ايماقتار • 18 قىركۇيەك، 2019

ۇزىنجالدىڭ ۇزىن دا قىسقا جولى

169 رەتكورسەتىلدى

شەت اۋدانىنداعى الاقانداي عانا كيىكتى اۋىلىنىڭ اۋەل باستا اتاعى كەنىمەن ەمەس، انىمەن شىققان. ولاي دەۋگە سەبەپ، بۇل توپىراق – قازاقتىڭ ايگىلى كومپوزيتورى سىدىق مۇحامەدجانوۆتىڭ كىندىك قانى تامعان جەر. ارىگە سالساڭىز، وسى ولكە ارقادا شەرتپە كۇيدىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان اتاقتى قىزداربەككە، ول باستاعان نەبىر داۋلەسكەر كۇيشىلەرگە مەكەن بولعان. موگيكانداردىڭ سوڭعى تۇياعى بەگىمسال كۇيشى وسى اۋىلدا ءتۇتىن تۇتەتتى.

كيىكتىنىڭ ءوز باسىندا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىنە دەيىن ايگىلى اك كەنىشى جۇمىس ىستەدى. بۇل كەنىش ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە دە، ودان كەيىن دە بالقاش مىس بالقىتۋ زاۋىتىن مەتاللۋرگيالىق ۇدە­رىستەرگە وتە قاجەت قوسپا ەسەبىندەگى اك تا­سىمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىردى.

جالپى، كيىكتىنىڭ قويىن-قونىشى كەنگە تولى. مىسالى، قازىرگى تاڭدا وسى اۋىلدان وڭتۇستىك-شىعىسقا قاراي اتشاپتىرىم جەردە تەمىردىڭ مول قورى بار «باپى» كەنىشى مەن كەن-بايىتۋ فابريكاسى جۇمىس ىستەپ تۇر.

ال وسىدان ءۇش جىل بۇرىن مۇندا «قازتسينك» تاۋ-كەن كومپانيا-حول­دين­گىنىڭ ۇلەستەس كومپانياسى – «ورال­ەلەكترسەرۆيس» جشس تاعى ءبىر­ كەنىش اشىپ، جۇمىسىن باستادى. ناقتىراق ايتقاندا، كومپانيا توتىققان كەندى تا­جىريبەلىك-وندىرىستىك ماقساتتا ءوندىرىپ، كەندى بايىتۋ تەحنولوگياسىن انىقتاۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى بايىتۋ فابريكاسىنا تاسىمالداۋدى ىسكە اسىردى. تاجىريبەلىك-وندىرىستىك كەندى ءوندىرۋ پروتسەسى بايىتۋى وتە قيىن كەن مينەرالدارىن انىقتاۋدا قولدانىلادى.

* * *
ۇزىنجال كەنىشى اشىلادى دەگەن اڭگىمە تاراعاندا سول كەن ورنىنا ەڭ جاقىن ەلدى مەكەن – كيىكتى اۋىلى تۇر­عىندارىنان مازا كەتكەنى راس ەدى. ەل ىشىن­دە «ۇزىنجالدان قورعاسىن شىعادى ەكەن، ال قورعاسىن بار جەردە رادياتسيا دەگەن قاتار جۇرەتىن كورىنەدى»، دەگەن قاۋەسەت جەلدەي ەسىپ، گۋلەپ كەتتى. بۇ­عان زەينەت جاسىنا جەتىپ، قالاداعى بالا­لارىنىڭ قاسىنا كوشىپ بارۋدى ۇيعارعان ەكى-ءۇش اعايىننىڭ تاپ سول كەزدە قونىس اۋدا­رۋى دا وتقا ماي قۇيعانداي اسەر ەتكەنى بار-تىن.

مىنە، جاعداي وسىلاي ۋشىعا باستا­عان كەزدە كيىكتى اۋىلىنا قاراعاندى وبلىس­تىق ءماسليحاتىنىڭ سول كەزدەگى حات­­شىسى رىسقالي ابدىكەروۆ، وب­لىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى نازىر قو­سۋ­باەۆ، شەت اۋدانىنىڭ اكىمى ما­رات جان­داۋلەتوۆپەن بىرگە ۇزىنجال كەنى­شىنىڭ باسشىلارى كەلىپ، جەرگىلىكتى حالىقپەن كەزدەسۋ وتكىزگەن بولاتىن. وسى جيىن بارىسىندا ەكى ارادا تۋىنداعان ماسەلەلەر كوتەرىلىپ، وعان تياناقتى جاۋاپ بەرىلۋى سۇرالدى. اتاپ ايتقاندا، كيىكتى تۇرعىندارى كەنىشتىڭ قورشاعان ورتاعا قانشالىقتى زيانسىز ەكەنىن بىل­­گىسى كەلىپ، وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى. وبلىستان كەلگەن دەلەگا­تسيا كەنىشتەن رادياتسيا تاراۋى نەگىزسىز اڭگىمە ەكەنىن رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ دالەلدەدى. ەلدى كەنىشتەن كە­لىپ-كەتەر قاۋىپ-قاتەردىڭ جوقتىعىنا سەندىرگەن.

ناقتى ايتقاندا، وبلىستىق ءماسليحات­تىڭ دەپۋتاتى، ۇزىنجال جوباسىنىڭ باس مەنەدجەرى دۋمان ءابدىرامانوۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پايدالى قاز­بالار قورى جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا، ۇزىنجال كەن ورنىندا زياندى قوسپالار مەن رادياكتيۆتى مينەرالدار جوق»، دەپ رەسمي تۇردە مالىمدەدى.
بۇدان كەيىن كوڭىلدەرى ورنىنا تۇسكەن اۋىل حالقى كيىكتىدەگى ۇزاق جىلداردان بەرى شەشىلمەي كەلە جاتقان ماسەلەلەردى قوزعاپ، «ۇزىنجال كەنىشى اشىلا قالعان كۇندە ودان اۋىل قانداي پايدا كورەدى»، دەگەن اڭگىمەگە ويىسقان.

كيىكتى حالقى كوتەرگەن ەكى ۇلكەن ماسە­لەنىڭ ءبىرى – اۋىلدا مەكتەپ سالۋ بولسا، ەكىن­شىسى جول ماسەلەسى ەدى. ماسەلەن، بۇ­رىن اۋدان ورتالىعى بولعان اقادىر كەن­تىنەن گرەيدەر جول كيىكتىدەن 20 شا­قىرىم جەردەگى اقشاعىل رازەزىنە دەيىن كەلىپ، مويىنتى ستانساسىنا قاراي بۇ­رىلىپ كەتەتىن. ياعني، وسى 20 شاقىرىم قارا جول قاراعاندىعا قاراي كولىكپەن شىققان اعايىندى قىستاعى ومبى قاردا، كۇز بەن كوكتەمدەگى لايساڭدا ابدەن زىقىسىن شىعارىپ، قاجىتىپ كەلگەن بولاتىن.

مىنە، سول كەزدەسۋدە اقادىر-مويىن­تى تاس جولىنا شىعاتىن گرەيدەر جول سالىپ بەرۋدى ۇزىنجال كەنىشىنىڭ باسشىلارى ءوز مويىندارىنا العان ەدى. «ۋادە – قۇداي ءسوزى» دەگەن، ارادا جىل وتكەندە اتالعان ۋچاسكەگە جول سالىندى. «تاس جول­دىڭ ءبىر جىلعا دەپ بەرىلگەن كەپىلدىك مەرزىمى بار. بۇدان بولەك، جۇمىس ىستەگەن ءۇش جىل بويى جولدىڭ كەم-كەتىگىن ءوزى­مىز جوندەپ، كۇتىمگە الامىز دەگەن مىن­دەتتەمەمىز دە بار»، دەگەن سوزىندە تۇرعان باسشى دۋمان ءابدىرامانوۆ.

***
ۇزىنجال كەنىشى «ورتالىق»، «سولتۇستىك-شىعىس»، «وڭتۇستىك-باتىس» جانە «وڭتۇستىك» دەپ شارتتى تۇردە اتالاتىن ءتورت ۋچاسكەدەن تۇرادى. گەولوگيالىق بارلاۋ مەن زەرتتەۋدىڭ قورىتىندىسى بۇل­ جەردە قورعاسىننىڭ مول قورى بارىن انىقتاعان. كەنىش باسشىلارىنىڭ اي­تۋىنشا، قورعاسىننىڭ نەگىزگى قورى «سولتۇستىك-شىعىس» ۋچاسكەسىندە ەكەن، سونداي-اق «وڭتۇستىك-باتىس» ۋچاسكەسىندە دە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە قور بار كورىنەدى. ال «ورتالىق» ۋچاسكەسىندەگى توتىققان قور­عاسىننىڭ كەن قورى 4،5 ملن تونناداي بولادى دەپ بولجانعان.

مۇنداعى كەن قورى تەرەڭدە جاتىر دەگەندى ايتادى ماماندار. مىسالى، بىل­تىر ارنايى باعدارلاما بويىنشا ۇزىن­جالدا 500، 700 مەتر تەرەڭدىككە دەيىن بۇرعىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، زەرتتەلگەن. ياعني، بۇل قورعاسىننىڭ مول قورى وسىنشاما تەرەڭدىكتە جاتىر دەگەن ءسوز.

«جالپى، – دەيدى جوبا جەتەكشىسى دۋ­مان ءابدىرامانوۆ، – ءبىر توننا كەننەن 85 كيلو شاماسىندا قورعاسىن شىقسا، بۇل – وندىرىستىك تۇرعىدا ءتيىمدى بولىپ سانالادى. ال ۇزىنجال كەنىشىندەگى ءبىر توننا كەندەگى قورعاسىننىڭ ۇلەسى شامامەن العاندا 60 كيلو بولادى. بىراق سول كەندى بايىتۋدىڭ كوزىن تابۋ كەرەك».

* * *
جالپى، ۇزىنجال كەنىشىنىڭ اشىلعا­نى كيىكتى اۋىلى ءۇشىن شاراپاتى مول شارۋا بولدى.

ء«بىز بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەر­شى­­لى­­گىنە ايرىقشا ءمان بەرەمىز، – دەي­دى كومپانيا باسشىسى دۋمان ءابدىرا­مانوۆ. – مىسالى، جىل سايىن ءوڭىردى الەۋ­مەتتىك دامىتۋ جوباسى اياسىندا ارنايى ەسەپشوتقا 19 ملن تەڭگە اۋدارىپ وتىر­دىق. ونىڭ سىرتىندا شەت اۋدانى اكىمدىگى تاراپىنان بولىپ تۇراتىن وتى­نىشتەردى دە اياقسىز قالدىرماۋعا تىرىس­تىق. بىلتىر 9 ميلليون تەڭگەنىڭ كومەگىن كور­سەتتىك. ايەلدەر قاۋىمىنىڭ مەرەكەسى كۇنى اۋدان بويىنشا 38 ارداقتى اناعا سىي-تارتۋ جاسادىق».

بىلتىر كەنىش باسشىلارى جەرگىلىكتى ءۇش بالانى كومبينات ەسەبىنەن وقىتۋعا شەشىم قابىلداعان بولاتىن. سونىمەن قاتار وقۋىن تامامداعان جاس مامان «قازتسينك» كومپانياسىنىڭ كەز كەلگەن بولىمىنە جۇمىسقا الىناتىن بولادى.

جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتۋ ىسىندە دە وڭ وزگەرىستەر بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى، شەت اۋدانى بويىنشا 38 ادام كەنىشكە جۇمىسقا الىندى. ال كيىكتىدەن 8 ادام جۇمىسقا تۇردى.

مۇنىڭ سىرتىندا كەنىش اكىمشىلىگى الەۋ­مەتتىك تۇرعىدا از قامتىلعان ەكى وتبا­سىنىڭ ارقايسىسىنا مەرەكە كۇن­دە­رىنە وراي 50 مىڭ تەڭگەنىڭ ازىق-ت ۇلىك كومەگىن كورسەتىپ وتىردى. بۇ­دان بولەك، كيىكتىدە ناۋرىز مەرەكەسىن توي­­­­لاعاندا ارنايى كيىز ءۇي تىگىپ، ءتۇرلى سپورت­تىق سايىستاردىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىنە تۇرمىستىق قىمبات تەح­نيكالار تارتۋ ەتىپ، اۋىل حالقىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى. كيىكتىدەن ءتورت شاقىرىمداي جەردەگى تەمىر جول تۇيىعى سالىنىپ بىتكەندە، كەنىش باسشىلارى اۋىل حالقىنىڭ باسىن قوسىپ، ءدام بەرگەنى دە جەرگىلىكتى جۇرتقا كورسەتىلگەن ىقىلاستى سىي-قۇرمەت ەدى. سونداي-اق كومپانيا بالالار مەرەكەسىنە ارناپ اۋىلداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ بىرىنەن ويىن الاڭىن سالىپ بەردى.

تەمىر جول تۇيىعى دەمەكشى، كيىكتى­نىڭ باسىنان ساناعاندا ۇزىندىعى 3،2 شاقىرىم بولاتىن جاڭا تەمىر جول قۇرى­لىسىمەن قوسا تاس جول دا سالىن­دى. تۇيىقتىڭ ءوز باسىندا 60-قا جۋىق ادام ەڭبەك ەتتى. ولار سول جەردە ءۇش مەز­گىل تاماعىن ءىشىپ، تۇرمىستىق قاجەت­تىلىك­­تەرىنىڭ ءبارى بار جايلى ۆاگوندار­دا تۇر­دى. ال ۇزىنجال كەنىشىندە 250-دەي ادام ەكى اۋىسىم بويىنشا ۆاح­تا­لىق تاسىل­مەن جۇمىس ىستەدى. ولار دا تۇر­­مىس­تىق قاجەت­تىلىكتەردىڭ بارى­مەن قام­تاماسىز ەتىلدى. الاتىن ەڭبەك­اقى­لارى دا قوماقتى بولدى.

***
كومپانيا باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا، ءۇش جىل ىشىندە ۇزىنجال كەنىشىن يگەرۋگە 3 ملن اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەس­تيتسيا سالىنعان ەكەن.

«ۇزىنجال كەنىن ءبىز «قازتسينكتىڭ» قۇرامىنداعى «التاي» تاۋ-كەن بايىتۋ كەشەنىندەگى زەرتحاناعا تەمىر جول ار­قىلى جونەلتىپ وتىردىق. بىلتىردان بەرى كەنىشتەن 170 توننا توتىققان قور­عاسىن كەنىن جىبەردىك. ونداعى زەرت­حا­نانىڭ مۇمكىندىگى كەن قۇرامىنان 34 مە­تالدى انىقتاۋعا جەتەدى»، دەيدى دۋمان ءابدىرامانوۆ.

زەرتحانا دەمەكشى، بۇگىنگە دەيىن ۇزىن­جالدان كەن وندىرىستىك زەرت­تەۋلەر ماقساتىندا الىندى، ويتكەنى كەڭەس داۋىرىندە لابوراتوريالىق كولەمدە جۇر­گىزگەن زەرتتەۋلەردە بايىتۋ تەحنولوگياسى تابىلماعان بولاتىن. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، كومپانيا باسشىلارى وندىرىستىك اۋقىمدا زەرتتەۋ جۇرگىزۋ ار­قىلى كەندى بايىتۋ تەحنولوگياسىن تابۋعا بولادى دەپ شەشىم قابىلدادى.

بۇگىندە زەرتتەۋلەردى جۇرگىزۋگە قا­جەتتى كولەمدە كەن قورىن الىپ، ۇزىنجال كەنىشى ءوز جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتتى. ولار اراعا ۋاقىت سالىپ، بايىتۋ تەحنولو­گياسىن زەرتتەپ، كەنىش جۇمىسىنىڭ جان­داناتىنىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. نەگە دەسەڭىز، ۇزىنجالدا قورعاسىن مەن كۇ­مىس­تىڭ مول قورى بار. بۇدان بولەك، بۇل جەر­دە كەندى تاسىمالداۋعا قاجەتتى ينفرا­قۇرىلىمنىڭ ءبارى سالىنعان.

«قازىرگى ۋاقىتتا، – دەيدى دۋمان ءاب­دىرامانوۆ، – كەندى ايىرۋ تەحنولوگياسىن تابۋمەن وندىرىستىك كولەمدە اينالىسىپ جاتىرمىز. بولاشاقتا بۇل ىستەن وڭ نا­تيجە شىعار بولسا، وندا ۇزىنجالدا 500 ادامعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن كەن بايىتۋ فابريكاسىن سالۋعا بولادى. مۇنىڭ ءوزى ءوڭىر­دىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە يگى ىقپالىن تي­گىزەر ەدى».
قازىرگى تاڭدا ۇزىنجال كەنىشى مەن تەمىر جول تۇيىعىندا كەن جال-جال بولىپ ءۇيىلىپ جاتىر. كۇزەتشىلەر تۇراتىن ءبىر ۆاگون قالدىرىلعان. اۋەلدە ۇزىنجالدان «رادياتسيا» دەپ ۇرەيلەنگەن اۋىل حالقى ەندى كەنىش قايىرا اشىلسا ەكەن دەگەن تىلەك ايتادى. «جاقسىدان – شاراپات» دەگەن، ىرگەدە ىرگەلى ءوندىرىس وشاعى ىركىلمەي جۇمىس ىستەپ تۇرسا، اۋىل، اۋداننىڭ نەسىبەسى ءوز الدىنا، ونىڭ ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە دە تيگىزەر ىقپالى مول بولار ەدى.

قاراعاندى وبلىسى،
شەت اۋدانى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءجۇز جىل

100 • كەشە

تاپا تال تۇستەگى قاراقشىلىق

ايماقتار • 20 قاراشا، 2019

ۇقساس جاڭالىقتار