باعدارلامانىڭ يگىلىگىن كورگەندەردىڭ باسىم بولىگى – پەداگوگتار
بۇل باعدارلاما نەگىزىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, مادەنيەت, سپورت جانە اگروونەركاسىپتىك كەشەن سياقتى سالالار بويىنشا جاستاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, «ديپلوممەن – اۋىلعا!» جوباسىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە (2009 جىلدان باستاپ 2018 جىلعا دەيىن) 60 مىڭنان استام مامان 7,4 ملرد تەڭگە سوماسىندا كوتەرمە جاردەماقى السا, 27,5 مىڭنان استام مامان تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ ءۇشىن 70,6 ملرد تەڭگە سوماسىندا بيۋدجەتتىك كرەديت الىپتى.
وسى جوبا اياسىندا اۋىلدىق جەرلەرگە جۇمىسقا تۇرعان مامانعا مەملەكەت تاراپىنان كوتەرمەاقى مەن باسپانا الۋعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە ۇسىنىلادى. ياعني, تەك 70 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە تەڭ سومادا بىرجولعى كوتەرمە جاردەماقى جانە قاجەتتىلىگىنە قاراي تۇرعىن ءۇي سالۋ نەمەسە ساتىپ الۋ ءۇشىن 1500 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اسپايتىن سومادا 15 جىلعا دەيىنگى مەرزiمگە جىلدىق 0,01 پايىز مولشەرiندەگى سىياقى مولشەرلەمەسىمەن بيۋدجەتتىك نەسيە تۇرىندە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن الۋ مۇمكىندىگى بار. الەۋمەتتىك كومەك العان مامان اۋىلدى ەلدى مەكەندە كەمى ءۇش جىل جۇمىس ىستەۋگە مىندەتتى.
وسى ۋاقىت ىشىندە باعدارلامانىڭ يگىلىگىن كورگەندەردىڭ كوش باسىندا ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى تۇر. 10 جىلدا 42 745 پەداگوگ ديپلوممەن اۋىلعا اتتانىپتى, بۇل باعدارلامامەن جۇمىسقا ورنالاسقان بارلىق سالا ماماندارىنىڭ 71,2 پايىزىن قۇرايدى. قالعان سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 13 پايىزدان اسپايدى. سوندىقتان ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرى وسى باعدارلامانىڭ وزەگى دەۋگە بولادى. بىراق ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سەنسەك, ديپلوممەن اۋىلعا بارعان مامانداردىڭ ىشىندە كوبىنە-كوپ قالاعا قايتادان قايتىپ كەتەتىندەر دە – پەداگوگتار. مۇنىڭ سەبەبىن «اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعى» دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاننات مۋسينا باعدارلاماعا جاۋاپتى مەكەمە مەن مامان اراسىندا تۇراقتى قارىم-قاتىناستىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاس مامانداردىڭ كوبى ەكى جىلداي جۇمىس ىستەپ, جاڭا بولاشاق ىزدەۋ ءۇشىن قالاعا قايتاتىنى جاڭالىق ەمەس. دەنى وقۋ جۇكتەمەسىنىڭ جانە تۇرعىن ءۇيدىڭ بولماۋىنا بايلانىستى كەتىپ قالادى.
قاۋقارلى قاۋىمداستىق قاجەت
ديپلوممەن اۋىلعا بارعان ازيز دۇكەنباي ۇلى باعدارلاما تالاپتارى جىل سايىن جاڭارتىلىپ, جاستارعا قولايلى جاعداي جاسالىپ وتىرعانىن ايتادى. «مەن 2016 جىلى قىزىلوردا قالاسىنداعى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىتۋشى قىزمەتىمدى اتالعان وبلىسقا قاراستى قارماقشى اۋدانىنداعى اگرارلى-تەحنيكالىق كوللەدجىندە جالعاستىرۋدى قۇپ كوردىم. كەلگەن بەتتە بىردەن مەملەكەتتىك باعدارلاما يگىلىگىن كورۋگە ۇمتىلىپ, ءبىر رەتتىك جəردەماقى مەن تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزدىم», دەيدى. ونىڭ ويىنشا, باعدارلامانىڭ اياسىندا مەملەكەتتەن كومەك العانداردىڭ كەيبىرى العان اقشاسىن بەرىلگەن كەستەگە ساي ۋاقتىلى تولەي المايدى, سونىڭ سالدارىنان ولاردان كەيىن قۇجات تاپسىرعان وزگە جاس مامانداردىڭ تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە مۇمكىندىك بەرىلمەي وتىر. ءيا, قارجى قايتارىلۋى قاجەت, سەبەبى بۇل باعدارلاما – ينۆەستيتسيالىق جوبا. «بۇل رەتتە اتالعان باعدارلاما بويىنشا قۇجات تاپسىرعان ۇمىتكەرلەردىڭ نەسيە تاريحى تەكسەرىلۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە باعدارلاما اياسىندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاس مامانداردىڭ قاۋىمداستىعىن قۇرىپ, ولاردىڭ ءيميدجىن كوتەرۋ قاجەت. رەسپۋبليكاداعى باعدارلاما ماماندارىنىڭ باسىن قوساتىن قاۋىمداستىق تəجىريبە الماسۋ ماقساتىندا ءتۇرلى فورماتتاعى جازعى لاگەرلەر, ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر, ايماقتىق سايىستار, ت.ب. ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋمەن اينالىسقانى ابزال», دەيدى. بۇل ويدى «بولاشاق» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ قاۋىمداستىعىنا قاراپ, ۇسىنىلعان ۇيىمنىڭ سالماعى مەن ىقپالىن باعامداۋعا بولادى. قوعامعا پايدالى قىزمەتتەر ۇسىنعانى ءوز الدىنا, قۇرىلاتىن قاۋىمداستىق باعدارلامامەن جۇمىسقا ورنالاسقان مامانداردىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتە الاتىنداي قاۋقارلى بولۋى قاجەت.
شىندىعىندا باعدارلامادا مامانداردى تارتۋ ءۇشىن ءتۇرلى تيىمدىلىك قاراستىرىلىپ كەلەدى. ايتالىق, بۇرىن مىندەتتەلگەن 5 جىل جۇمىس ءوتىلى قازىر 3 جىلعا قىسقاردى. وعان قوسا جىل سايىن ينفلياتسيا جاعدايىنا بايلانىستى قارجى كولەمى ارتىپ وتىر. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى: «2018 جىلدان باستاپ كوتەرمە جاردەماقى تولەۋ بويىنشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن بەرۋ مەرزىمى 39 كۇنتىزبەلىك كۇننەن 27 جۇمىس كۇنىنە دەيىن تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا بيۋدجەتتىك نەسيە بەرۋ بويىنشا مەرزىم 62 كۇنتىزبەلىك كۇننەن 47 جۇمىس كۇنىنە دەيىن قىسقارتىلدى. بيۋدجەت قاراجاتى جەتىسپەگەن جاعدايدا مامانداردىڭ كەزەكتىلىگىن قالىپتاستىرۋ جانە الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى ارقىلى بالامالى نەگىزدە كورسەتۋ كوزدەلگەن», دەدى ارنايى جولداعان سۇراعىمىزعا بەرگەن جاۋابىندا.
قالاعا كەتىپ قالاتىندار – جالعىزىلىكتى ماماندار
اقمولا وبلىسىنىڭ زەرەندى اۋدانىنداعى بالاباقشادا تاربيەشى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن نۇرگۇل بەيبىتقىزى ديپلوممەن اۋىلعا بارعانى ءۇشىن ءۇي الىپتى. جوعارىداعى ارىپتەسى ءا.دۇكەنباي ۇلى ايتقان نەسيەنى ۋاقتىلى تولەي الماۋ سەبەبىن اي سايىنعى تولەماقىنىڭ مەملەكەتتەن بەرىلەتىن ۇستەمەاقى مولشەرىمەن جارىسا كوتەرىلۋىنەن كورەدى. «مەن ءۇيدى 3 ملن 600 مىڭ تەڭگەگە الدىم. اي سايىن 20 مىڭ تەڭگەدەن تولەپ وتىرامىن. ەڭ جاقسىسى, بۇل – پايىزسىز بەرىلەتىن نەسيە, سونداي-اق تولەي الماي قالساڭىز دا پايىزى وسپەيدى. بىراق ادامنىڭ باسىندا ءتۇرلى جاعداي بولادى. كەيبىر اۋىلداردا بالا بولماي, پەداگوگتار جۇمىسسىز قالاتىن كەزدەر كەزىگەدى. سوندايدا مامان نەسيە تۇگىلى تاماعىنا تيىن تاپپاي قالادى. جىل سايىن ۇستەمەاقىنىڭ ارتاتىنى البەتتە جاقسى, بىراق ونىمەن بىردەي تولەماقى دا ءوسىپ وتىرادى. وسىنى رەتتەسە ەكەن», دەيدى ن.بەيبىتقىزى. ماماننىڭ مالىمدەۋىنشە, وتكەن جىلدارى 2 ملن-نان اسا نەسيە رەسىمدەگەن ارىپتەستەرى 15 مىڭ تەڭگەدەن تولەپ وتىر. ال قازىر تولەماقى مولشەرى 20 مىڭعا وسكەن. «نەگىزىنەن قالاعا قايتا كەتىپ قالاتىندار – جالعىزىلىكتى ماماندار. ماسەلەن, مەنىڭ وتباسىم بار. جولداسىم ەكەۋمىزگە جەڭىلدەۋ تۇسەدى. بالا-شاعاڭنىڭ سول شالعايدا دۇنيەگە كەلۋى, جەتىلۋى, ءوز ءۇيىڭنىڭ بولۋى تۇراقتاپ قالۋعا اسەر ەتەدى. ال ادام جالعىز بولسا, شەشىم شىعارۋ دا, قالاعان جەرىنە كەتىپ قالۋى دا وڭاي بولادى», دەگەن تاربيەشىنىڭ پىكىرىنشە, باعدارلامانى جاس وتباسىنا بەرگەن ءجون. سونداي-اق الىنعان ءۇيدى ءتيىستى ۆەدومستۆونىڭ وكىلدەرى كەلىپ شىنىمەن نەسيە رەسىمدەگەن ادام تۇراتىن-تۇرمايتىنىن تەكسەرەدى, وسى تەكسەرىستى جيىلەتۋ كەرەك.
ەكى ماسەلە – ءبىر شەشىم
اتالعان باعدارلامامەن مەكتەپتە قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىس ىستەيتىن ايدا تۇرلىبەكقىزى كەرىسىنشە جاس وتباسىلارعا عانا بەرۋ ۇسىنىسىن قولاي كورمەيدى. سەبەبى ءوزى ءالى تۇرمىس قۇرماسا دا جوبانىڭ نەگىزگى تالاپتارىن لايىقتى ورىنداپ وتىر جانە زەرەندى اۋدانىندا 5 جىلدان بەرى تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. مۇعالىم: «مامانداردى اۋىلدىق جەرلەردە ۇستاپ قالۋ ماقساتىمەن وتباسىلى ادامدارعا عانا بەرەتىن بولسا, كوپ قامتىلماي قالادى. ونسىز دا كوبى قالا ىرگەسىندەگى اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىعىنا تۇراقتاعاندى ءجون سانايدى. شالعاي اۋىلداردان اۋدانعا جۇمىس اۋىستىرعانداردى كوردىم. قولايسىزدىقتان, الىس بولعاندىقتان كەتەدى», دەيدى. ونىڭ ويىنشا, قالا مەن اۋدان ورتالىعىنان الدەقايدا الىس اۋىلدارعا بارۋعا بەل بۋعانداردىڭ كوتەرمە جاردەماقىسى جوعارى بولۋى كەرەك. ياعني, بەرىلەتىن كومەك مامان تۇراقتاعان جەردىڭ گەوگرافيالىق, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق احۋالىنا قاراي ەسەپتەلگەنى ءجون.
بۇل جاۋاپتى ۆەدومستۆو وكىلدەرىنىڭ قۇلاعىنا قانشالىقتى جاعىمدى ۇسىنىس ەكەنى بەلگىسىز, بىراق تۇيتكىلدىڭ ءبىر ءتۇيىندى تۇسى – وسىندا جاتقانى انىق. ويتكەنى باعدارلامانىڭ باستى مىندەتى اۋىلدىق جەرلەردەگى مامان تاپشىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. ال ءبىز باعامداي بەرمەيتىن ەكىنشى ءبىر ماڭىزدى مىندەتى – قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ ەداۋىر الشاقتىعىن جويۋ ءۇشىن باعدارلامانىڭ جوعارىدا ايتقانداي وزەگى سانالاتىن پەداگوگتارعا جاعداي جاساۋ. ەگەر تاۋ ەتەگىندەگى نەمەسە ءبىر تۇپكىردەگى ناعىز شالعايدى بەتكە العاندارعا قالانىڭ جانىندا ورنالاسقان نەمەسە ينفراقۇرىلىمى جولعا قويىلعان اۋدان ورتالىعىندا جۇمىس ىستەيتىن مامانداردان ارتىقتاۋ قولداۋ مەن كومەك كورسەتىلسە, باعدارلامانىڭ ەكى مىندەتى قاتار ورىندالىپ, قوس ماسەلە بىردەي شەشىلەر ەدى.
