رۋحانيات • 17 قىركۇيەك، 2019

قازاقتىڭ التىن قازىناسى

70 رەتكورسەتىلدى

ۇلتىمىزدىڭ شىنايى تاريحىن جازۋ ءۇشىن ۇلكەن تەوريالىق-مەتودولوگيالىق دايىن­دىق­پەن قاتار، باي تاريحي دەرەكتەر قورى بولۋى شارت. الايدا تاريحي دەرەكتەرگە، قۇجات­تارعا قول جەتكىزۋ ۇلكەن ماسەلە ەكەندىگى بەلگى­لى. ءبىزدىڭ وتان تاريحىنا، اسىرەسە ەرتە جانە ورتاعاسىرلىق تاريحىمىزعا قاتىستى كوپ­تە­گەن دەرەكتەر شەتەل مۇراعاتتارى مەن كىتاپ قورلارىندا ساقتاۋلى. قازىرگى كۇنى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باعدارلامالىق ماقا­لالارى اياسىندا ۇلتتىق تاريحىمىزدى، مادە­نيەتىمىزدى تۇگەندەۋگە، ونىڭ كوكجيەگىن كەڭەي­تۋگە رۋحاني بولمىسىمىزدى بۇتىندەۋگە باعىت­تالعان ىرگەلى شارالار اتقارىلىپ جاتىر. مىسالى، قازاق ەلىنىڭ ورتاعاسىرلىق تاري­حى بويىنشا كوپ جازبا دەرەكتەر قىتاي، پارسى، اراب، شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان. بۇل قولجازبالار نەگىزىنەن مىسىر، ءۇندىستان، يران، تاجىكستان، ارمەنيا، وزبەكستان، قى­تاي، رەسەي ەلدەرىندە ساقتالعان.

دالالىق اۋىزشا تاريحناما، جازبا مۇ­رالارى عاسىرلار بويى حالىقتىڭ ارما­نىن، ءۇمىتى مەن سەنىمىن كەلەر ۇرپا­ققا ميراس ەتىپ، بابالار تاريحىن كەيىنگىلەرگە جەتكىزگەن. تالاي-تالاي تالاۋ مەن توناۋدان، تاپتاپ-تاقىر­لاۋ­دان تىلسىم ءبىر عاجايىپپەن امال قالعان، ءسويتىپ وسى داۋىرگە جەتكەن وراسان مول جازبا دۇنيەمىز بار. بۇلار تۋعان حالقىمىزدىڭ قايسارلىعى مەن ومىرشەڭدىگىنىڭ سىرىن ۇقتىرار سيقىر­لى كىلتپەن بارابار.

تاريحي جازبالاردا تاپتىرمايتىن قۇندى دەرەكتەر مول. ولار تەك قازاق ەلى تۋرا­لى عانا ەمەس، باعزى زاماندارداعى، سون­داي-اق وسى داۋىردەگى بارلىق حا­لىقتار مەن ەل-جۇرتتار تاريحى، ما­دە­نيەتى جايلى سىر شەرتەدى. مۇنىڭ ءما­نىسى ايقىن دا. ويتكەنى سان ىقىلىم جۇرتتاردىڭ ءومىر جولى مەن تاعدىرى ۇلى دالاداعى قازاق دەگەن حا­لىقپەن توعىسىپ-توقايلاسقان عوي. جاتجۇرت­تىق باسقىنشىلار ءبىز­دىڭ جازبا دۇنيە­لە­رىمىزدىڭ وشا­عىنا قان­شاما رەت شابۋىل
جاسا­عان، قان­شاما قولجازبا قويما­سىن قيراتقان، قانشاما بالدى بارماق كوشىر­مەشىلەردى، جازباگەرلەردى قى­رىپ جىبەرگەن دەسەڭىزشى، بىراق ءبىز­دىڭ دانا حالقىمىز ءوز ءومىرىن قۇربان ەتە وتىرىپ پارسى، اراب، شاعاتاي تى­لىن­دەگى جازبالاردى امان ساقتاپ قال­­­دى. سان عاسىرلار ساپىرىلىسىن­دا بۇل اسىل مۇرالار قولدان-قولعا ءوتىپ جات جۇرتتاردىڭ مۇراجاي-مۋ­زەي­لەرىنەن، كىتاپحانالارىنان ورىن الدى، قازىر بۇل قازىنالار سول ەلدىڭ بايلىعىنا بايلىق قوسۋدا. وكىنىشتىسى سول، قازاق حالقىنىڭ ەجەلگى جازبا مۇرا­­لارىنىڭ اسىل نۇسقا­لا­رى بۇگىنگى تاڭدا ءوز قولىمىزدا جوققا ءتان، ولار شالعايداعى بوتەن ەلدىڭ مۇرا­عات­­تا­رىن­دا ساقتاۋلى.

«قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق»، كەزىندە ءوز ۇيىمىزدە، ءوز تورىمىزدە كوز­­دىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا ءتيىس اسىل دۇنيەلەرىمىز شەتەلدەرگە تاۋ اسىپ، مۇحيت كەشىپ، قالاي جەتكەنى قازىر بىزگە بەيمالىم. ەڭ باستىسى، «مى­­ناۋ ءبىر دۇنيەلەر قازاق اتتى حا­لىق­­­قا ءتان ەكەن، بىزگە مۇنىڭ قاجەتى قانشا؟» دەپ كوشەگە لاقتىرىپ تاس­تاماي، اتا-باباسىنان قالعان ەڭ قىم­بات مۇلكىندەي ساقتاپ قالعان جۇرت­تارعا العىستان باسقا ايتارىمىز جوق. ماسەلە، ورتا عاسىردىڭ ەڭ قۇن­دى مۇرالارى – «وعىزناما» (XII – XV ع.ع.) داستانى پاريجدە، حورەز­ميدىڭ «ماحابباتناما» (XV ع.) داس­تانى – لوندوندا، ء«ال كيتاب ال گەوميني» كايردە تۇر. بۇل ءتىزىمدى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بو­لادى. ماسكەۋدىڭ وزىندە 3 مىڭ­نان اسا، سانكت-پەتەربۋرگتە 2 مىڭنان اسا، تاتارستاندا 2 مىڭنان اسا، باشقۇرتستاندا 1 مىڭنان اسا، اشحا­بادتا 2 مىڭعا جۋىق سان الۋان، سان مىڭداعان قازاق تاريحىنا تيەسىلى كىتاپتار مەن قولجازبالار بار ەكەن. قازاقتاردىڭ اتامەكەنى بولعان استرا­حان، سارىتاۋ، ومبى، ورىنبور قالا­لارىنداعى ارحيۆ، كىتاپحانا قور­­لارىندا قولجازبالاردىڭ كوپ­تى­گى سونشالىق، ولارعا ارنايى ارحەو­گرافيالىق ىزدەۋ-سۇرىپتاۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزگەن ءجون. «مادەني مۇرا» باعدار­لاماسى اياسىندا كوپتەگەن قۇن­دى مۇرا­لارىمىز ەلگە جەتكىزىلگەنى بەلگىلى. ءبىزدىڭ پىكىر­ىم­ىزشە، ەلگە اكە­لىنگەن دۇنيە­دەن، اكە­لىن­بەگەن قازى­نا­مىز وراسان مول.

قازاق حالقىنىڭ اۋىزشا تاريحناماسى مەن شەجىرەشىلدىگى ماسەلەسى تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ۇنەمى كوتەرىلىپ كەلەدى. قازاقستاندىق عالىمدار ءوز زەرت­تەۋلەرىندە شىعىستىڭ جازبا ەسكەرتكىش­تەرىنىڭ ۇزىندىلەرىن مەي­لىن­شە كوبىرەك پايدالانىپ، ولاردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزە وتىرىپ، دەرەكتانۋ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋىنا بارىنشا ۇلەس قوسۋلارى ءتيىس. شىعىس جازبالارىن دۇرىس باعالاماساق، قازاق، تۇركى حالقى تاريحىنىڭ تۇبىنە تەرەڭ .ۇڭىلە المايمىز. ەگەر ولاردى دۇرىس وقي بىلسەك سان الۋان تۇركى حالىقتارىن قالىپتاستىرعان مىڭ، ءجۇز، قىرىق، نۇكىس، قيات، بارلاس ت.ب. رۋلاردىڭ تەگىن سارالاي تۇسەمىز. ولاردى انىقتاي تۇسسەك قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلى دالا­داعى وز ورنىن ايقىنداي الامىز. تۇركى قاعاناتى مەن قازاق ورداسىنىڭ تاري­حي تۇلعالارى قىبىراي، اسپارۋح، قاپال، كەتبۇعا، ناعاناي، اقنازار حان، تاۋەكەل حان، ەسىم حان ت.ب. سانداعان ارىس­تارىمىزدى تانىپ بىلەمىز.

سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەرميتاجدان نە بولماسا ماسكەۋدەگى شىعىس حالىق­تارى مادەنيەتىنىڭ مۋزەيىنەن، ارمە­نيا­داعى ماتەناداران قولجازبالار قورىنان قازاق تاريحىنا قاتىستى عا­جايىپ جادىگەر، مۇرالارىمىزدى كەز­دەس­­تىرۋگە بولادى. تۇركياداعى مۋزەي­دىڭ بىرىندە ۇلكەن وردا رۋىنىڭ ءبىرى سىر­گەلىلەرگە قاتىستى قۇندى مۇرا ساق­تال­عان ەكەن. ال بۇلاردى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باع­دارلاماسى اياسىندا ەلگە قايتارۋ ماسە­لەسىن دە جولعا قويعانىمىز ءجون.

ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ، ۇلتىمىزدىڭ تاريحىنا، مادەنيەتىنە قاتىستى وراسان مول قازىنانى كەزىندە تۇركىستان ولكەسىنىڭ استاناسى بولعان تاشكەنت شاھارىنداعى مۇراعاتتار مەن كىتاپ­حا­نالاردان، مۋزەيلەردەن، ارحيۆ قور­لا­رىنان تابۋعا بولادى. مۇندا تۇركى حالىقتارىنا ورتاق سان مىڭداعان قول­جازبالار قورىندا قانشاما اسىل مۇرالارىمىز بار. باسقالارىن ايت­پا­عاندا تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورى ا.پ.كاۋفماننىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن دايىندالعان 594-تومنان تۇراتىن «تۋركەستانسكي سبورنيك» پەن «تۋركەستانسكي البوم»-عا (10-توم) تاعزىم ەتىپ، ريزا بولماسقا شاراڭىز جوق. ءبىز 1999 جىلى العاش رەت وسى ەڭبەكتەردىڭ ءبىرشاماسىن قاراپ شى­عۋعا قول جەتكىزدىك. سول جىلى وزبەك­ستاننىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا ادام قولى تيمەگەن اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىندە جازىلعان توم-توم ەڭبەكتەردىڭ شاڭ باسىپ، ىزدەۋ­­شى­سىن كۇتىپ جاتقانىنا كۋا بول­دىق. قانشاما دۇنيەلەر قۇپيا دەگەن بەلگى سالىنىپ ق ۇلىپتاۋلى جاتىر. وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­زي­دەنت ارحيۆىندە الاش ارىستارىنا قاتىستى قانشاما مۇرالاردىڭ جاتقانىنان بەيحابارمىز. تۇركىستان قاي­راتكەرلەرى تۇرار رىسقۇلوۆ، سۇل­تان­بەك قوجانوۆ، مۇحامەتجان تى­نىش­باەۆ، سانجار اسپاندياروۆ سىندى دارا تۇلعالاردىڭ شىنايى ومىرى­نە قاتىستى قۇجاتتاردىڭ سوندا قۇپيا ساقتالىپ، قولعا جەتپەي كەلە جاتقانىن اڭداۋعا بولادى. بۇگىندە ولارعا قول جەتكىزۋ مۇڭ بوپ تۇر. وسى­ناۋ اسىل مۇرانى تولىقتاي زەردەلەۋگە نارىقتى زاماننىڭ جۇگىن ارقالاعان قازىرگى ءداۋىر عالىمدارى دا بارا بەر­مەي­دى.

ءابۋ رايحان بيرۋني اتىنداعى عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ قولجاز­با­لار قورىندا سان مىڭداعان جاۋھار ساقتاۋلى. قولجازبالاردىڭ دەنى اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىندە. اسى­رەسە ورتاعاسىرلىق شىعىستىڭ جازبا دەرەكتەرى مەن شىعارمالارى سون­شا­لىق­تى مول.

قازاق حاندىعى داۋىرىنەن مالىمەت بەرەتىن مىناداي جازبا ەسكەرتكىشتەر قولجاز­بالار قورىن تولىقتىرىپ وتىر:

  1. ابداللاح بالحي، «زۋبداد ال-اسار» («جىلناما قايماقتارى»);
  2. موللا ءشادى، «فاتح-نامە» («جەڭىس تۋرالى كىتاپ»);
  3. ماسۋد بەي ۋسمان كۋحيستاني، «تاريح-ي ابۋل-حاير-حاني» ;
  4. «تاۋاريح-ي گۋزيداي نۋسرات - نامە» (اۆتورى بەلگىسىز);
  5. كامال اد-دين بيناي، «شايباني نامە»;
  6. زاين اد-دين ۆاسيفي، «بادام ال-ۆاكاي»;
  7. حافيز تانىش بۋحاري، «ابدۋللاناما»;
  8. مۋحاممەد يۋسۋف ال-مۋنشي، «تاريحي مۋحيمحاني»;
  9. ابدۋراحمان تالي، «تاريح-ي ابۋلفايزحانا»;
  10. ماحمۋد حاكيم يايفوني، «تاريح - ي سولوتين فارگانا».

بۇل شىعارمالاردا تۇركى، ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحى، ەتنوگرافياسى، گەوگرافياسى، رۋلارى مەن تاريحي تۇلعالارىنا بايلانىس­تى سان الۋان ءبىز بىلەتىن، بىلمەيتىن قۇندى مالىمەتتەر جەتكىلىكتى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ولاردى ورىس، شەتەلدىك عالىمداردىڭ اۋدارمالارى ارقىلى عانا ءۇزىپ-ج ۇلىپ پايدالانىپ كەلەمىز. نەگە تىكەلەي، تولىق قازاق تىلىنە اۋدارۋدى قولعا المايمىز؟

ءسوز جوق، توناۋعا تۇسكەن ءتول مۇرا­لا­رىمىزدىڭ بەلگىلەرىنە قاراعاندا بەلگىسىزدەرى الدەقايدا كوپ ەكەنىنە كۇمان بولماسا كەرەك. باسقاسى باسقا، ماس­كەۋ مەن سانكت-پەتەربۋرگتەن كەتىپ، قازاق ەلى مەن ورتالىق ازيادا ارحەو­لوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ا.ن.بەرنشتام، س.پ.تولستوۆ سياقتى ارحەولوگ عالىمدار تاپ­قان قىر­ۋار ولجانىڭ ءبىر بولىگىنىڭ قازاقستانعا بۇيىرماعانىنا نە ايتۋعا بولادى.

ال ءبىرىنشى پەتر زامانىنان بە­رى ق­اراي قازاق دالاسىنداعى باع­زى قور­عان­داردىڭ، ودانى بەرىدەگى بەيىت-قورىمداردىڭ قانشالىقتى باس­سىز­دىقپەن جانە قانداي مولشەردە تونالعانىن ەرميتاجدا، ماسكەۋ، ومبى مۋزەيلەرىندە سىقاپ تۇرعان التىن قازى­نالارعا قاراپ-اق مول­شەر­لەۋگە بولادى. ءبىر عانا مىسال 1871 جىلى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ شەشى­مى­مەن پاتشا وفيتسەرى، شىعىستانۋشى ا.ا.كۋن پەتەربۋرگكە ون بەس جاشىك ارحەولوگيالىق قۇندى زاتتاردى اتتان­دىر­عان. تاعى ءبىر دايەك، كەنەسارى حاننىڭ مىلتىعى ومبى مۋزەيىندە ساقتاۋلى. مۇنداي جادىگەرلەر تىزە بەرسەك تولىپ جاتىر. ولاردى قايتارۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان جاناشىرلىق، بەلسەندى ءىس-قيمىل كەرەك.

تۇر­كىستان ولكەسىن زەرتتەگەن پات­شالىق رەسەيدىڭ ساياساتىن جۇ­زە­گە اسىرۋشى ۆ.ا.كاللاۋار، ا.پ.دوب­رو­مىسلوۆ، ن.مالليتسكي، ۆ.ناليۆ­كين، ن.ۆەسەلوۆسكي، پ.گ.گالۋزو، ا.گەينس، ن.حانىكوۆ، م.پ. حوروش­كين، ا.كاستانە ت.ب. قازاق، وزبەك، قىرعىز، تۇرىكمەن، تاجىك حا­لىق­تارىنا قاتىستى كوپتەگەن باعالى ماتەريالدار قالدىرۋمەن قاتار، اسىل قازىنامىز – قولجازبالار مەن ەسكى كىتاپتاردى، كونە ەتنوگرافيالىق، ارحە­ولوگيالىق مۇرالاردى ءوز ەلدە­رى­نە ۇزدىكسىز جونەلتىپ وتىرعان. قان­شا­ما قازىنا شەتەل استى. ەگەر ءارىسى ورتالىق ازيا وركەنيەتىنىڭ، بەرگىسى قازاق حالقىنىڭ توناۋعا تۇسكەن تاريحي-مادەني مۇرا­لا­رىن جوقتار بولساق، مۇنىڭ ءوزى ۋاقىت اياسىندا مىڭداعان جىلدى قام­تي­تىن، جۇمىر جەردى شارپيتىن ۇلى جوقتاۋعا ۇلاسار ەدى. بۇل رەتتە ءتول توپىراعىمىزدا دۇنيەگە كەل­گەن تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىش­تەرىن، سونىڭ ىشىندە جازبا مادەنيەتىمىزگە قاتىستى مۇرالاردى الدىمەن انىقتاۋدىڭ، سونان سوڭ مۇمكىندىگىنشە تۇپنۇسقاسىن نەمەسە كوشىرمە ۇلگىسىن قايتارۋدىڭ ءمانى ايرىقشا. اسىرەسە تۇركىستان ولكەسىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى مۇرا­لار ۇشان-تەڭىز. بۇل تولىققاندى زەرت­تەۋ­دى قاجەت ەتەدى. ال ولاردى تاۋىپ، زەردەلەپ، اينالىمعا ەنگىزۋ بۇگىنگى زيا­لىلار موينىنا ارتىلار جۇك.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» باع­دارلامالىق ماقالالارى ۇلت قۇن­دى­لىق­تا­رىن ايگىلەۋدى، زەرتتەۋدى دەر كەزىندە كوتەرىپ وتىر.

بۇل ۇلى وتانىمىزدىڭ مەرەي-مارتە­بەسىن كوتەرۋ جولىندا بۇگىن­گى­لەر­دىڭ عانا ەمەس، بولاشاق ۇرپاقتىڭ دا كيەلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. مۇنىڭ ءبارى ەلدىڭ مادەني مارتەبەسىن كوتە­رە­تىن ۇمتىلىس قانا ەمەس، ەڭ باس­تىسى حالقىمىزدىڭ ەلدىك مۇراتىن قالىپتاستىراتىن، رۋحاني تەك-تامى­رىمىز بەن ورەمىزدى بۇتىن­دەيتىن تۋىمىز دەپ ساناساق قاتە­لەس­پەيمىز.

 

مۇحيتحان ميرازوۆ،

«قازاقتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى،

سادىبەك تولتەباەۆ،

پەداگوگيكا-پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى

 

شىمكەنت

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقىنعا ارنالعان كۇن

رۋحانيات • بۇگىن، 07:46

قالانى دامىتۋ قۇجاتى دايىن

ايماقتار • بۇگىن، 07:43

باسپانامەن قامتيتىن باستى قۇجات

باعدارلامالار • بۇگىن، 07:23

بولمىسى ءبۇتىن باعاەۆ

رۋحانيات • بۇگىن، 07:19

ەر ەدىگە جانە ەلدىك مۇددە

رۋحانيات • بۇگىن، 07:11

تەمەكىنىڭ تاۋقىمەتى

مەديتسينا • بۇگىن، 07:05

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ولجاس ساندىبەك

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. تالعات ەشەن ۇلى

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرداۋلەت قاباسوۆ

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. ەرمەك بەگزادا

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ەڭ قىسقا اڭگىمە. نۇرنازار تۇرىكبەن

ەڭ قىسقا اڭگىمە • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار