قازاقستان • 18 قىركۇيەك، 2019

قورىقشىلاردىڭ قۇقىعى قورعالسا يگى

61 رەتكورسەتىلدى

تابيعات بايلىقتارىن قورعاۋ بۇگىندە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. كەزىندە ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتىن بويىنا تۇيگەن بابا­لارىمىزدىڭ اڭشىلىق كاسىبى بۇگىندە قاسكويلىككە ۇلاسىپ كەتكەندەي بولىپ بارادى. ەرتەدە قازاق دالاسىندا سايىن ساقارادان، اسقار تاۋلاردان ءتۇز تاعىلارىن، جابايى اڭداردى اۋلاپ، قان­جىعاسىن مايلاپ قايتاتىن كىسىلەردىڭ ءوزىنىڭ ولجاسىن سول اۋىلدىڭ بەدەلدى ادامدارىنا سىيلايتىن ءداستۇرىنىڭ ورنىن دا بۇگىندە وپاسىزدىق الماستىرىپ كەلە جاتقانىن جاسىرۋعا بولماس.

بۇگىندە اڭشىلىق كوپ جاع­دايدا تەك جەكە باستىڭ ناپسى­قۇ­مارلىعىنان تۋىندايتىن، بولماسا ەرىككەننىڭ ەرمەگى سانالا­تىن كاسىپ تۇرىنە اينالعان. جام­­­بىل وبلىسىندا بيىل­­­دىڭ وزىندە تابيعاتتىڭ ءتىرى باي­لىقتارىن زاڭسىز اۋلاۋ دەرەك­تە­رى ءجيى تىركەلۋدە. سونىمەن قا­­تار وڭىردە سيرەك كەزدەسەتىن وسىم­دىك­تەردى قىرقۋ دا بەلەڭ العان. بى­راق مۇنىڭ ءبارى ەشقانداي دا قا­جەتتىلىكتەن ەمەس، باس پايداسىن عانا ويلاعان نيەتتەن تۋىنداعان ءىس ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەدى.

ەكولوگيا، گەولوگيا جانە تابي­عي رەسۋرستار مينيسترلىگى ورمان شارۋاشىلىعى جا­نە جانۋارلار دۇنيەسى كومي­تەتىنىڭ جامبىل وب­لىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جا­نە جا­نۋار­لار دۇنيەسى اۋماقتىق ينس­پەك­تسياسىنىڭ مالىمەتىنشە، بۇ­گىندە وبلىس اۋماعىندا 49 اڭ­شى­لىق القاپ ورنالاسقان بولسا، ونىڭ اۋماعى 2374،6 مىڭ گەك­تار­دى قۇرايدى. قازىرگى كەزدە اۋماعى 2250،9 مىڭ گەكتاردى قۇ­­­­راي­تىن 44 اڭشىلىق القاپ 27 تا­بيعات پايدالانۋشىعا بەكى­تى­لىپ بەرىلگەن. ال 123،7 مىڭ گەك­تار بولاتىن 5 اڭشىلىق ال­قاپ بەكىتىلىپ بەرىلمەگەن، ياعني رە­زەرۆتىك قوردا. بەكىتىلىپ بەرىل­گەن اڭشىلىق القاپتا 107 قو­رىق­شى، 88 اۆتوكولىك بار جانە وندا 54 كوردون مەن 20-دان اسا قوناقۇي ورنالاسقان. سونىمەن قاتار بۇگىندە قورىقشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ينسپەكتورلارعا 20 قارۋ-جا­راق بەرىلگەن. الايدا بۇگىنگى تاڭ­دا وڭىردە زاڭسىز اڭ اۋلاۋشى قاسكويلەردىڭ قيتۇرقى ارەكەتى تى­­يىلماي تۇر. زاڭدى بەلدەن باس­­قانداردىڭ قاتارى كوبەيىپ بارادى. اتالعان ينسپەكتسيانىڭ جانۋار­لار دۇنيەسى جانە اڭشىلىق شا­رۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى نۇرعالي نيازقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى ايماقتا 25 براكونەر انىقتالعان. «اڭدى اتادى دا، كولىكتەرىمەن قاشىپ كەتەدى. ءتىپتى سەس كورسەتەتىندەرى دە كەزدەسەدى. مىلتىقپەن قورقىتاتىن جاعدايلار دا ورىن الادى. ويت­كەنى ءبىزدىڭ قۇقىقتارىمىز ناقتى قارالماعان. اڭشىلىق القاپتا مەملەكەتتىك قارۋدى پايدالانۋ، براكونەرلەردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا توقتاتۋ ماسەلەسى قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى سەكىلدى سايكەس­تەندىرىلسە، دۇرىس بولار ەدى»، دەي­دى ول. راسىندا دا قازىر قاسكوي­لەرمەن كۇرەس قورىقشىلار ءۇشىن اسا قاۋىپتى. ايدالادا ايبالتاسىن ارقالاپ جۇرەتىن قاسكويلەر كەز كەلگەن ۋاقىتتا ولارعا قا­ۋىپ تۋدىرۋى مۇمكىن. ينسپەك­تور­لار­دىڭ قۇقىقتارىنىڭ ناقتى قا­رال­ماعانىن بىلگەن زاڭسىز اڭ اۋلاۋشىلار دەگەنىن ىستەي بەرەدى.

جالپى، جامبىل وبلىسىندا اڭ-قۇستىڭ 17 ءتۇرىن اۋلاۋعا رۇق­سات بار ەكەن. تابيعاتتىڭ ءتىرى باي­لىقتارىنىڭ جويىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن ايماقتا كەشەندى شارالار جوسپارى دا بەكىتىلگەن. بىراق ما­ماندار ءالى دە وڭاي ولجاعا كە­نەل­گىسى كەلەتىندەردىڭ ازايماي وتىرعانىن، قاسكويلەرمەن كۇرەس جۇرگىزۋدە بىرقاتار ءتۇيىندى ماسە­لەلەردىڭ بار ەكەنىن ايتادى. ەندى قورىقشىلار براكونەرلەرگە قاتىستى زاڭنىڭ قاتاڭداتىلۋىن كۇتۋدە. ال جامبىل ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ باس مامانى عالىمجان رىسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاۋ بويىنشا اتالعان ءبولىم 81 اكىمشىلىك قۇقىقبۇزۋشىلىقتى انىقتاعان. «ونىڭ ىشىندە ەسكەرتۋ بەرىلگەندەرى دە، ايىپپۇل سالىن­عاندارى دا بار. سونداي-اق 30 اكىم­شىلىك-قۇقىقبۇزۋشىلىق ءىس سوتقا جىبەرىلدى. سونىمەن قاتار بالىق اۋلاۋ كەزىندە اۋ قۇرالدارىن پايدالانۋ جاعدايىنا تىيىم سالىنادى. ال دۋاداق، بەزگەلدەك سياقتى قۇستاردى جانە ارقار، قاراقۇيرىق سەكىلدى اڭداردى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعان. تىيىم سالىنباعان اڭ-قۇستاردى اۋلاۋ ءۇشىن جولداما كەرەك. بۇل رەتتە وبلىستىڭ ءار­بىر اۋدانىندا ينسپەكتسيا ماماندارى قاسكويلەرمەن كۇرەس جۇ­مىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى»، دەيدى ينس­­پەكتسيانىڭ باس مامانى.

سونىمەن قاتار ع.رىسپانوۆ برا­كونەرلەرمەن كۇرەس كەزىندە سان ءتۇرلى قيىندىقتاردىڭ كەزدەسەتى­نىن ايتادى. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان بولىمدە 6 ينسپەكتور جۇمىس ىس­تەي­دى ەكەن. ماماندار ءۇشىن 6 كولىك بار. جۋىردا تاعى دا بولىمگە 2 «ۋاز» كولىگى بەرىلىپتى. الايدا، قاس­كوي­لەرمەن كۇرەس قاۋىپتى ارەكەت بولعاندىقتان، مامانداردىڭ دا «بەس قارۋىنىڭ ساي» بولعانى دۇ­رىس. دەي تۇرعانمەن، اتالعان ءبو­لىمنىڭ ماماندارى ءبىرىنشى كەزەكتە جانار-جاعارمايدىڭ از كو­لەمدە بولىنەتىنىن ايتتى. سونى­مەن قاتار ينسپەكتورلاردىڭ قا­­­ۋىپسىزدىگى ءۇشىن وق وتپەيتىن كەۋ­­­دەشە مەن بەينەباقىلاۋ دا قا­­راس­تىرىلماپتى. ماسەلەن، ءبىر براكونەر ۇستالسا، ونى دالەلدەۋ ءۇشىن دەرەۋ بەينەباقىلاۋعا ءتۇسىرۋ كەرەك ەكەن. ۇيالى تەلەفونعا با­سىپ الۋعا تاعى بولمايدى. مى­نە، وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارى دە ينسپەك­تورلاردىڭ قاسكويلەرمەن كۇرەسۋگە كەسىرىن تيگىزىپ وتىر. سوندىقتان دا مامانداردىڭ وسى ماسەلەلەر وڭ شەشىمىن تاپسا ەكەن دەگەن تىلەگى بار. ونسىز دا ەلىمىزدە قاسكويلەرمەن كۇرەس كەزىندە ينس­پەكتورلاردىڭ قازا تاپقانى از وكىنىش ەمەس. اڭشىلىقتى ەرىك­كەننىڭ ەرمەگى، بولماسا دەما­لىس­تىڭ تورەسى ساناپ جۇرگەن قاسكوي­لەرگە دە قارسى تۇرارلىق كۇش-قۋات بولۋى كەرەك-اق.

الاشتىڭ اياۋلى پەرزەنتى سا­كەن سەيفۋللين «كوزدەرى مولدى­رەگەن اقبوكەندى، ادامنىڭ بالا­سىنان كەم كورمەدىم»، دەپ تابي­عاتتىڭ سۇلۋلىعىن تامسانا جىرلايدى. «بوكەندى اتىپ مەرگەن ولتىرگەندە، جازاسىز جان ءولدى دەپ ويلاي ما ەكەن؟» دەپ تەبىرەنەدى. بىراق اقىننىڭ ءوزى ادامزات بالاسىنا تەڭەگەن اقبوكەندى ايالاي الماي وتىرعانىمىز دا وكىنىشتى. نەگىزىنەن اقبوكەندەر قىس مەزگى­لىنىڭ قاھارلى كۇندەرىندە ارقا اۋماعىنان، ياعني جاڭاارقا، جەز­قازعان ايماقتارىنان جامبىل ءوڭىرىنىڭ ۇلانبەل جەرىنە دەيىن اۋىپ كەلەدى. ول جاقتىڭ قىسى قات­تى بولعاندىقتان، جىلى جاقتان پانا ىزدەيدى. بىراق تابيعاتتىڭ ءتى­رى بايلىعىن جەكە ماقساتىنا پايدالانعىسى كەلەتىندەر بۇل قۇن­دىلىققا قۇلاق اسپايتىن سەكىلدى. ءبىر جاقسىسى، جامبىل وبلىسىندا اقبوكەن اتۋ 2017 جىلدان كەيىن تىركەلمەپتى. جالپى العاندا، تابي­عاتتى قورعاۋ ءاربىر ادامنىڭ اسىل مىندەتى بولۋى كەرەك. الايدا وبلىس اۋماعىندا زاڭسىز بالىق، اڭ اۋلاۋمەن قاتار، سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردى وتاۋ، قۇرىپ كەتۋ قاۋ­پى بار جانۋارلاردى اۋلاۋ، تال-داراقتاردى زاڭسىز كەسۋ ءالى دە بول­سا تىيىلماي كەلەدى. جامبىل وبلىسى بويىنشا جەرگىلىكتى پولي­تسيا قىزمەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، پوليتسيا پولكوۆنيگى مۇ­رات بايسەركەنوۆتىڭ ايتۋىنشا، بيىلعى جىلدىڭ 8 ايىنىڭ قو­رىتىندىسى بويىنشا 500-دەن اسا اكىمشىلىك-قۇقىقبۇزۋشىلىق تىركەلگەن. سو­نى­مەن قاتار جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ تاراپىنان براكونەرلەرمەن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى.

ء«يتتىڭ يەسى بولسا، ءبورىنىڭ ءتا­ڭى­رىسى بار». جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءبارى دە ەن بايلىق. ال ومىردەگى قا­را­پا­يىم قاعيداعا سۇيەنسەك، اڭ-قۇس­تاردى زاڭسىز اۋلاۋ، وسىمدىكتەر مەن تالداردى وتاپ، قىرقۋ، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، تابيعاتقا زالال كەلتىرۋ ادامگەرشىلىكتىڭ ءىسى ەمەس. سول سياقتى، جازىعى جوق جا­­نۋارلاردى اتۋ، اۋلاۋ سياقتى ارەكەتتەر دە وبال مەن كۇنانى وي­­­لات­پاي قويمايدى. تاريحتان شىڭ­عىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلى جو­شى­­نىڭ قۇلان اتىپ، اقىرى مەرت بول­عان حيكاياسى، حالىق اۋىز ادە­بيەتىنىڭ ايگىلى ءىنجۋ-مارجانى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جى­رىنداعى سارىبايدىڭ اڭ اۋلاۋ­عا شىعىپ قايتا ورالماعانى بەل­گىلى. تاريحي شىعارمالارداعى شىن­دىقتى بۇگىنگى كۇننىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ەل اۋزىندا «وحوتا» اتالىپ كەتكەن اڭ اۋلاۋ كەزەڭىندە تالاي ادامنىڭ وپات بولعانى دا شىندىق. «بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى، بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى»، دەگەندەي، تابيعات بايلىعىن ءبۇلدىرۋ دە قاجەتتىلىكتەن تۋعان نارسە ەمەس. ال زاڭسىز اڭ اۋلاۋدى مەر­گەندىك ەمەس، مەنمەندىك دەسە دە بولعانداي. بۇل تۇرعىدا قورىقشى­لاردىڭ بارلىق قۇقىعى قورعالسا، ولاردىڭ قولىندا ءتيىستى قۇزىرەتتەر بولسا، بالكىم قاسكويلەر دە تا­بيعات بايلىعىنىڭ ۇستىندە تاي­راڭداپ جۇرمەي، ابايلاپ جۇرەر مە ەدى. ولاردىڭ قىزمەتى دە قۇ­قىق قورعاۋ ورگاندارى سەكىلدى ساي­كەستەندىرىلسە، بالكىم كۇرەس قار­قىنى بۇدان دا ارتا تۇسەر مە ەدى...

جامبىل وبلىسى

سوڭعى جاڭالىقتار

تارالىم ءھام قارالىم

100 • بۇگىن، 06:55

تارحان تەكتى رەداكتور

100 • بۇگىن، 06:40

ءجۇز جىل

100 • بۇگىن، 06:27

ۇشقىر ويلار ۇشقىندارى

100 • بۇگىن، 06:11

ۇلكەن جولدىڭ ۇزىكتەرى

100 • بۇگىن، 05:58

ينۆەستيتسيا – دامۋ داڭعىلى

ايماقتار • بۇگىن، 05:49

ارىماس ابىروي

رۋحانيات • كەشە

كونەدەن كەلگەن كونەك

رۋحانيات • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار