جاۋاپكەرشىلىك جۇگى جازادان جەڭىل

40 مىڭ اتا-انا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان

جوعارىدا اتالعان ۆە­دومستۆو­نىڭ مالىمدەۋىنشە, جىل با­سىنان بەرى كامەلەتكە تولماعان­دار­دىڭ تۇنگى ۋاقىتتا ويىن-ساۋىق مەكەمەلەرىندە نەمەسە تۇر­عىن ۇيدەن تىس جەردە زاڭدى وكىل­دەر­سىز جۇرگەنى ءۇشىن 40 مىڭنان استام اتا-انا اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلىپتى. از ەمەس. ال وسى 40 مىڭ بالا ءبىر بالەگە ۇرىنسا نە بولادى؟ كىم كىنالى؟ كىنانى الدەكىمنەن ىزدەگەن وڭاي, ال وزەگىڭدى وكىنىش ورتەسە, بارىنەن دە سول قيىن.

ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اتا-انالارعا ارنالعان ساقتىققا شاقىرۋ حابارلاماسىنداعى دەرەكتەر «2019 جىلدىڭ 20 تامىزىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ سرەديگورنوە اۋىلىندا ءۇش كۇندىك ىزدەستىرۋ شارالارىنان كەيىن زارداپ شەككەندەر ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا ورنالاسقان قۇدىقتاعى بالشىقتىڭ استىنان 2 جاسار بالانىڭ ءمايىتى تابىلدى. 26 تامىز كۇنى اقتوبە وبلىسىنىڭ بادامشا اۋىلىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندار وزەنگە باتىپ كەتكەن 4 جاسار بالانىڭ دەنەسىن الىپ شىقتى. ال سول كۇنى نۇر-سۇلتان قالاسىندا 4-قاباتتىڭ تەرەزەسىندەگى تورمەن ويناپ وتىرىپ 8 جاسار قىز بەن ونىڭ كىشى ءسىڭلىسى قۇلاپ, اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا جاتقىزىلدى. جىل باسىنان بەرى سۋ ايدىندارىندا 123 بالا سۋعا باتىپ, 119 بالا قۇتقارىلدى. جول-كولىك وقي­عالارىندا 118 بالا قازا تاۋىپ, 2 275 بالا ءتۇرلى دارەجەدەگى جاراقات الدى», دەپ جالعاسا بەرەدى.

امالسىزدان بالالاردى نانعا جۇمسايمىن

ءتورت بىردەي نەمەرەسىنە قا­راپ ۇيدە وتىرعان زەينەتكەر ايناگۇل ەركىنبەكقىزى اۋىلدى جەردە تۇرسا دا بالالار­دىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ءاردايىم الاڭداپ جۇرەتىنىن جەتكىزدى. «اۋىل ادامدارى ءبىر-ءبىرىن تانيدى. مەكتەپ تە ۇيگە سون­شا­لىقتى الىس ەمەس. دەسە دە, 2 جانە 1 سىنىپتا وقيتىن ۇل­كەن نەمەرەلەرىمدى جالعىز جى­بەرۋگە قورقامىن. بۇل ءسوز جول بىلمەيدى, كولىك كوپ دەگەندى بىل­دىرمەيدى. قالاداعىداي قۇ­جىناعان ماشينا جوق قوي. تەك تەلەديداردان كۇن سايىن قور­قىنىشتى جاڭالىقتاردى ەس­تيسىڭ, سول ساناڭدا تۇرىپ الادى. ەرەسەكتەردىڭ ءبارى جۇمىستا بولىپ, 1 جاستان ەندى اسقان نەمەرەممەن ۇيدە قالامىن. سوندايدا امال جوق ۇلكەندەرىن ءبىر-بىرىنە قوساقتاپ, دۇكەنگە نان الىپ كەلۋگە جۇمسايمىن. بىراق ءوزىم اۋلاعا شىعىپ, كوزىممەن شىعارىپ سا­لىپ, قايتا قارسى الامىن», دەيدى اجە. ول بالاباقشاعا با­راتىن بالاسىن جالعىز جى­بەرە المايتىن كورىنەدى. بىراق زەينەتتەگى اتا-انا بۇلاي بولا بەرسە, قوعامدىق ورىندا ءوزىن ءوزى ۇستاۋعا, الىپ جۇرۋگە, قور­عاۋعا ەپسىز بولىپ, ومىرگە ەرتە بەيىمدەلۋدەن قالىس قالا ما دەپ الاڭدايتىنىن دا جاسىرماي­دى.

ء«وزىم كوپ بالالى انامىن, قۇدايدىڭ قولداۋىمەن ءبارىن ءوسىرىپ, جەتىلدىردىم. ەندى, مىنە, نەمەرە باعىپ وتىرمىن. قازىر جاس اتا-انالار كۇن كورۋ ءۇشىن جۇمىستان باس المايدى. سانانى تۇرمىس بيلەگەن زاماندا مۇنى دا تۇسىنەسىڭ. بىراق بالانىڭ تاربيەسى, ءبىلىمى, الەۋمەتكە بەيىمدەلۋى دەگەن ما­سەلەلەردى بىلاي قويعاندا, قاراپايىم ومىرىنە جاۋاپ بەرۋدەن قالىپ بارادى. جىل سايىن قانشاما اياق-قولى بالعاداي, اۋىرىپ-سىرقاماعان, ساپ-ساۋ بالالاردان سالعىرتتىقتىڭ سالدارىنان ايرىلىپ وتىرمىز», دەيدى جانايقايىن جەتكىزگەن ا.ەركىنبەكقىزى.

قازاقستان – دەموگرافيالىق احۋالى گەوگرافيالىق جاعدايى­نا ساي كەلمەي تۇرعان ەل. ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى وز­بەكستان حالقى 33 ميلليوننان استى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيسترلىگىنىڭ قوعامدىق دەن­ساۋلىق ساقتاۋ ساياساتى دەپار­تامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى زاۋرە احمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى تۋ كورسەتكىشى 19,6 پايىزعا وسكەن. ال بالانىڭ ءولىمى جىل سايىن ارتىپ وتىر. رەسمي دەرەكتەردە تەك جاڭا تۋعان نارەستەلەردىڭ ءولىمى ەسەپتەلەدى, ال بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءولىمى بۇل كورسەتكىشكە قوسىلا بەرمەيدى.

تولعاۋى توقسان تاقىرىپ

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ جاقىن­دا جا­ريالاعان العاشقى جولدا­ۋىندا: «جاسوسپىرىمدەر اراسىن­دا كوبەيىپ كەتكەن سۋيتسيد ماسەلەسىمەن ماقساتتى تۇردە اينالىسۋ كەرەك», دەگەن ەدى. بۇل قوردالانعان تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ راسىمەن دە جۇيەلى جۇ­مىستى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى بيىلدىڭ وزىندە 312 ءجاسوسپىرىمنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساپ, ونىڭ 108-ءى ومىردەن وزعانىن مالىمدەدى, جىل سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتىڭ قالاي قۇبىلاتىنى بەلگىسىز. ال باس پروكۋراتۋرا 2016 جىل­عى قورىتىندى ەسەبىندە 5-14 جاس ارالىعىنداعى 75 جەت­كىنشەك جانە 15-17 جاس ارا­لىعىنداعى 52 ءجاسوسپىرىم سۋي­تسيد جاساعانىن جازعان. بۇل تىزىمگە جارىق دۇنيەمەن قوش­تاسقىسى كەلگەندەر قاتارى قو­سىلمادى. ءۇش بالا تاربيەلەپ وتىرعان جاننا قۇرمانوۆا مۇن­داي وكىنىشتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتا-انانىڭ ءوزى پسيحولوگ بولۋى كەرەكتىگىن ايتادى. «اكە-شەشەسى بالاسىمەن اشىق سويلەسە الۋى قاجەت. ءومىردىڭ قانداي دا ءبىر قيىن جاعدايىنا تاپ بولعان بالاسىنىڭ ەڭ سەنىمدى سىرلاسىنا اينالعانى ابزال. مەن, مىسالى, ۇلىمنىڭ ارالاساتىن ادامدارىن, جاقىن تۇتاتىن دوس­تارىنىڭ اتا-انالارىنا دەيىن بىلەمىن. ۇل-قىز دەپ بولمەي, وزىڭە جاقىن تارتۋ كەرەك», دەيدى ج.قۇرمانوۆا. ونىڭ ويىنشا, بۇگىنگى بالالارعا داۋىس كوتەرىپ, ايعايلاعاننان ەشتەڭە ونبەيدى. سوندىقتان بارلىق ماسەلەنى تەك سىرلاسىپ شەشۋگە بولادى. «قازىر ستۋدەنت بولىپ ۇلگەرگەن ۇلىم الىپ-ۇشقان شاعىندا ءبىر قىزدى ۇناتىپ قالعانىن, ءتىپتى قالاي «سىندىرسا» بولاتىنىن سۇرادى. مەن ول قىزدىڭ قانداي ەكەنىن, نەسىمەن ۇنايتىنىن سۇراي وتىرىپ, گۇل سىيلاۋعا, سوي­لەسكىڭ كەلەتىنىن ايتۋعا بولاتىنىن جەتكىزدىم. سوڭىندا سىر تارتا كەلە, ۇناتۋدىڭ اياعى ۇنەمى ءتاتتى بولا بەرمەيتىنىن, ادام اۋىر وزگەرىستەردى كەزىك­تىرە­تىنىن, بىرەۋدىڭ قالاۋىنا مويىنسۇنۋعا تۋرا كەلەتىنىن, ونىڭ ءالى ومىرلىك جار بولماۋى مۇمكىن بولعاندىقتان تۇ­بەگەيلى سوعان اۋىپ كەتپەۋ كەرەگىن, كەيبىر كوزقاراستارى ساي كەلمەگەندىكتەن ادامدار ءبىر-بىرىنەن باس تارتاتىنىن اقى­رىنداپ ءتۇسىندىردىم», دەگەن انا بالاسىنا الداعى وتكەلدە سىنىپ كەتپەۋگە ۇيرەتىپتى.

بيىل 118 بالا جول اپاتىنان قازا بولعان

بالا ومىرىنە قاۋىپ تەك جوعارىدا ءسوز بولعانداي ءورت, سۋ, سۋيتسيدتەن كەلىپ تۇرعان جوق. ەلىمىزدە ءجيى ورىن الاتىن جول-كولىك وقيعالارىندا دا بالالار كوپ زارداپ شەگەدى. ايتالىق, جىل اياعىنا جەتپەگەننىڭ وزىندە بيىل جول اپاتىنان 118 بالا قازا بولىپ, 2 275 بالا ءتۇرلى دارەجەدەگى جاراقات العان. مىنە, جاڭا وقۋ جىلى دا باستالدى. بارلىق مەكتەپتەر بالالاردى تاسيتىن اۆتوبۋسپەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن. اتا-انالاردىڭ كوبى جۇمىستان بوساي بەرمەيدى. جوعارى سىنىپتار ءبىر ءجون, باس­تاۋىش سىنىپتىڭ وقۋشىلارى دا مەكتەپكە ءوز بەتىمەن قاتىناپ جۇرەدى. ال بالالاردىڭ ءبارى بىردەي جول ءجۇرۋ ەرەجەلەرىن جەتىك مەڭگەرمەگەن, وعان قوسا كولىك جۇرگىزۋشىلەر تۇگەل كاسىبي ەمەس, ەندى عانا ۇيرەنگەندەرى دە, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ءتۇرلى جولدارمەن ساتىپ العاندارى دا بار.

ەلورداداعى №48 مەكتەپ-ليتسەيى ديرەكتورىنىڭ تاربيە ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى سىرعاگۇل سايلاۋبەكقىزى وسى قىز­مەتىندەگى 10 جىلدىق تاجى­ريبەسىندە وقۋشىلارىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ تونگەن كەزى بول­ماعانىن ايتادى. ونىڭ پايىم­داۋىنشا, مۇنداي ناتي­جەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن وقۋ وشا­عىن­دا جۇيەلى جۇمىستار جۇر­گىزىلۋى كەرەك. «بارلىق سىنىپ وقۋ­شىلارىنا جول ەرەجەسىمەن تانىستىرۋ باعىتىندا تاربيە ساعاتى وتەدى, سوڭىندا بالادان تانىسقانى جونىندە قولحات الامىز. بۇگىنگى بالالار مورال وقىعاننان تەز مەڭگەرىپ كەتپەيدى, جان-جاقتى قىزىقتىرۋ قاجەت. سوندىقتان ءبىز 7, 8 سىنىپ وقۋشىلارى ارا­سىنان مەكتەپتىڭ جاس جول ينس­پەكتورلارىن ساي­لا­دىق. بۇل باسقا دا بالالاردى ۇيرەنۋگە ۇمتىلدىرادى», دەيدى س.سايلاۋبەكقىزى. جاس ينسپەكتورلار باستاۋىش سى­نىپتىڭ وقۋشىلارىنا جول ەرە­جەلەرىن ءتۇسىندىرىپ, قالاي, قانداي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگىن كورسەتەتىن كورىنەدى. اتالعان ءبىلىم وشاعىنىڭ باسشىلىعى بالالاردىڭ تانىمىن كەڭەيتۋدى مەكتەپىشىلىك دەڭگەيمەن شەكتەمەي, ارنايى مامانداردى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنەن شاقىرىپ تا قويىپتى. شىندىعىندا دا جول ساقشىلارى تەك ەرەجە­نىڭ ساقتالۋ-ساقتالماۋىن با­قىلاۋمەن شەكتەلمەي, جاس ۇر­پاقتىڭ تانىم-تاربيەسىنە دە كوڭىل بولۋگە مۇددەلى ءھام اتا-انالارعا جاردەمشى بولسا, بۇگىنگى بالا بولاشاقتاعى قا­ۋىپسىز قوعام مەن لايىقتى كوز­قاراستى قالىپتاستىرار ەدى.

جۇمىلا كوتەرگەن   جۇك جەڭىل

ءيا, اتا-اناعا قايتا اينالىپ كەلدىك. بالا ومىرىنە تونگەن قاۋىپ بارىنەن بۇرىن اتا-انانى الاڭداتادى. سول سەبەپتى مەكتەپ, بالاباقشا, قوعام, ساقشىلار, ت.ب. فاكتورلاردان بۇرىن باس­تى جاۋاپكەرشىلىك اتا-اناعا ارتىلاتىنى انىق. ارينە بۇل باسقالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جەڭىلدەتۋ دەگەن ءسوز ەمەس. جۇ­مىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل. دەسە دە, «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەگەن تاعى بار, بالانىڭ ءولىمى ءبىرىنشى اتا-انانىڭ جۇرەگىنە سالماق سالادى. ال كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتە جاۋاپكەرشىلىكتى اتا-اناعا ءبىر ءسات تە سانادان شىعارماي ارقالاپ ءجۇرۋ – ار­دىڭ دا, زاڭنىڭ دا جازاسىنان الدەقايدا جەڭىل.