە, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى بىرنەشە ەسە ۇلعايادى. ياعني, ەڭبەك تيىمدىلىگى ارتادى. بۇل اۋىل حالقىنىڭ جاعدايىن جاقسارتادى.
«اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسىنا الداعى 3 جىلدا 90 ملرد تەڭگە قارجى بولىنبەك. قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگى الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا باعىتتالادى. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل – اۋىلدى كوركەيتۋگە ىقپال ەتەتىن شەشىم. پرەزيدەنت قاي وڭىرگە بارسا دا ەلدى مەكەندەرگە ساپالى جول سالۋ, اۋىز سۋ تارتۋ ءىسىن ايتادى. ءالى دە بولسا كوپتەگەن اۋىلدا اۋىز سۋ پروبلەماسى شەشىلگەن جوق. وسى ماسەلەنى ءبىرجولا شەشۋ ءۇشىن پرەزيدەنت بيۋدجەتتەن 250 ملرد تەڭگە بولگىزدى.
سالىق – مەملەكەتتىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى. سالىق تەتىكتەرىن دۇرىس پايدالانا وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سالاسىن دامىتۋعا, كاسىپكەرلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋعا بولادى. ال دۇرىس پايدالانباسا, كەرىسىنشە اسەر ەتەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل مەملەكەتتىڭ قولىنداعى ەڭ ءتيىمدى تەتىكتەردىڭ ءبىرى.
پرەزيدەنتتىڭ وسى ءجۇز كۇن ىشىندە قولعا العان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلامالارى حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتىپ, تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرىپ, ەلىمىزدىڭ ىشكى سۇرانىسىن ۇلعايتۋعا, سول ارقىلى ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنا جاعداي جاساۋعا باعىتتالدى. ءسوز باسىندا اتاپ وتكەنىمدەي, حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى نەعۇرلىم ارتسا, ەكونوميكا سوعان ساي قارقىندى جۇمىس ىستەۋگە كوشەدى. سول سەبەپتى ازاماتتاردىڭ تابىسىن مەيلىنشە جاقسارتۋعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر.
جوعارىدا ايتىلعان جاعدايلاردىڭ بارلىعى ەل سەنىمى مەن ءۇمىتىن اقتاۋعا باعىتتالعان ناقتى شەشىمدەر دەپ بىلەمىن.
جاقسىبەك قۇلەكەەۆ,
مەملەكەت قايراتكەرى
