– امانگەلدى ءابدىراحمان ۇلى, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باسىن تۋعان جەر, تۋعان توپىراق, وسكەن ورتا جونىندەگى جۇرەك تولقىتارلىق ماسەلەدەن باستاۋعا قالاي قارايسىز؟ تاياۋدا تۋعان جەرىڭىز رەسەيدىڭ استراحان ايماعىنا بارىپ قايتقانىڭىزدان حاباردارمىز. بۇل ساپار قانداي وي سالدى؟ تۋعان جەر الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىز دەگەن ۇعىمدى قالاي تۇسىنەسىز؟
– تۇرلىشە كوڭىل كۇيدە بولدىم, كوپ دۇنيەنى ەسكە ءتۇسىردىم. تۋعان جەرىم تۋرالى اڭگىمە بولعاندا مەن ءازىل-شىنى ارالاس «سوۆەت زامانىنىڭ ورالمانىمىن» دەيمىن. بۇگىن استراحان جەرىندە كەيبىر ەسەپتەر بويىنشا 180 مىڭعا جۋىق قازاق تۇرادى. ولار وزدەرىنىڭ اتاجۇرتىندا تۇرىپ جاتىر, دياسپورا ەمەس, باسقا جەردەن اۋىپ, بولماسا بوسىپ كەلگەن جوق. 1920 جىلى رەسەي فەدەراتسياسىندا شەكارالار انىقتالعاندا رەسەي جاعىندا قالىپ قويعان. قازتۋعان جىراۋ «الاڭ دا الاڭ, الاڭ جۇرت, اقالا وردام قونعان جۇرت... قايران مەنىڭ ەدىلىم, مەن سالمادىم, سەن سالدىڭ, قايىرلى بولسىن سىزدەرگە, مەنەن قالعان مىناۋ ەدىل جۇرت» دەپ جىرلاعان عوي.
رەسەي سۋلى, نۋلى, ءشوبى شۇيگىن, بالىعى مول جەرلەردى وزدەرىنە قالدىرىپ, ءشول, قۇم جەرلەردى قازاقتارعا بەرىپتى.اللا تاعالا قازاقتاردىڭ نەسىبەسىن جەر استىنا جاسىرىپ ساقتاعان ەكەن, بۇگىن سول ايماقتىڭ بايلىعى (مۇناي, گاز) ەل ىرىسىنا جاراپ جاتىر. ال سول نۋلى, سۋلى جەر بۇگىن ەكولوگيالىق داعدارىستا. استاراحان وبلىسىنىڭ قازاق جەرى ەكەندىگىن جەر-سۋ اتتارى دا ايتىپ تۇر: اقكول, اقتوبە, بەستوبە, قارابايلى, ساسىقكول, قۇموزەك سياقتى جۇزدەگەن ەلدى مەكەن بار. مەن سول اتاجۇرتتا 1939 جىلى قىركۇيەك ايىندا ومىرگە كەلىپپىن. انامنىڭ ايتۋىنشا, مەنىڭ 1932 جىلدىڭ قاپىلىسىندا تۋعان, اتى دا قاپىلىس اعام, 1939 جىلى العاش مەكتەپكە بارعاندا دۇنيە ەسىگىن اشىپپىن. 1981 جىلى قالماق اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ ەليستا قالاسىندا ۇلت ماسەلەسىنە ارنالعان بۇكىلوداقتىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. قالماقتار مەنىڭ از-كەم ەڭبەكتەرىممەن تانىس ەكەن, مەنى ۇنەمى بەلگىلى عالىم, اكادەميك بروملەي يۋليان ۆلاديميروۆيچپەن داستارقانداس ەتتى. ءبىرىنشى كۇنى ءوزىمدى امانگەلدي ابدراحمانوۆيچ دەپ تانىستىرعانىمدا جۇبايى: «و, كاك ترۋدنو پرويزنوسيت ۆاشە يميا, وتچەستۆو», دەدى. اكادەميك-ەتنوگراف جۇبايىنىڭ سوزىنە ىڭعايسىزداندى ما, «ون كازاح, ا كازاحي پوەتيچەسكي نارود, وني نە پروستو دايۋت يميا سۆويم دەتيام. سپروسيتە,زا ەگو يمەنەم ستويت تسەلايا يستوريا نە تولكو ودنوي سەمي, نو ي تسەلوگو نارودا», – دەدى. اكەم قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, كەيىن قۋىنىپ جوعارى جاققا حات جازىپ اقتالىپ, امان-ەسەن كەلگەننەن كەيىن ومىرگە كەلگەن ۇلىن امانگەلدى دەپتى.
تۋعان جەرىم – ەدىل وزەنىنىڭ كاسپي تەڭىزىنە قۇيار ساعاسىنداعى قازاق اۋىلى. نەگىزگى كاسىبى – بالىقشىلىق. ولاردىڭ ءومىرىن كورنەكتى جازۋشى, سول ەلدىڭ تۋماسى انەس ساراي شىعارمالارىندا جان-جاقتى سۋرەتتەدى. ادامنىڭ ءومىردى تانۋى ونىڭ الەۋمەتتىك, تابيعي ورتاسىنا بايلانىستى. بالا كۇنىمدى ەلەستەتسەم, اعىندى سۋلار, نۋلى ورمان, كامىس, قوعا, جابايى جەمىس-جيدەكتەر, بالىقشىلاردىڭ اۋىر تۇرمىسى, كەدەي ءومىر, بالالارى سوعىستان ورالماعان كەمپىر-شالدار, جالعىز قالعان انالاردى كورەمىن. بالىعى تايداي تۋلاعان ولكەدە بالىقشىلار قوي باققان قويشىلارداي وزەن-سۋدىڭ قاي جەرىندە قاي بالىق جايىلاتىنىن ءبىلىپ اۋ سالادى. بالالاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تەڭىزشى بولۋ قيالدارى بولدى, تابىسى دا جوق ەمەس. دەگەنمەن مەنى بالىقشىلاردىڭ ءومىرى قىزىقتىرمادى, كانيكۋل كەزىندە تەڭىزدى دە كوردىم, قاۋىپسىز دە ەمەس, تۇندە جاتقانىڭدا 4-5 سانتيمەتر تاقتايدىڭ ارجاعىندا شىلپىلداعان سۋدىڭ دىبىسى ەستىلىپ تۇرادى.
انامنىڭ ايتۋىنشا, مەن بالىقشى كاسىبىنە بەيىم بولماپپىن, كىتاپقا ءۇيىر ەكەنىمدى كورىپ, وقىتايىن دەپ ويلاعان. سونىمەن جولىم بولىپ, ۆولودار اۋدانىنداعى قازاق پەدۋچيليششەسىنە كونكۋرستان ءوتىپ ءتۇستىم. ول كەزدە استراحان وبلىسىندا كوپتەگەن قازاق مەكتەپتەرى بار ەدى. بۇل وقۋ ورنى قازاق بالالارى ءۇشىن اكادەميا ەدى, بارلىق گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋ پاندەرىنىڭ نەگىزدەرىن وقىتاتىن. ونى بىتىرگەندەر, اعا بۋىن وكىلدەرى
– قازاقستان كوممۋنيستتىك پارتياسىنىڭ حاتشىسى مۇحامبەتقالي سۋجيكوۆ, قازاقستان جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى يساعالي ءشارىپوۆ, مەنىڭ كۋرستاسىم, قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى تاماس ايتمۇحامبەتوۆ, ورال وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان ناجمەدين ەسقاليەۆ, كوپتەگەن عىلىم دوكتورى مەن كانديداتتارى, بەدەلدى قىزمەتكەرلەر شىقتى.
استراحان وبلىسىندا ول كەزدە قازاقتاردى «ناتسمەن», ەۆرەيلەردى كەيدە «جيد» دەپ كەمسىتەتىن. «ناتسمەن» – ناتسيونالنوە مەنشينستۆو – ازشىلىق ۇلتتىق توپ دەگەندى بىلدىرەتىن, ول كەمسىتۋدىڭ, كەيدە مۇسىركەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى. ورىستار ورتاسىندا قازاقتارعا, اسىرەسە, ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنە جۇمىستا ءوسۋ قيىن. قازىر دە پوليتسيا قىزمەتىندە كوپتەگەن قازاق جىگىتتەرى, ءبىلىمدى ماماندار بار, بىراق ءبىزدىڭ وسەتىن شەنىمىز ءارى كەتكەندە مايور, سيرەكتەۋ پودپولكوۆنيك» دەيدى قازاقتار, باسقارۋ جۇمىستارىنا جىبەرمەيدى. بۇگىن رەسەي قازاقتارى, اسىرەسە, جاستار كەڭەس زامانىنداعىداي اعىلىپ قازاقستانعا قونىس اۋدارمايدى. بايقايمىن, قازاقتار قازاقتىعىنان الىستاپ بارا جاتىر, قازاق ەلى دە ولاردان الىستاۋدا, باۋىرىنا تارتا بەرمەيدى. سەبەبى ولار قازاق بولعانىمەن باسقا مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى, مەملەكەتتەردىڭ زاڭدارى, ءبىلىم جۇيەسى, اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۇستانىمى, يدەولوگياسى ەرەكشە, بىزگە ارالاسا بەرۋگە بولمايدى, بارلىق ماسەلە مەملەكەتارالىق كەلىسىممەن, ديپلوماتيالىق جولمەن شەشىلەدى. باسقا ەلدەردەگى قازاقتارمەن دە بايلانىس وسى حالىقارالىق شارتتارعا بايلانىستى. ال كەڭەس زامانىندا ءبىر ەل بولعاندىقتان ءبىلىم الۋ, قونىس اۋدارۋ وڭاي بولدى. ۇلتتىق فاكتور دا بار. «ناتسمەن» بولۋ دا قازاقتاردى ويلاندىرادى, ۇلتتىق ورتاعا تارتادى. بۇگىن قازاقتارعا رەسەيدە ءومىر ءسۇرۋ بۇرىنعىدان دا قيىنداۋ: «ورىستان ارتىق بولعاندا عانا ءوزىمىزدى مويىنداتامىز» دەيدى كاسىپكەرلەر. سونداي-اق ورىستانا باستاعان جاستار قازاقىلىققا سالقىنداۋ بولىپ بارادى. تەك مۇسىلمانشىلىق, جەرلەۋ راسىمدەرى مەن داستۇرلەرى جاقسى ساقتالعان, قازاقى مەنتاليتەتتى بەكىتۋگە نەگىز بولىپ تۇر.
– ورىس ءتىلىن بىلەسىز, ورىس تىلىندە دە جازاسىز, بىراق ەڭبەكتەرىڭىزدى نەگىزىنەن قازاق تىلىندە جازىپ جۇرگەنىڭىزدى ەل-جۇرت جاقسى بىلەدى. انىق سىرى نەدە؟
– ونىڭ سىرى تەرەڭدە. ءبىزدىڭ قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ تولىق مويىنداماي جۇرگەن ءبىر اقيقاتى بار. كوعامتانۋشىلار, اقىندار, جازۋشىلار, كومپوزيتورلاردىڭ بىرقاتارى پارتيانىڭ ۇلتتىق ساياساتىن قولداپ, ال ول وتارلاۋ ساياساتى ولەڭدەر, روماندار, مۋزىكالىق شىعارمالار, عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى. سونىڭ ءبىرى مەن. پارتيا, كەڭەس قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى ءوز الدىنا. قۇدىرەتتى يدەولوگيا ورىستانۋدى دوستىق دەپ, ۇلتسىزدانۋدى باۋىرمالدىق دەپ ساناعا سىڭىرۋگە تىرىستى. ونىڭ اراجىگىن اجىراتا المادىق, كۇنكورىس قامىمەن جۇردىك. ءبىز ۇلتىمىز الدىندا ايىپتىمىز دەپ ويلايمىن.
تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى, ءداستۇرلى ءدىنىمىزدى, ءتىلىمىزدى مەڭگەرۋگە مۇمكىندىك تۋدى, ۇلت الدىندا پارىزىمىزدىڭ ەڭ ءبىر بيىگى – ول انا ءتىلىن تەرەڭ مەڭگەرۋ, ول ءتىلدى عىلىمنىڭ تىلىنە اينالدىرۋ. ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىن تەرەڭ مەڭگەرە وتىرىپ, ءوزىمىز دە رۋحاني جاعىنان جەتىلە باستادىق, ورىسشا ويلاپ, جازىپ كالعاندىقتان سانامىزدا تىلدەر ارالاسۋى, ىقپالداستىعى ۇزىلمەيدى. ەڭبەك جازعاندا ورىسشا-قازاقشا, قازاقشا-ورىسشا, شەت تىلدەر, سينونيم, باسقا دا سوزدىكتەرگە جۇگىنۋ ادەتكە اينالدى.
كوپتەگەن تەرميندەردى, ءسوز تىركەستەرىن باسقا تىلدەن قازاق تىلىنە اۋدارعاندا ءتىلىمىزدىڭ ءماندى, ماعىنالى استارىن تەرەڭ تۇسىنەمىز. اۋدارۋعا كەلمەيتىن, ەشقانداي باسقا تىلدە ءدال ءمانىن بەرە المايتىن فرازەولوگيزمدەر تىلىمىزدە قانشاما؟ بەينەلى-مەتافورالىق, قايتالانباس ۇلتتىق بولمىستى بىلدىرەتىن تىركەستەر ۇلتتىڭ ءتىل بايلىعىنىڭ بىردەن-ءبىر بەلگىسى دەپ ەسەپتەيدى الەمدىك ءتىل ماماندارى. وسى بايلىعىمىزبەن ەندى قاۋىشىپ جاتىرمىز.
ەلىمىزدە قازاق تىلىنە وپپوزيتسيا بار: ورىس ءتىلىنىڭ باسىمدىعىن قولدايتىندار, ەنجار, نامىسى تومەن قازاقتار. وتارلاۋ ساياساتىنا يكەمدەگەن كونفورميست, قازاق ينتەلليگەنتسيانىڭ كوبى بۇگىن اقشا العا شىققان زاماندا ۇلت الدىنداعى پارىزىنان گورى بانكىلەرگە بەرەجاق قارىزدارىن ويلاپ كەتتى. قۇبىلمالى ۇلت, ءتىل ساياساتى دا ءتيىمدى باعىت بەرە الماي كەلەدى. ال ورىس ءتىلىنىڭ سۇرانىسقا قاراي قولدانىلۋى ءجون, جاساندى قولداۋدىڭ قاجەتى جوق.
– ابەكە, ءومىر مەكتەبى دەگەن ۇعىم بار عوي. ياعني, بەلگىلى ءبىر جاس ادام قانشا جەردەن ەكىنىڭ ءبىرى قول جەتكىزە بەرمەيتىن ەليتالىق جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرسە دە, ومىردە باعىت-باعدار, ۇلگى-ونەگە بەرە الاتىن جاقسى ادامداردىڭ الدىن كورمەسە, ء«بىر كەم دۇنيە» بولىپ شىقپاي ما؟ «جامان جىگىت ەمەس, ايتسە دە كورگەن مەكتەبى جوق» دەگەن ءسوز وسىندايدا ايتىلسا كەرەك. ياعني, سىزگە جاس كەزىڭىزدە ومىردە قامقورلىق, ونەگە كورسەتكەن, ازامات بولىپ قالىپتاسۋىڭىزعا اسەر ەتكەن جاندار بار ما؟
– وسى جاسقا دەيىن ەشقاشان ەسىمنەن شىعارمايتىن قۇرمەتتى ادامدار كوپ. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس, جاياۋدىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەندەي, وسى كۇنگە جەتۋىمە ومىرگە اكەلگەن, تاربيەلەگەن اناما, جاس بولسا دا اكەدەي بولعان اعاما, وتباسىما, ۇستازدارىما, وسكەن ورتام اقتوبە ۋنيۆەرسيتەتىنە ريزامىن. مەن كوپ ادامدى ايتا الامىن, جىعىلماي, بۇگىلمەي قولداپ قيىندىقتا سۇيەمەلدەپ, قولۇشىن بەرگەن, جاقسىلىعىمدى اسىرعان, كەمشىلىگىمدى تۇسىنگەن, ابىرويىمدى كوتەرگەن, اسىرەسە, اقتوبەلىكتەرگە كوڭىلىم ەرەكشە.
– ءسىز – ەڭ الدىمەن عالىمسىز. بۇگىنگى وتاندىق عىلىمنىڭ قابىرعالى وكىلىنىڭ ءبىرىسىز. عىلىم جولى قالپاقپەن سوعىپ الا قوياتىنداي وڭاي جول ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى. ونىڭ وزىنە ءتان كۇرمەۋى مەن قيىندىعى مول دەپ ويلايمىز. وسىنداي جولدى تاڭداۋىڭىزعا نە سەبەپشى بولدى؟ عىلىم ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– ويپىرماي, اسىرا ماقتادىڭىز عوي. ال شىندىقتى ايتسام, ماسەلە وتە كۇردەلى. ا.ەينشتەيىن ءوزىنىڭ ىزدەنىسى تۋرالى ايتا كەلىپ: «بۇل مايا ءشوپ ىشىنەن ينەنى ىزدەۋمەن تەڭ, بىراق كوپ ادامدار ءبىر ينە تابادى دا, توقتاپ كالادى, ال مەن ەكىنشى, ءۇشىنشى ينەنى ىزدەيمىن, ءساتى تۇسسە ءتورتىنشىسىن, بەسىنشىسىن تابارمىن» دەپتى. ال كەڭەس زامانىندا قوعامتانۋشىلىرعا پارتيا قولىمىزعا دايىن ينە, ماركسيزمنىڭ بولشەۆيكتىك نۇسقاسىن ۇستاتتى, باسقا ينەنى ىزدەۋ قىلمىسقا تەڭ بولدى. سوتسياليزم ىدىراعاننان كەيىن ساياسي يدەولوگيالىق, ەكونوميكالىق ۇستانىمدار تۇگەلدەي دەرلىك وزگەردى. ءبىز ءسوتسياليزمدى وركەنيەت جولىنان اداسۋ دەپ قابىلداپ, وتكەنمەن ەشقانداي ساباقتاستىق جوق دەپ ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتتىق. قۇندىلىقتاردىڭ اۋىسۋىن, يدەولوگيالىق داعدارىستى سوتسيولوگيا ىلىمىندە انوميا, ابىرجۋ, وتكەندى كوكسەۋ, جاڭانى توسىرقاۋ, ۇركۋ دەيدى. وسى قۇبىلىستى جەكە ادام دا, قوعام دا, عالىمدار دا باسىنان وتكىزدى. بىراق قوعامدىق سانانىڭ دامۋىنىڭ ءوز زاڭدىلىقتارى بار, بۇگىننەن ەرتەڭگە وزگەرە سالمايدى, وتكەندى ۇمىتۋ مۇمكىن ەمەس, سانا اۋىستىرا سالاتىن تەحنيكالىق قۇرال ەمەس. ەندى بىزگە تالاي دۇنيەنى وي ەلەگىنەن وتكىزۋگە تۋرا كەلەدى.
ءبىر يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىگىنەن ءبىز ومىرگە تەك ءبىر تەرەزەدەن قارادىق, باسقا اقيقاتتى كورمەدىك, باتىس عالىمدارىن ايتپاعاندا الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرىن بىلمەدىك. سوندىقتان الۋان ءتۇرلى كوزقاراستارمەن بەتپە-بەت كەلگەندە ابىرجىپ قالدىق, ستۋدەنتتەرگە دە ءدارىس وقۋ وڭاي بولمادى. پەداگوگ ءار كەزدە دە بايسالدى جولدى ۇستانۋى كەرەك. كەشە كەڭەس وكىمەتىن قولداعان ۇستاز, بۇگىن جالت بۇرىلىپ, ەكىنشى جاققا شىعىپ جامانداپ, سىناپ جاتسا, وندا نە بەدەل بولادى؟ حامەلەون دەگەن سول ەمەس پە؟ سوندىقتان قولدان كەلگەنشە اقتى اق, قارانى قارا دەۋگە تىرىستىق. ءبىر اقيقات – تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇندىلىعىن جاستارعا جەتكىزۋ بولدى.
بۇگىنگى قازاقستاندىقتاردىڭ ساناسىندا ءستالينيزمنىڭ جەكە باسقا تابىنۋ, برەجنەۆتىك توقىراۋدىڭ, گورباچەۆتىك «پەرەسترويكانىڭ» ىزدەرى بار. تەك بۇگىنگى 35-40 جاستاعىلار وزگەشە ويلايدى, باتىل سويلەيدى. قازاقستاندى شەت ەلدەرمەن سالىستىرادى, ەلدىڭ جاڭارۋىن قالايدى. بىراق ءبىزدىڭ ۇرپاق تەك كەتپەي, بۇگىنگى جاستاردى وزدەرىنە ۇقساعانىن قالايدى, جاستارعا تاعاتىن ايىپتارى دا از ەمەس. بۇل قارتتىقتىڭ ەمى جوق اۋرۋى قاي زاماندا دا بولعان. قوعامدىق عىلىمدار ءالى دە قالىپتاسۋ ۇستىندە. بۇگىن تاريح, قازاق فيلوسوفياسى سالاسىندا جەتىستىكتەر دە بار.
دەگەنمەن بىزدەردى فيلوسوف عالىمدار دەۋدەن گورى, فيلوسوفيا ءپانىنىڭ وقىتۋشىلارى دەسەك ورىندى بولار. ال ەندى عىلىمنىڭ دەڭگەيىن عىلىم ماگيسترى, كانديداتى, دوكتورى اتاعى بارلارىمەن ولشەسەك الدامىز. اسىرەسە, شەنەۋنىكتەردىڭ اراسىندا اۋدان اكىمىنە دەيىن عىلىمي اتاقتارى بار, عىلىمي اتاق توسبەلگى سياقتى بولدى. سول عىلىمي اتاقتارى بارلاردىڭ اراسىنان عالىمدى تابۋ قيىن. ولاردىڭ كوبى ستۋدەنتتەرگە جۇيەلى كۋرس وقۋعا بارمايدى, تۇشىمدى ەڭبەك جازا المايدى. سولارمەن مەنى سالىستىرىپ وتىرسىز عوي. ال ەندى ساراي عالىمدارىنىڭ جولى بولىپ تۇر.
– امانگەلدى ءابدىراحمان ۇلى, عۇمىربايانىڭىزعا بايلانىستى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن دەرەكتەرگە, ياعني ءومىر جولىڭىزدىڭ ايرىقشا ءبىر بەتتەرىنە وقىرماندار ەنجار, سەلسوق قاراي المايدى دەگەن ويدامىز. سوندىقتان وزىڭىزگە ايرىقشا اسەر ەتكەن, ءىز قالدىرعان, وي سالعان ءومىردىڭ كەيبىر كەزدەرى جونىندە ايتىپ بەرە الاسىز با؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا ءومىردىڭ ءمانى مەن ءسانى نەدە؟
– ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن 20 ميلليون اكەسىز جانە تۇل جەتىم بولدى. مەن اكەسىز وسكەندەردىڭ ءبىرىمىن. تەك انا تاربيەسىن كوردىم. انام ءتارتىپتى, ۇلگىلى بولۋعا «اكە تاربيەسىن كورمەگەن, اناسى تاربيە بەرە الماعان دەگەن سوزگە قالدىرما, اكەسى بار بالالاردان كەم ەمەس, ءتىپتى ارتىق بول» دەيتىن. انامدى ۇياتقا قالدىرمادىم, بىراق اكەم بولسا جاقسى بولار ەدىم دەپ ءبىراز جاسقا دەيىن ويلاپ ءجۇردىم. بىرتە-بىرتە, تەك اكەگە دەگەن ساعىنىش قالدى, ىزدەنىس جالعاسا بەردى. اكەسىنىڭ باسىنا بارىپ تاعزىم ەتكەندەرگە ىشتەي قىزىعاتىن ەدىم. اكەمنىڭ جەرلەنگەن جەرى تابىلاتىنىنان كۇدەر ءۇزىپ, ايتالى اتامنىڭ قاسىنا اكەمنىڭ اتىن, تۋعان جىلىن كورسەتىپ, سوعىستا قازا تاپتى دەپ ەسكەرتكىش قويدىق. ول كەيىنگى ۇرپاق ەستە ساقتاسىن دەگەن ويىمىز.
2016 جىلى ىزدەنىسىمىز ۇلكەن جاڭالىق اكەلدى. «مەموريال» پورتالىنان كىشى سەرجانت تانكىگە قارسى قارۋدىڭ كومانديرى ايتاليەۆ ابدراحمان 1942 جىلى 12 قىركۇيەكتە كاباردينا-بالكاريا ەلىنىڭ مايسك اۋدانىنىڭ پريشيب ستانيتساسىندا نەمىستىڭ بەس تانكسىن قيراتىپ, ءوزى دە وققا ۇشتى دەگەن اقپارات كەلدى. كۇنگەي كاۆكاز مايدانى كومانديرىنىڭ بۇيرىعىمەن اكەمە قازا تاپقاننان كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ جوعارعى كەڭەسىنىڭ اتىنان (سوعىس كەزىندە مايدان كومانديرىندە سونداي وكىلەتتىلىك بولعان ەكەن) ءبىرىنشى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەنى بەرىلىپتى. «مەموريال» پورتالىندا وسىلاي دەپ كورسەتىلگەن.
سونىمەن بىرگە باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەنگەن 99-جاۋىنگەردىڭ اتى-جوندەرى دە ارحيۆ قۇجاتتارىندا انىقتالىپتى, سولاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ اكەمىز. سول جىلى اكەمنىڭ باسىنا بارىپ تاعزىم ەتتىك, تەرەڭ تولقىدىم, كوڭىلىم بوسادى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەر ولارعا ۇلكەن ەسكەرتكىش قويىپتى. كەلە جاتقانىمىزدى حابارلاپ ەدىك, سوعىس كورگەن ەلدىڭ ۇرپاقتارى عوي, ءبىزدىڭ جەرىمىزدى قورعاعان قازاق جاۋىنگەرىنىڭ ۇرپاقتارى كەلدى دەپ, ۇلكەن قۇرمەتپەن ءبىراز ادام قارسى الدى. ءبىز دە راحمەتىمىزدى ءبىلدىرىپ, كوڭىلىمىز ۇلكەن جۇبانىشقا بولەنىپ, شۇكىرشىلىك ايتىپ ەلگە ورالدىق. ەكىنشى جىلى ءبىزدىڭ بالالارىمىز اتالارىنىڭ باسىنا باردى. مەنىڭ بۇل كوڭىل كۇيىم بارلىق سوعىستىڭ اكەسىز جەتىمدەرىنە ورتاق سەزىم. ءبىزدىڭ ۇرپاق اكەلەرىن ىزدەيدى, ساعىنادى, ولارمەن ماقتانادى. اكەلەرى تاستاپ كەتكەن بۇگىنگى بالالاردىڭ مىنەز-قۇلقى, سەزىمى, ارينە وزگەشە.
– «شاكىرتسىز – ۇستاز تۇل» دەگەندەي سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلىپ وتىرعان قازىرگى كەزىڭىزدە ءسىزدىڭ الدىڭىزدان قانشا شاكىرت تاربيە العانىن, ولاردىڭ قانداي جەتىستىككە جەتكەنىن بىلگىمىز كەلەدى. ماقتان تۇتار شاكىرتتەرىڭىز بار شىعار؟ ءبىز بۇگىنگى كۇنى ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءسىز ءوز مەكتەبىڭىزدى قالىپتاستىرا الدىڭىز دەپ سانايمىز. بۇل جونىندە ءوزىڭىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– دايىنداعان عىلىم كانديداتتارى بار. ال ءارتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن شاكىرتتەرىم بار. سولاردىڭ ءبىرى – مەملەكەت, قوعام قايراتكەرى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ, بۇگىنگى وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين. باسقا دا ەلگە سىيلى شاكىرتتەرىم كوپ.
مەنىڭ شاكىرتتەرىم – پەداگوگتار قاۋىمى. 1999, 2004 جىلدارى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتىعىنا كانديدات بولعانىمدا (ول سايلاۋلاردا سايلاۋشىلار پارتياعا ەمەس, جەكە ادامدارعا داۋىس بەرەتىن) مەنى شاكىرتتەرىم قولداپ كەتتى. ولار – مۇعالىمدەر, مەكتەپ باسشىلارى, ءبىلىم سالاسىنىڭ قىزمەتشىلەرى. ولار مەنىمەن كەزدەسۋگە دەپۋتاتتىققا كانديداتپەن ەمەس, ۇستازىمەن كەزدەسۋگە كەلدى. قارسىلاستارىم مەنىڭ كەزدەسۋىمدى جوعارى جاق ادەيى ۇيىمداستىرادى دەپ باق-تا اقپارات تاراتتى. مەن سۇحباتىمدا «شاكىرتتەرىم سىيلاپ, كەزدەسۋگە كەلسە, جامان پەداگوگ بولماعانىم عوي» دەيمىن. كەيدە ءتىپتى كەزدەسۋگە كەلگەنىمدە شاكىرتتەرىم مەن ءدارىس وقۋعا كەلگەندەي تۇرىپ قارسى الاتىن. مەن سول شاكىرتتەرىمنىڭ, بەلسەندى قىزمەتىمنىڭ دە ارقاسىندا دەپۋتات بولدىم. بىراق مەن ولاردىڭ وسىنداي قۇرمەتىنە ساي بولا الدىم با دەپ ىشتەي ويلانامىن.
– ءسىز ءبىراز جىلدار بويى ەلوردامىزدا تۇرىپ ەڭبەك ەتتىڭىز. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ەكى شاقىرىلىمىنا دەپۋتات بولىپ سايلاندىڭىز. ايتسە دە كەيىنگى كەزدە باس قالادان ەلىمىزدىڭ شالعاي وبلىستارىنىڭ بىرىنە قونىس اۋداردىڭىز. مۇنداي شەشىم قابىلداۋىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
– اقتوبە شالعاي وبلىس ەمەس قوي, جان-جاقتى دامىعان ولكە, توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر. سوندىقتان بولار, اقتوبە وبلىسىندا ەلىمىزدىڭ ءار ايماقتارىنان ازاماتتار ەڭبەك ەتۋدە, جەرشىلدىك, رۋشىلدىق دەگەن دەرتتەن اقتوبەلىكتەر تازا. مەنى ەكى مارتە دەپۋتات ەتىپ سايلاۋدىڭ سىرى وسىندا. ەلدە جاقسى ازاماتتار بارشىلىق, دەگەنمەن اقتوبەدەن سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا قىزىلوردالىقتار دا, ورىنبورلىقتار دا بولدى. وسىنداي ەلگە شىندىعىندا اركىم دە قارىزدار. بويىمداعى جيعان-تەرگەن ءبىلىمىمدى اقتوبەلىك جاستارعا بەرەيىن دەگەن نيەتپەن ورالدىم.
تاعى دا ءبىر ادامدىق فاكتور بار. ەلوردامىز ءبىزدىڭ ماقتانىشىمىز. سۇلۋ قالا سالدىق, قالا سالعان حالىق قانا ۇلت بولادى دەگەن قاعيدا بار. ەلوردا – ءۇش ءجۇزدىڭ قازىعىن ءبىر قازاندا قايناتىپ, قازاقستان ازاماتتارى ەتىپ ۇيىستىرىپ جاتىر. ەلوردا جاستاردىڭ قالاسى. جاس كەزىڭدە دوس تا, جولداس تا كوپ. ەسەيگەندە دوس تابۋ قيىن, تاڭداۋ دا, تالاپ تا جوعارى, مەنى دە تاڭدايدى, مەن دە تاڭدايمىن. سوندىقتان قالا تەك عيماراتىمەن عانا ەمەس,سىيلاس, سىرلاس ادامدارمەن قىمبات. قىمبات ادامدارىمنىڭ باسىم كوبى اقتوبەدە.
– امانگەلدى ءابدىراحمان ۇلى, ءبىزدىڭ بۇگىنگى سۇحباتىمىز ەلباسىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا وتانىمىزدىڭ باس گازەتى – «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءجۇز جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا جۇرگىزىلىپ وتىر. ءبىز ءسىزدى باسىلىمنىڭ تۇراقتى وقىرمانى رەتىندە دە ارقا تۇتامىز. ويتكەنى گازەت مارتەبەسىن كوتەرە تۇسەتىندەر دە ەڭ الدىمەن ءوزىڭىز سەكىلدى ەلگە ايتارى بار اۆتورلار توبى دەپ سانايمىز. وسى تۇرعىدا ءوزىڭىز گازەت ۇجىمى مەن وقىرماندارعا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– 20 جىلداي «ەگەمەننىڭ» اۆتورى بولىپ كەلەمىن, ونىمەن ماقتانامىن. ەلىمىزدىڭ باس گازەتى مەنى قازاق قوعامىنا تانىستىردى, تولعاعى جەتكەن تالاي ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ەلمەن وي بولىسەمىن. تورقالى توي قارساڭىندا «ەگەمەنگە» ءوز وقىرماندارىنىڭ ويىنان شىعىپ, اشىق, بۇكپەسىز اقيقاتتى جەتكىزىپ ينتەرنەتتىك باسەكەلەستىككە دايىن بولا بەرسىن دەگەن نيەتتەمىن. زامان, ادامدار تۋرالى وي بولىسۋگە, بالالىق شاقتى ەسكە الىپ, ايتىلماي جۇرگەن وزىندىك پىكىرلەرىممەن وي بولىسۋگە مۇمكىندىك جاساعاندارىڭا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. اڭگىمەمىزدىڭ اياعىندا ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى كۇنىنە توبا دەپ, ەرتەڭگى كۇنىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايتىنىمدى ايتقىم كەلەدى.
– قۇرمەتتى امانگەلدى اعا, شىن كوڭىلدەن اشىلىپ ايتقان جۇرەكجاردى اڭگىمەلەرىڭىز ءۇشىن سىزگە كوپ راحمەت!
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«Egemen Qazaqstan»
اقتوبە
