بولات جونىپ, تەمىر كۇزەگەن كورىكتىڭ بۇگىندە ءارى كەتكەنمەن دە قاسيەتى ارتا تۇسكەندەي. شاعىن ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا تىزىلە سالتانات قۇرعان قۇندى جادىگەرلەردىڭ سانىندا شەك جوق دەرسىز. جاۋىنگەردىڭ بەس قارۋىنان باستاپ مۋزىكالىق اسپاپتاردىڭ سان الۋان تۇرلەرى مەن تۇرمىستىق بۇيىمداردىڭ ارقايسىسىنىڭ ەرەكشە تاريحى بار. اڭىز-اڭگىمەلەر, ميفتەر مەن كوسمولوگيا ۇعىمدارىنىڭ عىلىمي نەگىزىن تەرەڭنەن مەڭگەرگەن ۇستالاردىڭ شەبەرحاناسى ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ قاينار كوزى ىسپەتتى. ءار بۇيىمنىڭ تاريحىنا تەرەڭ ءۇڭىلىپ, قۇددى ءبىر مۋزەي ەكسپوناتتارىن ارالاپ جۇرگەندەي كۇي كەشەسىز. وسى تۇستا قاراشا ۇيگە ءجيى باس سۇعاتىن شەتەلدىك زەرتتەۋشىلەرگە العىستان باسقا ايتارىمىز جوق, دەيدى ۇستالار. ويتكەنى ولار تۇركىلەردىڭ تاريحىنا قاتىستى فيلمدەرى ارقىلى تەمىرشىلىك ونەر تۋرالى جەر-جاھانعا پاش ەتىپ كەلەدى.
بۇگىندە تەمىرشى ۇستالاردىڭ ەڭبەگىن تۇركيا مويىنداپ, گەرمانياداعى كەلن ەتنوگرافيالىق مۋزەيىنىڭ الەمدىك كاتالوگىندا ەسىمدەرى بەدەرلەنگەن. قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە تەمىرشىلىك ونەردىڭ قىر-سىرىنا قاتىستى ءۇش جۇزگە جۋىق زەرتتەۋلەرى مەن ماقالالارىن جاريالاعان ۇستالاردىڭ عىلىم سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىنە وراي پولشادان كەلگەن ستۋدەنت قازاق ەلىنىڭ شاماندىق اسپاپتارى تۋرالى ماعلۇمات جيناپ, عىلىمي جۇمىسىنا ارقاۋ ەتسە, ۆەنگر زەرتتەۋشىسى قازاق قارۋى تۋرالى دەرەكتەرگە ءتانتى بولىپ قايتقان. ال ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسى ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالارىنا ۇستاحانا تاپتىرماس ىزدەنىس الاڭى.
جاقىندا ورتالىق مۇراجايدا الماتى قالاسى جەتىسۋ اۋداندىق اكىمشىلىگى « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى باعدارلاماسىنا وراي ۇيىمداستىرعان «مۇزداي تەمىر قۇرسانىپ...» كورمەسىندە اعايىندى ۇستالاردىڭ قولىنان شىققان ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ ايعاعىنداي قۇندى جادىگەرلەرگە تاعى دا ءتانتى بولا تۇستىك. بۇل كورمەگە اۋلەتتىڭ اناسى نۇرىمقاندى ۇزاتقاندا اجەلەرى كۇنجەكە داركەنقىزى شوقپار كەلىنىنىڭ جاساۋ رەتىندە تىككەن تاريحى 90 جىلدىق 2 تۇسكيىز, راۋشان داركەنقىزىنىڭ اسكەري بايراعى, اكەلەرى جەتەننىڭ اكەسى ومار ۇستانىڭ قولدان سوققان تۇلپاردىڭ كىسەنى مەن ەكى ۇزەڭگىسى جانە دە اعايىندى ۇستالاردىڭ قولىنان شىققان سەكسەننەن استام جادىگەر كورمە كەلۋشىلەرىنىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. كورمە اياسىندا اعايىندى ۇستالارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوركەم اكادەمياسىنىڭ « ۇلى دالا تارلاندارى» ديپلومى مەن مەدالى تابىس ەتىلدى. وسى ورايدا ماحمۇت جەتەن ۇلى «كوركەم اكادەميا پرەزيدەنتى امانقوس اقاناەۆ سىندى ونەردى شىنايى تۇسىنە الاتىن ازاماتتار كوپ بولسا, وندا ۇستالاردىڭ مەرەيى ۇستەم بولار ەدى. كەزىندە كەڭەس وكىمەتى قولدامادى دەدىك, ەندى تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ۇستا دەگەن ۇعىمدى قاستەرلەيتىن كەز تۋعان جوق پا؟ ۇستالىق اتا- كاسىپ قانا ەمەس, ۇلكەن ءوندىرىستىڭ باستاۋى», – دەيدى.
ءيا, كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ساف ونەردى دامىتۋعا سانالى عۇمىرىن ارناعان ۇستالار ەلىمىزدە وسىناۋ باي مۇرامىزعا كوڭىل ءبولۋ جاعى كەمشىن دەپ قىنجىلادى. قاستەرلى ونەردى دامىتۋ وي ەڭبەگى مەن قارا كۇشتى, ىزدەنىس پەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەتىندىكتەن, تابىسى وتباسىنىڭ سۇرانىسىنان ارتىلمايتىن ونەر يەلەرى قولداۋ بولسا ەل يگىلىگى ءۇشىن ىستەلەتىن شارۋا شاش-ەتەكتەن دەيدى. اعايىندى تەمىرشىلەردىڭ تاۋەلسىز ەلدىڭ قارۋ-جاراق پالاتاسىن اشۋ تۋرالى باستاماسى ءالى كۇنگە قاعاز جۇزىندە قالىپ كەلەدى. ال وسى يگى ءىستىڭ كىرىسپەسى ىسپەتتى 2006 جىلى جارىققا شىققان «تەمىرشى-ۇستالار» كىتابىندا اسىل قارۋ جاساۋ ءتاسىلى, تەمىردى دانەكەرلەۋ, ءپىسىرۋ, سونداي-اق كوپتەگەن تەمىر تۇرلەرىنە قاتىستى ماعلۇماتتار كەلتىرىلگەن. «ونەردى تانۋ ءۇشىن تەرەڭ ءبىلىم كەرەك. دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىندە بۇل ماسەلەگە جەتە كوڭىل ءبولىنىپ, ونەرتانۋدىڭ قادىر-قاسيەتىنە ەرەكشە ءمان بەرىلەدى. تىپتەن كورشى ەلدەر تاجىريبەسىندە ۇلتتىق ونەردى قورعايتىن ارنايى زاڭ بار. ءبىر عانا وزبەك ەلىندە ۇلتتىق ونەردەن مەملەكەتكە قىرۋار پايدا تۇسەدى. وندا شەبەرحانا جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلىپ, ساتۋ ماسەلەسىنە دە قولايلى جاعدايلار جاسالعان. ال بىزدە كەرىسىنشە, ونەردى كادەسىيدان اجىراتا المايتىندار قاتارى كوبەيىپ, قولونەر دەكوراتسيالىق سيپاتتا قالىپ بارادى. بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي, كادەسىيلىق بۇيىمدار مۋزەي تورىندە سالتانات قۇرىپ, قازاقى ويۋدىڭ قادىرى قاشقانداي. قازاقتىڭ كيىم ءداستۇرى ءوز ستيلىنەن اۋىتقىپ, ەكلەتيكالىق ءۇردىس بەلەڭ الىپ بارادى» دەگەن ماحمۇت قۇلمەنتەگى جۇرەكجاردى پىكىرىمەن ءبولىستى.
«قازاقتىڭ قاستەرلى ونەرىنىڭ جولىندا ءولىپ كەتسەك, ارمانىمىز جوق», تەمىرشىلىك كاسىپكە ءتيىستى ورىندار مويىن بۇرىپ, ونەركاسىپ دەڭگەيىنە جەتسە, كاسىبي شەبەرلەر دايارلانسا» دەپ ارماندايتىن ۇستالار بۇل كاسىپتىڭ ءون بويىندا اتا-بابا رۋحى جاتىر دەپ سانايدى. تۇركى الەمىنىڭ ءبىر بولشەگىندەي بولعان قارا بالتالى قاراشا ءۇيدى قۇلاتپاي ۇستاپ تۇرعان وسى بيىك رۋح بولسا كەرەك-ءتى.
الماتى
