دالالىق اۋىزشا تاريحناما, جازبا مۇرالارى عاسىرلار بويى حالىقتىڭ ارمانىن, ءۇمىتى مەن سەنىمىن كەلەر ۇرپاققا ميراس ەتىپ, بابالار تاريحىن كەيىنگىلەرگە جەتكىزگەن. تالاي-تالاي تالاۋ مەن توناۋدان, تاپتاپ-تاقىرلاۋدان تىلسىم ءبىر عاجايىپپەن امال قالعان, ءسويتىپ وسى داۋىرگە جەتكەن وراسان مول جازبا دۇنيەمىز بار. بۇلار تۋعان حالقىمىزدىڭ قايسارلىعى مەن ومىرشەڭدىگىنىڭ سىرىن ۇقتىرار سيقىرلى كىلتپەن بارابار.
تاريحي جازبالاردا تاپتىرمايتىن قۇندى دەرەكتەر مول. ولار تەك قازاق ەلى تۋرالى عانا ەمەس, باعزى زاماندارداعى, سونداي-اق وسى داۋىردەگى بارلىق حالىقتار مەن ەل-جۇرتتار تاريحى, مادەنيەتى جايلى سىر شەرتەدى. مۇنىڭ ءمانىسى ايقىن دا. ويتكەنى سان ىقىلىم جۇرتتاردىڭ ءومىر جولى مەن تاعدىرى ۇلى دالاداعى قازاق دەگەن حالىقپەن توعىسىپ-توقايلاسقان عوي. جاتجۇرتتىق باسقىنشىلار ءبىزدىڭ جازبا دۇنيەلەرىمىزدىڭ وشاعىنا قانشاما رەت شابۋىل
جاساعان, قانشاما قولجازبا قويماسىن قيراتقان, قانشاما بالدى بارماق كوشىرمەشىلەردى, جازباگەرلەردى قىرىپ جىبەرگەن دەسەڭىزشى, بىراق ءبىزدىڭ دانا حالقىمىز ءوز ءومىرىن قۇربان ەتە وتىرىپ پارسى, اراب, شاعاتاي تىلىندەگى جازبالاردى امان ساقتاپ قالدى. سان عاسىرلار ساپىرىلىسىندا بۇل اسىل مۇرالار قولدان-قولعا ءوتىپ جات جۇرتتاردىڭ مۇراجاي-مۋزەيلەرىنەن, كىتاپحانالارىنان ورىن الدى, قازىر بۇل قازىنالار سول ەلدىڭ بايلىعىنا بايلىق قوسۋدا. وكىنىشتىسى سول, قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى جازبا مۇرالارىنىڭ اسىل نۇسقالارى بۇگىنگى تاڭدا ءوز قولىمىزدا جوققا ءتان, ولار شالعايداعى بوتەن ەلدىڭ مۇراعاتتارىندا ساقتاۋلى.
«قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق», كەزىندە ءوز ۇيىمىزدە, ءوز تورىمىزدە كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ءتيىس اسىل دۇنيەلەرىمىز شەتەلدەرگە تاۋ اسىپ, مۇحيت كەشىپ, قالاي جەتكەنى قازىر بىزگە بەيمالىم. ەڭ باستىسى, «مىناۋ ءبىر دۇنيەلەر قازاق اتتى حالىققا ءتان ەكەن, بىزگە مۇنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەپ كوشەگە لاقتىرىپ تاستاماي, اتا-باباسىنان قالعان ەڭ قىمبات مۇلكىندەي ساقتاپ قالعان جۇرتتارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ماسەلە, ورتا عاسىردىڭ ەڭ قۇندى مۇرالارى – «وعىزناما» (XII – XV ع.ع.) داستانى پاريجدە, حورەزميدىڭ «ماحابباتناما» (XV ع.) داستانى – لوندوندا, ء«ال كيتاب ال گەوميني» كايردە تۇر. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولادى. ماسكەۋدىڭ وزىندە 3 مىڭنان اسا, سانكت-پەتەربۋرگتە 2 مىڭنان اسا, تاتارستاندا 2 مىڭنان اسا, باشقۇرتستاندا 1 مىڭنان اسا, اشحابادتا 2 مىڭعا جۋىق سان الۋان, سان مىڭداعان قازاق تاريحىنا تيەسىلى كىتاپتار مەن قولجازبالار بار ەكەن. قازاقتاردىڭ اتامەكەنى بولعان استراحان, سارىتاۋ, ومبى, ورىنبور قالالارىنداعى ارحيۆ, كىتاپحانا قورلارىندا قولجازبالاردىڭ كوپتىگى سونشالىق, ولارعا ارنايى ارحەوگرافيالىق ىزدەۋ-سۇرىپتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءجون. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا كوپتەگەن قۇندى مۇرالارىمىز ەلگە جەتكىزىلگەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, ەلگە اكەلىنگەن دۇنيەدەن, اكەلىنبەگەن قازىنامىز وراسان مول.
قازاق حالقىنىڭ اۋىزشا تاريحناماسى مەن شەجىرەشىلدىگى ماسەلەسى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ۇنەمى كوتەرىلىپ كەلەدى. قازاقستاندىق عالىمدار ءوز زەرتتەۋلەرىندە شىعىستىڭ جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ۇزىندىلەرىن مەيلىنشە كوبىرەك پايدالانىپ, ولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزە وتىرىپ, دەرەكتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسۋلارى ءتيىس. شىعىس جازبالارىن دۇرىس باعالاماساق, قازاق, تۇركى حالقى تاريحىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ .ۇڭىلە المايمىز. ەگەر ولاردى دۇرىس وقي بىلسەك سان الۋان تۇركى حالىقتارىن قالىپتاستىرعان مىڭ, ءجۇز, قىرىق, نۇكىس, قيات, بارلاس ت.ب. رۋلاردىڭ تەگىن سارالاي تۇسەمىز. ولاردى انىقتاي تۇسسەك قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلى دالاداعى وز ورنىن ايقىنداي الامىز. تۇركى قاعاناتى مەن قازاق ورداسىنىڭ تاريحي تۇلعالارى قىبىراي, اسپارۋح, قاپال, كەتبۇعا, ناعاناي, اقنازار حان, تاۋەكەل حان, ەسىم حان ت.ب. سانداعان ارىستارىمىزدى تانىپ بىلەمىز.
سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدان نە بولماسا ماسكەۋدەگى شىعىس حالىقتارى مادەنيەتىنىڭ مۋزەيىنەن, ارمەنياداعى ماتەناداران قولجازبالار قورىنان قازاق تاريحىنا قاتىستى عاجايىپ جادىگەر, مۇرالارىمىزدى كەزدەستىرۋگە بولادى. تۇركياداعى مۋزەيدىڭ بىرىندە ۇلكەن وردا رۋىنىڭ ءبىرى سىرگەلىلەرگە قاتىستى قۇندى مۇرا ساقتالعان ەكەن. ال بۇلاردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ەلگە قايتارۋ ماسەلەسىن دە جولعا قويعانىمىز ءجون.
ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا, مادەنيەتىنە قاتىستى وراسان مول قازىنانى كەزىندە تۇركىستان ولكەسىنىڭ استاناسى بولعان تاشكەنت شاھارىنداعى مۇراعاتتار مەن كىتاپحانالاردان, مۋزەيلەردەن, ارحيۆ قورلارىنان تابۋعا بولادى. مۇندا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق سان مىڭداعان قولجازبالار قورىندا قانشاما اسىل مۇرالارىمىز بار. باسقالارىن ايتپاعاندا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.پ.كاۋفماننىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن دايىندالعان 594-تومنان تۇراتىن «تۋركەستانسكي سبورنيك» پەن «تۋركەستانسكي البوم»-عا (10-توم) تاعزىم ەتىپ, ريزا بولماسقا شاراڭىز جوق. ءبىز 1999 جىلى العاش رەت وسى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرشاماسىن قاراپ شىعۋعا قول جەتكىزدىك. سول جىلى وزبەكستاننىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ادام قولى تيمەگەن اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان توم-توم ەڭبەكتەردىڭ شاڭ باسىپ, ىزدەۋشىسىن كۇتىپ جاتقانىنا كۋا بولدىق. قانشاما دۇنيەلەر قۇپيا دەگەن بەلگى سالىنىپ ق ۇلىپتاۋلى جاتىر. وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنت ارحيۆىندە الاش ارىستارىنا قاتىستى قانشاما مۇرالاردىڭ جاتقانىنان بەيحابارمىز. تۇركىستان قايراتكەرلەرى تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, مۇحامەتجان تىنىشباەۆ, سانجار اسپاندياروۆ سىندى دارا تۇلعالاردىڭ شىنايى ومىرىنە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ سوندا قۇپيا ساقتالىپ, قولعا جەتپەي كەلە جاتقانىن اڭداۋعا بولادى. بۇگىندە ولارعا قول جەتكىزۋ مۇڭ بوپ تۇر. وسىناۋ اسىل مۇرانى تولىقتاي زەردەلەۋگە نارىقتى زاماننىڭ جۇگىن ارقالاعان قازىرگى ءداۋىر عالىمدارى دا بارا بەرمەيدى.
ءابۋ رايحان بيرۋني اتىنداعى عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ قولجازبالار قورىندا سان مىڭداعان جاۋھار ساقتاۋلى. قولجازبالاردىڭ دەنى اراب, پارسى, شاعاتاي تىلدەرىندە. اسىرەسە ورتاعاسىرلىق شىعىستىڭ جازبا دەرەكتەرى مەن شىعارمالارى سونشالىقتى مول.
قازاق حاندىعى داۋىرىنەن مالىمەت بەرەتىن مىناداي جازبا ەسكەرتكىشتەر قولجازبالار قورىن تولىقتىرىپ وتىر:
- ابداللاح بالحي, «زۋبداد ال-اسار» («جىلناما قايماقتارى»);
- موللا ءشادى, «فاتح-نامە» («جەڭىس تۋرالى كىتاپ»);
- ماسۋد بەي ۋسمان كۋحيستاني, «تاريح-ي ابۋل-حاير-حاني» ;
- «تاۋاريح-ي گۋزيداي نۋسرات - نامە» (اۆتورى بەلگىسىز);
- كامال اد-دين بيناي, «شايباني نامە»;
- زاين اد-دين ۆاسيفي, «بادام ال-ۆاكاي»;
- حافيز تانىش بۋحاري, «ابدۋللاناما»;
- مۋحاممەد يۋسۋف ال-مۋنشي, «تاريحي مۋحيمحاني»;
- ابدۋراحمان تالي, «تاريح-ي ابۋلفايزحانا»;
- ماحمۋد حاكيم يايفوني, «تاريح - ي سولوتين فارگانا».
بۇل شىعارمالاردا تۇركى, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى, ەتنوگرافياسى, گەوگرافياسى, رۋلارى مەن تاريحي تۇلعالارىنا بايلانىستى سان الۋان ءبىز بىلەتىن, بىلمەيتىن قۇندى مالىمەتتەر جەتكىلىكتى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ولاردى ورىس, شەتەلدىك عالىمداردىڭ اۋدارمالارى ارقىلى عانا ءۇزىپ-ج ۇلىپ پايدالانىپ كەلەمىز. نەگە تىكەلەي, تولىق قازاق تىلىنە اۋدارۋدى قولعا المايمىز؟
ءسوز جوق, توناۋعا تۇسكەن ءتول مۇرالارىمىزدىڭ بەلگىلەرىنە قاراعاندا بەلگىسىزدەرى الدەقايدا كوپ ەكەنىنە كۇمان بولماسا كەرەك. باسقاسى باسقا, ماسكەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتەن كەتىپ, قازاق ەلى مەن ورتالىق ازيادا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ا.ن.بەرنشتام, س.پ.تولستوۆ سياقتى ارحەولوگ عالىمدار تاپقان قىرۋار ولجانىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قازاقستانعا بۇيىرماعانىنا نە ايتۋعا بولادى.
ال ءبىرىنشى پەتر زامانىنان بەرى قاراي قازاق دالاسىنداعى باعزى قورعانداردىڭ, ودانى بەرىدەگى بەيىت-قورىمداردىڭ قانشالىقتى باسسىزدىقپەن جانە قانداي مولشەردە تونالعانىن ەرميتاجدا, ماسكەۋ, ومبى مۋزەيلەرىندە سىقاپ تۇرعان التىن قازىنالارعا قاراپ-اق مولشەرلەۋگە بولادى. ءبىر عانا مىسال 1871 جىلى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ شەشىمىمەن پاتشا وفيتسەرى, شىعىستانۋشى ا.ا.كۋن پەتەربۋرگكە ون بەس جاشىك ارحەولوگيالىق قۇندى زاتتاردى اتتاندىرعان. تاعى ءبىر دايەك, كەنەسارى حاننىڭ مىلتىعى ومبى مۋزەيىندە ساقتاۋلى. مۇنداي جادىگەرلەر تىزە بەرسەك تولىپ جاتىر. ولاردى قايتارۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان جاناشىرلىق, بەلسەندى ءىس-قيمىل كەرەك.
تۇركىستان ولكەسىن زەرتتەگەن پاتشالىق رەسەيدىڭ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋشى ۆ.ا.كاللاۋار, ا.پ.دوبرومىسلوۆ, ن.مالليتسكي, ۆ.ناليۆكين, ن.ۆەسەلوۆسكي, پ.گ.گالۋزو, ا.گەينس, ن.حانىكوۆ, م.پ. حوروشكين, ا.كاستانە ت.ب. قازاق, وزبەك, قىرعىز, تۇرىكمەن, تاجىك حالىقتارىنا قاتىستى كوپتەگەن باعالى ماتەريالدار قالدىرۋمەن قاتار, اسىل قازىنامىز – قولجازبالار مەن ەسكى كىتاپتاردى, كونە ەتنوگرافيالىق, ارحەولوگيالىق مۇرالاردى ءوز ەلدەرىنە ۇزدىكسىز جونەلتىپ وتىرعان. قانشاما قازىنا شەتەل استى. ەگەر ءارىسى ورتالىق ازيا وركەنيەتىنىڭ, بەرگىسى قازاق حالقىنىڭ توناۋعا تۇسكەن تاريحي-مادەني مۇرالارىن جوقتار بولساق, مۇنىڭ ءوزى ۋاقىت اياسىندا مىڭداعان جىلدى قامتيتىن, جۇمىر جەردى شارپيتىن ۇلى جوقتاۋعا ۇلاسار ەدى. بۇل رەتتە ءتول توپىراعىمىزدا دۇنيەگە كەلگەن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىن, سونىڭ ىشىندە جازبا مادەنيەتىمىزگە قاتىستى مۇرالاردى الدىمەن انىقتاۋدىڭ, سونان سوڭ مۇمكىندىگىنشە تۇپنۇسقاسىن نەمەسە كوشىرمە ۇلگىسىن قايتارۋدىڭ ءمانى ايرىقشا. اسىرەسە تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى مۇرالار ۇشان-تەڭىز. بۇل تولىققاندى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ال ولاردى تاۋىپ, زەردەلەپ, اينالىمعا ەنگىزۋ بۇگىنگى زيالىلار موينىنا ارتىلار جۇك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقالالارى ۇلت قۇندىلىقتارىن ايگىلەۋدى, زەرتتەۋدى دەر كەزىندە كوتەرىپ وتىر.
بۇل ۇلى وتانىمىزدىڭ مەرەي-مارتەبەسىن كوتەرۋ جولىندا بۇگىنگىلەردىڭ عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا كيەلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ مادەني مارتەبەسىن كوتەرەتىن ۇمتىلىس قانا ەمەس, ەڭ باستىسى حالقىمىزدىڭ ەلدىك مۇراتىن قالىپتاستىراتىن, رۋحاني تەك-تامىرىمىز بەن ورەمىزدى بۇتىندەيتىن تۋىمىز دەپ ساناساق قاتەلەسپەيمىز.
مۇحيتحان ميرازوۆ,
«قازاقتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,
سادىبەك تولتەباەۆ,
پەداگوگيكا-پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
شىمكەنت
