بۇل تۋرالى الماتىدا «الماتى – الما ورتالىعى: ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جانە مادەني كەلەشەگى» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا ايتىلدى. فورۋمنىڭ پلەنارلىق سەسسيالارىنىڭ اراسىندا گەرمانيالىق ەكولوگ پەتەر چەسسەلمان مىرزامەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. ول الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ الما جەمىسىن بۋدانداستىرۋعا كوڭىل ءبولۋىنىڭ سوڭى ونىڭ فورماسىنا عانا اسەر ەتكەنىن ايتتى. ياعني, قازىرگى الما بيزنەسىندەگى ترەندتىڭ ولشەمىمەن قاراعاندا, ونىڭ ءدامى مەن ءيىسى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلىپ, ساقتالۋ فورماسىنا عانا باسىمدىق بەرىلە باستاعان.
«مەن ەكولوگ رەتىندە قازاقستاندا وسىرىلگەن الماعا, ونىڭ دامىنە باسىمدىق بەرەر ەدىم. سەبەبى كسرو كەزىندە قىزمەت بابىمەن ماسكەۋگە, الماتىعا ءجيى كەلەتىن اكەم وزىمەن بىرگە ۇيگە اپورت الماسىن اكەلەتىن. كاسىبي مامان رەتىندە قازاقستاننىڭ اپورتىن بىردە-ءبىر المامەن تەڭەستىرە المايمىن. قازاقستاننىڭ الاتاۋى رەسەيدىڭ ورماندى القاپتارىندا وسكەن المانىڭ سيۆەرس دەپ اتالاتىن سۇرپىنىڭ باعىن اشقانىن, تەڭىز دەڭگەيىنەن 950-1200 مەتر بيىكتىكتە عانا ول وزگەشە فورما مەن دامگە يە بولعانىن, كەيىن اپورت اتانعانىنان حابارىمىز بار. سوڭعى جىلدارى المانىڭ بۇل ءتۇرى ءوزىنىڭ باستاپقى فورماسىنان ايىرىلىپ قالدى. سول سەبەپتى ونى بۋدانداستىرماي, تازا ساقتاپ قالساڭىزدار عانا ءدامى وزگەشە جەمىس تۇرىمەن ەرەكشەلەنە الاسىزدار», دەيدى پەتەر چەسسەلمان.
پ.چەسسەلماننىڭ سوزىنەن ۇققانىمىز, الەمنىڭ ىقىلاسى الماتىنىڭ الماسىنا اۋىپ تۇر. ال ءبىز سول المانى جوعالتىپ الۋدىڭ الدىندا تۇرمىز. گەنەتيك عالىمداردىڭ «Nature Communications» جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋلەرى دە «Malus domestica» اتتى الما سۇرپى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەن تاراعانىن دالەلدەيدى. المانىڭ وتانى – الماتىداعى جابايى الما اعاشى. 1793 جىلى وعان العاش سيپاتتاما بەرگەن رەسەي بوتانيگى يوگانن سيۆەرستىڭ قۇرمەتىنە «سيۆەرس الماسى» (Malus siversii) دەگەن اتاۋ الدى.
سوڭعى جىلدارى قوعامدا «اپورت دەگراداتسياسى» دەگەن اڭگىمەلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. الەمنىڭ تاڭدايى جەۋگە اسىق اتاقتى اپورتتىڭ كوز الدىمىزدا مايدالانىپ كەتۋىنە ەكولوگيانىڭ تۇك تە قاتىسى جوق كورىنەدى. وعان تەك ادام فاكتورى عانا كىنالى.
قازاقستان جەمىس-جيدەك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتكەرى بالنۇر قابىلبەكوۆا اپورتتىڭ سورتقا بولىنبەيتىنىن, تەك قانا فورماسىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن ايتتى. 1990 جىلدارى الماتى قالتالىلارىنىڭ تاۋ بوكتەرىن «جاۋلاپ» الۋى اپورتتىڭ سىرتقى فورماسىنا, كولەمىنىڭ ۇساقتالىپ كەتۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتتى. ءتىپتى سوڭعى جيىرما جىلدىقتا ونىڭ بۇرقىراعان حوش ءيىسى دە جويىلا باستاعان.
«اپورتتىڭ دەگراداتسياسىنا ادام فاكتورى عانا كىنالى. ونى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن الاتاۋدىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 900-1200 مەتر جوعارى تۇرعان بوكتەرىندە اپورت وسەتىن بەلدەۋدەگى القاپتاردى, جەر تەلىمدەرىن مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىپ الۋ كەرەك. ءبىز بۇل ماسەلەنى ايتىپ پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, ۇكىمەتكە حات جازدىق. ازىرگە ناتيجە جوق», دەيدى بالنۇر قابىلبەكوۆا.
سوڭعى بىرەر جىلدا قازاقستاندا وسەتىن اپورت ءتۇرى مەن دامىنە قاراي ەرەكشەلەنە باستاپتى. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ينستيتۋت عالىمدارى شىعىس قازاقستاننىڭ تارباعاتاي تاۋلارىندا ءوسىپ تۇرعان المانىڭ «سيۆەرس» سۇرىپىنىڭ بىرنەشە ءتۇبىن الىپ, ونى اپورت الماسىمەن بۋدانداستىردى. ينستيتۋت وسى القاپتى انالىق باق رەتىندە ساقتاپ, ونى كوشەت رەتىندە كوبەيتۋگە نيەتتەنىپ وتىر ەكەن. «بۇل ارەكەتتەر اپورتتىڭ قايتا قالىپقا كەلۋىنە تەك مۋلتيپليكاتيۆتى عانا اسەر ەتەدى. ناعىز اپورت جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي الاتاۋدىڭ بوكتەرىندەگى اپورت وسەتىن بەلدەۋدى مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىپ العاندا عانا قالىپقا كەلەدى. وعان عالىمداردىڭ قۇزىرەتى جەتپەيدى», دەيدى ب.قابىلبەكوۆا.
اسىلدىڭ سىنىعىنداي جۇرناعى عانا قالعان الماتىنىڭ اپورتىنىڭ «سىرتقى قارسىلاستارى» كوبەيىپ كەتكەنىن كاسىپكەر مارعۇلان سەيسەمباەۆ تا ايتتى. ەل ىشىندە «الما ماگناتى» اتانىپ كەتكەن كاسىپكەر بىرنەشە جىلدان بەرى الاتاۋدىڭ ەتەگىندە الما ءوسىرىپ كەلەدى. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنشا, ناعىز تابيعي, كۇن ساۋلەسى مەن تاۋدىڭ سالقىن اۋاسىن ءسىڭىرىپ وسكەن المانى ءوسىرۋدىڭ قۇنى دا قىمبات. جاساندى جىلىجاي مەن تابيعي ەمەس جارىق, جىلۋ اپورتتىڭ تابيعاتىمەن مۇلدەم ۇيلەسپەيدى ەكەن. وسى جانە باسقا فاكتورلاردى ءتىزىپ, الدىمىزعا جايىپ سالعان كاسىپكەر الما ەكسپورتىنىڭ الەۋەتىن تيىسىنشە پايدالانا الماي وتىرعانىمىزعا قىنجىلدى. سوعان قاراماستان الما بيزنەسى سوڭعى جىلدارى كەنجەلەپ بولسا دا دامىپ كەلەدى ەكەن. بىراق بۇعان كاسىپكەرلەر مەن مەملەكەت تاراپىنان بيزنەس كوزى دەپ قاراۋ بەلەڭ الىپ تۇر. ەڭ باستىسى, ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى, تولەم قابىلەتىنىڭ سىن كوتەرمەيتىنى اپورتىمىزدىڭ ىشكى نارىقتاعى تىنىسىن تارىلتقانى انىق.
ماسەلەن, بەلگىلى كاسىپكەر 2018 جىلى المانىڭ نارىقتاعى باعاسى 1 كيلوعا 240 تەڭگە بولعانىن ايتىپ ءوتتى. بۇل – سىرتتان كەلگەن يمپورت الما قۇنى. ال قازاقستاندىق اپورتتىڭ ەل ىشىندەگى باعاسى 300-350 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا تۇراقتاعان. 2018 جىلى رەسەيگە 1 كيلو المانى 320 تەڭگەدەن ەكسپورتتاعان. ال رەسەيلىكتەر قازاقتار وسىرگەن المانىڭ كەلىسىن 350-400 تەڭگەدەن ساتىپ الۋعا دايىن وتىر ەكەن.
«رەسەيلىكتەر باعاسىنا قاراماي ءدامدى, ەكولوگيالىق جاعىنان تازا الما ەكسپورتتاۋدى سۇرايدى. ءبىز بۇل سۇرانىستى ورىندايمىز. ال قازاقستاندىقتار ارزان الما ىزدەيدى. ءونىمدى ارزان باعادا ۇسىنۋعا ءبىزدىڭ شامامىز كەلمەيدى. الماتىنىڭ دۇكەندەرى مەن بازارلارىنداعى قۇنى 250-300 تەڭگەدەن اسپايتىن المالار قىتاي مەن پولشادان كەلىپ جاتىر. دەمەك قازاقستاندا المانىڭ باعى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسارعاندا عانا «جانادى». سول كەزدە عانا قازاقستاندىقتار باعاسىنا قاراماي ەكولوگيالىق تازا ونىمدەردى ساتىپ الا باستايدى. بۇل – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى م.سەيسەمباەۆ.
حالىقارالىق فورۋم بولعاندىقتان شەتەلدىك الما ەكسپورتەرلەرىنە دە وسىرگەن ونىمدەرىن تانىستىرۋعا, جارنامالاۋعا مۇمكىندىك بەرىلدى. يتاليادان كەلگەن الما ءوسىرۋشى كارت ۆەرنت سوڭعى ون جىلدا يتاليا الەمدەگى ەڭ ءىرى الما ەكسپورتتاۋشىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ ەشقانداي قۇپياسى جوق. حيميالىق قوسپالاردان باس تارتىپ, تەك ورگانيكالىق تىڭايتقىشتارعا باسىمدىق بەرىلسە بولعانى. «الماسىمەن ماقتانا الاتىن كەز كەلگەن مەملەكەت ءوز ونىمدەرىن ءبىزدىڭ جەردە وسكەن المانىڭ دامىمەن سالىستىرادى. قازىر يتاليا ىشكى نارىقتى ەمەس, سىرت ەلدەردى دە قامتاماسىز ەتەتىن دەڭگەيگە كوتەرىلدى», دەدى ك.ۆەرنت.
ودان ءارى ۆەرنت مىرزا يتاليادا جەر تاپشىلىعىنان ۆەرتيكالدى جىلىجاي دامىپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. مۇنداي جىلىجايدا الما اعاشتارىن بيىك ۇيلەردىڭ شاتىرىنا دا ەگۋگە جانە ودان مول ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بار ەكەن. «بۇل رەتتە بىزگە عىلىم كومەككە كەلدى. قازىر ۇزىندىعى 1,5 مەتردەن اسپايتىن المادان ءبىر ماۋسىمدا 80-100 كيلو ءونىم الۋعا بولادى. مۇنداي تاجىريبەنى سىزدەرمەن بولىسۋگە دايىنبىز», دەدى ك.ۆەرنت مىرزا.
ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل شارانى قازاقستاننىڭ تابيعاتتى ساقتاۋ جونىندەگى ەكو-قوزعالىسىنىڭ بەلسەندىسى, قوعام قايراتكەرى اجار جاندوسوۆا ۇيىمداستىردى. فورۋم «ALMA – Apple» قالالىق قوعامدىق باستاماسى اياسىندا ءوتتى. جيىن الماتىنىڭ الما قالاسى رەتىندەگى بۇرىنعى داڭقىن دارىپتەپ, قايتا جانداندىرۋ ماقساتىندا جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلەدى.
الماتى
