«مەن ولگەندەر ءۇشىن جىلادىم»
84 جاستاعى اقىن كو ىن كورەيادا دا, شەتەلدە دە اسا تانىمال. نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتى. ول ءىرى ادەبي قايراتكەر دارەجەسىنە جەتكەنگە دەيىن ون جىل بويى بۋدديستىك موناح بولعان. 1962 جىلى ءدىن قىزمەتىنەن كەتىپ, جازۋشىلىققا ءبىرجولا بەت بۇرادى. ونىڭ 30 جىلدىق ەڭبەگى «مانينبو» جيناعىندا 5500 ادامنىڭ ەسىمى جازىلعان 4 001 ولەڭ بار. ول ساياسي قىزمەتى ءۇشىن تۇرمەدە دە وتىرعان. «مانينبو» شىعارماسىن سول كەزەڭدە جازىپ باستاعان. اللەن گينسبەرگ كو ىندى «بۋدديستىك تانىم, ساياسي ليبەرتاريان جانە ناتۋراليست تاريحشىنى بىرىكتىرەتىن كەرەمەت اقىن» دەپ سيپاتتايدى.
كو ءوزىنىڭ «باسقا الەمنىڭ اسەرى» (پيان كەمسانگ, 1960) اتتى العاشقى ولەڭدەر جيناعىن جانە «بوگدە الەمدەگى شيە اعاشى» رومانىن (Pain Aeng, 1961) شىعارعاننان كەيىن, 1963-1966 جىلدار ارالىعىندا الىستاعى چەدجۋ ارالىندا تۇرىپ, قايىرىمدىلىق مەكتەبىن اشادى. سودان كەيىن سەۋلگە ورالعان. Koنىڭ ولەڭدەرى تۇپساناداعى قيالدان باستاپ, ەپيگرامماتيكالىق فراگمەنتتەرگە دەيىن وزدەرىنىڭ حايكۋ سياقتى سالىستىرۋلارىمەن ەرەكشەلەنەدى:
كەيبىرەۋلەر مىڭ جىلدى ەسكە الادى,
كەيبىرەۋلەر كەلەسى مىڭجىلدىقتى ارالادىق دەيدى,
راس پا ءمانى؟
جەلدى كۇن.
مەن اۆتوبۋس كۇتىپ تۇرمىن.
باسقا ءبارى.
كو ىننىڭ باسقا شىعارمالارى ءبىر توبە دە, «ون مىڭ ءومىر» («مانينبو») اتتى 30 تومدىق مونۋمەنتالدى كىتابى ءبىر توبە دەۋگە بولادى. ونداعى وقيعالار جەلىسى 1983-2010 جىلدار ارالىعىن قامتيدى. كىتاپ كو ىننىڭ تۇرمەدە وتىرعاندا بەرگەن انتىن ورىنداۋى تۋرالى جازىلعان. كەيىپكەر: ەگەر ءومىر سۇرسەم, كەزدەستىرگەن ءار ادامىمدى ولەڭمەن ەسكە الاتىندىعىما انت بەرەمىن, دەيدى. ول كورەي سوعىسىندا امان قالۋعا دەگەن سەزىمدەرى تۋرالى ايتقان كەزدە, كوپ ادامدار بەيحابار كەزەڭدەر تۋرالى باياندايدى: «مەن ولگەندەر ءۇشىن جىلادىم. مەندە ولگەندەردىڭ بارلىعىن قايتا تىرىلتۋگە شاقىرۋ بار ... مەن ءالى دە ولىلەردى وزىمدە الىپ ءجۇرمىن, ولار مەن ارقىلى جازادى», دەيدى اقىن. شىعارما بەيرەسمي سويلەۋ ىرعاعىن قولدانا وتىرىپ, ومىرباياندىق جانە الەۋمەتتىك تاقىرىپتاردى, مورالدىق قىلمىستاردى اشكەرەلەيدى.
«ويىن تەراپياسى –كەرەمەت قۇرال»
موزا ءال-مالكي – قاتارلىق جازۋشى. 2005 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ نومينانتى اتانعان. قاتار ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى قىزمەتىن اتقارادى. بىرنەشە كىتاپتىڭ اۆتورى. ول امەريكا قۇراما شتاتتارىندا ءبىلىم العان قاتارداعى العاشقى پسيحوتەراپەۆت.
دوكتور موزا ءال-مالكيدىڭ ۇستانىمى بويىنشا, ستەرەوتيپتەر قالىپتاسقان قوعامدا وڭ وزگەرىستەرگە جەتۋ ءۇشىن كوپتەگەن فورمالاردى بۇزۋ كەرەك. ول قاتاردىڭ باستاۋىش مەكتەپتەرىندە اعىلشىن تىلىنەن ساباق بەرگەن العاشقى ايەلدەردىڭ ءبىرى. عالىم, جازۋشى مالكي سونىمەن قاتار, اراب الەمىندەگى ويىن تەراپيا كلينيكالارىنىڭ العاشقى نەگىزىن قالاۋشى جانە قاتارداعى العاشقى مۋنيتسيپالدى سايلاۋعا قاتىسقان ساناۋلى ايەل كانديداتتاردىڭ قاتارىنان.
اقىل-ەسىنىڭ اقاۋى بار بالالارمەن جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان مالكي سونىمەن بىرگە, ەرەكشە تالانتى بار اۋتيست بالالارعا دا كوپ نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتادى.
«مەن بالالارمەن, اسىرەسە ەرەكشە قاجەتتىلىكتەرى بار بالالارمەن جۇمىس ىستەگەندى ۇناتامىن», دەيدى ول. مالكي ءوز ادىستەمەسىندە بالالىق شاقتىڭ اۋىر جاراقاتىنان كەيىن تەرەڭ تامىرلاناتىن جاسىرىن قورقىنىش پەن مازاسىزدىقتى انىقتاۋعا كومەكتەسەتىن قۇرالداردى قولدانادى.
قالامگەردىڭ پايىمى بويىنشا, ويىن تەراپياسى بالالاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدىڭ ەڭ جاقسى ءادىسى بولىپ سانالادى. «ويىن تەراپياسى – كەرەمەت قۇرال. ەگەر ءسىز بالالارمەن ويناي الساڭىز, ولارمەن كەز كەلگەن نارسەنى جاساي الاسىز», دەيدى ول.
بالالاردىڭ ءجيى كەزدەسەتىن ماسەلەلەرىن تالقىلاي وتىرىپ, دوكتور مالكي بىلاي دەيدى: «شىنىمدى ايتسام, مەن پسيحولوگيالىق اۋىتقۋشىلىعى بار بالالار بار دەپ ويلامايمىن – بالالارعا اسەر ەتەتىن پسيحولوگيالىق پروبلەمالارى بار وتباسىلار», دەيدى جازۋشى-عالىم موزا ءال-مالكي.
2014 جىلى ونىڭ اراب ايەل قالامگەرلەرى تۋرالى «پەرسپەكتيۆالى جازۋشىلار» اتتى كىتابى جارىققا شىققان. ءال-مالكي ەلورداداعى فورۋمدا «الەم ادەبيەتىندەگى ازيا ادامىنىڭ وبرازى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساماق.
دالا جىرشىسى
موڭعول اقىنى گ.مەند-وويوو – دالانىڭ جۇپارىن جۇتىپ, ارعىماقتىڭ جالىندا وسكەن جىگىت. تۇلا بويى تۇنعان – كوشپەندى. جىرى – كەڭ جازيرا, كوكتى كومكەرگەن جارىق جۇلدىز, قارا جەردىڭ قىرتىسىن سوگىپ, قايقايا شاپقان قاراگەر, بوتاسىن ىزدەپ اڭىراي بوزداعان بوزىنگەن, عوبىنىڭ قۇمىن قايىقشا تىلگەن كوش-كەرۋەن...
ءۇندىنىڭ اتاقتى اقىنى, اعارتۋشى شري چينموي, مەند-وويوو جىرى جۇرەككە جەتەتىن ناعىز دالانىڭ شالقار تۇنىق بۇلاعى دەسە, اقش اقىنى روسەماري س.ۆيلكينسون: «بۇل ادام ەرتەگى سياقتى كوشپەندىلەر جۇلدىزى» دەگەن ەكەن.
مەند-وويوو بۇلا جىرلارىنىڭ ارقاسىندا الەمگە تانىلدى. ول 2001 جىلى دۇنيەجۇزىلىك ونەر-مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى اتانسا, 2002 جىلى يااسي قالاسىندا وتكەن الەم اقىندارىنىڭ ءححىى قۇرىلتايىندا «الەم ادەبيەتىنىڭ دوكتورى» اتاعىنا قول جەتكىزىپتى. 2003 جىلى اقش-تا ۇيىمداستىرىلعان بىرىككەن مادەني كونگرەسستە حالىقارالىق «بەيبىتشىلىك ءۇنى» سىيلىعىنا يە بولسا, كەلەسى, ياعني 2004 جىلى كەمبريدجدەگى دۇنيەجۇزىلىك ادەبي زەرتتەۋ ورتالىعى گ.مەند-وويوونى «جىل جازۋشىسى» مارتەبەسىنە لايىق دەپ تاپقان. 2005 جىلى لوس اندجەلەستە «كونە مۇنارادان تۋعان اي» اتتى جىرىمەن عالامنىڭ ۇزدىك اقىنىنا بەرىلەتىن التىن مەدالدى ولجالادى.
قازىر نوبەل سىيلىعىنىڭ قاقپاسىن قاعىپ تۇر. 2014 جىلى رۋمىنيانىڭ كرايوۆا قالاسىندا دۇنيە جۇزىنە تانىمال 50 اقىننىڭ باسىن قوسقان فەستيۆالدە گراند, ياعني عالامنىڭ باس اقىنى اتانادى. بۋداپەشت قالاسىندا وتكەن الەم اقىندارىنىڭ ءححىح سەزىندە دۇنيەجۇزىلىك ونەر-مادەنيەت اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ماۋريس يانگتىڭ قولىنان 630 جىلدىق تاريحى بار روەt Laureate سىيلىعىن الدى. بۇل مارتەبەلى سىيلىق بۇعان دەيىن روبەرت فروست, اللەن تاتە, ەليزابەت ۆىشول, دانيەد حوفمان, يوسيف برودسكي, بيلل كوللينز, دونالد حالل كاە راين باستاتقان 17 اقىنعا عانا بۇيىرعان ەكەن.
13 جاسىندا جىر جازۋدى باستاعان كوشپەندىلەر ۇرپاعى مەند «گاۋھار ءسۇمبى» (1997), «اسپان جيەگىندەگى كوش» (2002), «اق بۇلتتار» (2010), «ساۋلە شاشقان ءسات» (2010), سونداي-اق «اۋليە» (2012), «دالا بوعداسى» (2015), «داريا تۇنعان ءسات» رومانى (2015), «وي جازىعى» (2016) ەسسەسى قاتارلى 60-تان استام تۋىندىنى ومىرگە اكەلگەن تالانت. شىعارمالارى الەمنىڭ 50 شاقتى تىلىنە اۋدارىلعان.
