ەل اۋزىندا ەرتەرەكتەن
ەرتەك بولعان قىزىق كەپتەن
ءبىر اڭگىمە ەسىمدە بار.
ايتىپ سونى باياندايىن,
ەرىنبەيىن, ايانبايىن,
تىڭداۋ ءۇشىن كەل, بالالار!
بەس ءجۇز جىلدار شاماسىندا,
سوناۋ ەرتىس جاعاسىندا,
بولعان بىرەۋ سارجان اتتى...
قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ وسىلاي باستالىپ, سارجاننىڭ ايسۇلۋ اتتى سۇيگەن جارىنان تولاعاي ەسىمدى ۇل تۋعانى, ونىڭ جەتى جاستا ساداق اتقانى, اتقان تاستى ۋاتقانى, اكەسىنە قارسى شاپقان جولبارىستى «بۇل نە دەگەن ۇلكەن مىسىق؟» دەپ اتىپ ۇرىپ, جايراتقانى, كەيىن ەلىنە قۋاڭشىلىق كەلىپ, ءبىر تامشى جاڭبىر تامباعاندا تارباعاتاي تاۋىنا بارىپ, باسىنداعى قارىمەن, باۋىرىنداعى اڭىمەن قوسا ءبىر شاتقالدى ءبولىپ, كوتەرىپ الىپ كەلە جاتىپ الدەنەگە ءسۇرىنىپ, تاۋ استىندا قالۋىمەن اياقتالاتىن ولەڭى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە بولار.
ءيا, جاقىندا, ناقتىراق ايتساق 24-25 تامىز كۇندەرى وسىناۋ قاسيەتتى تاۋدىڭ باۋرايىندا, كوكپەكتى اۋدانىنىڭ ورتالىعى – كوكپەكتى اۋىلىندا «تولاعاي سۇلتانى» اتتى حالىقارالىق سپورتتىق-شىعارماشىلىق سايىس ءوتتى دۇركىرەپ. جىگىتتەردىڭ ەپتىلىگى, ەستىلىگى مەن كۇش-قايراتىن تارازىعا سالۋدى مۇرات ەتكەن تاعىلىمدى شارا جاستار جىلى ءھام «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا كوكپەكتى اۋدانى اكىمدىگى مەن وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنا قاراستى جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ باس بولۋىمەن ۇيىمداستىرىلعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون شىعار.
جۇلدەسى قوماقتى, ەكى كۇنگە سوزىلعان باسەكەگە قاتىسۋعا ءوڭىرىمىزدىڭ اۋدان-قالالارىنان بولەك, قوستاناي, قاراعاندى, اقمولا, پاۆلودار, الماتى, تۇركىستان وبلىستارىنان, نۇر-سۇلتان شاھارى مەن موڭعوليادان 23 جىگىت بىلەك سىبانىپ كەلىپتى. سونىمەن قويشى, حالىقارالىق ءدۇبىرلى دودانىڭ ءبىرىنشى كۇنى بەسسايىستان (تەڭگە ءىلۋ, جامبى اتۋ, اۋدارىسپاق, قول كۇرەسى, قازاق كۇرەسى) باستالدى. اۋەلى جىگىتتەر جامبى اتۋدان سايىسقا ءتۇستى. ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ ساداق اتۋ كىمگە وڭاي ءتيسىن؟! دەگەنمەن بۇل سىندا وسكەمەندىك سىلامبەك قابيەۆ پەن كوكپەكتىلىك ەرلان ازىمباەۆ ءۇش نىسانانىڭ ەكەۋىنە ءدوپ تيگىزىپ, جينالعان جۇرتتىڭ كوڭىلىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستادى. ال «تەڭگە ءىلۋ» باسەكەسىندە كەرەكۋدەن كەلگەن باتىربەك قوشقارباەۆ بەس تەڭگەنىڭ ۇشەۋىن ءىلىپ, ەپتىلىگىن كورسەتتى. اۋدارىسپاقتا قارقارالىنىڭ (قاراعاندى وبلىسى) نامىسىن قورعاعان تىلەۋحان نۇرحان قارسىلاس شاق كەلتىرمەدى. قازاقشا كۇرەستە تۇركىستاندىق اكبار ەلۋباي ۇلى قارسىلاستارىنىڭ بارلىعىن جەڭدى. ال قول كۇرەستە جەتىسۋدان جەتكەن مەيرامبەك راحىمباەۆ بىلەگىنىڭ كۇشتىلىگىمەن كوپشىلىكتى ءتانتى ەتتى.
ساداقشىلىق ونەر قايتا جاڭعىردى
جيىرما ءۇش جىگىتتىڭ ونەرىنە ەكى كۇن بويى ابايتانۋشى ومار جالەل, ءداستۇرلى ءانشى, ونەرتانۋشى ەرلان تولەۋتاي, بالۋان, «قازاقستان بارىسى» ءتۋرنيرىنىڭ ەكى دۇركىن جەڭىمپازى ايبەك نۇعىماروۆ, وسكەمەندىك اكتەر ايدىن سالبانوۆ پەن وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ريشات رامازانوۆ تارازىلاپ, باعا بەردى. جارىس اراسىندا قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى, ءوزى دە بۇرىن «جىگىت سۇلتانى» سايىسىنا قاتىسقان ەرلان تولەۋتاي اعامىزدى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, مۇنداي بايقاۋ 1991 جىلى الماتىدا ءوتىپ, جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىلىپ, 1998 جىلى توقتاپ قالعانىن, مىنە, سودان كەيىن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان سوڭ كوكپەكتى جەرىندە قايتا جاندانعانىن قۋانا جەتكىزدى. «مەن وسى سايىسقا جامبى اتۋدى ادەيى كىرگىزدىم. كەڭەس وكىمەتى ەڭ ءبىرىنشى ساداقتى قۇرتقان. سپارتاكيادادان ساداقتى الىپ تاستاعان. ويتكەنى قازاققا, تۇركى حالىقتارىنا ساداق بەرۋگە بولمايدى. جاۋىنگەرلىك رۋحى ويانىپ كەتەدى دەپ قورىققان. ساداق اتۋ عاجايىپ ونەر عوي. ساداقشىلارعا سوناۋ ساق-عۇن زامانىنىڭ وزىندە ەرەكشە باسىمدىق بەرىلگەن. «بۇلارمەن سوعىسۋ مۇمكىن ەمەس, شەگىنۋ قاشتىعا سانالمايدى» دەيدى ەكەن جاۋلارى. الدىمەن ساداقشىلار وقتى قارداي جاۋدىرىپ, قىرىپ سالادى ەكەن. ەس جيىپ, قۋعان كەزدە قاشا سوعىسىپ, اتقا تەرىس قاراپ وتىرىپ قۇلاتا بەرەدى ەكەن. ءسويتىپ جاۋلارىن ارانداتىپ, الداپ كەلەسى قولعا الىپ بارادى. ساقتاردىڭ ارقايسىسى مەرگەن بولعان. بەس سەكۋند سايىن ءبىر جەبە اتقان. ال ەندى دۇلدۇلدەرى سەكۋند سايىن قورامساقتى ارقاعا اسىپ الىپ, قولى اينالىپ تۇرىپ اتا بەرگەن دەيدى. ءبىر عاجابى, ساداقتى اتتىڭ تۇياعى كوتەرىلگەن كەزدە اتادى ەكەن. دەمەك, ساداقشىلىق – سانامەن, رۋحپەن ۇشتاسقان ونەر. ساداق اتۋ ادامنىڭ قيالىن ۇشتايدى. قازاقتا نايزاگەرلىك دەگەن دە عاجايىپ ونەر بولعان. قۇنانباي سۇمدىق نايزاگەر بولعان. تۇيەنىڭ قۇمالاعىن ءىلىپ الۋ جارىسى بولعان كەزدە اتپەن شاۋىپ كەلە جاتىپ نايزانىڭ ۇشىنا تۇيەنىڭ قۇمالاعىن قاداپ وتە شىعادى ەكەن. قۇنانباي – ەڭ سوڭعى نايزاگەردىڭ ءبىرى. ۇلىتاۋداعى ەردەن باتىر دا سايىستا شاق كەلتىرمەيتىن نايزاگەر بولعان دەيدى. بالكىم, كەلەسى جىلى «تولاعاي سۇلتانى» سايىسى اياسىندا ساداقتان چەمپيونات وتكىزەتىن شىعارمىز. بالكىم, قۇنانباي اتىنداعى نايزاگەرلەر سايىسىن وتكىزىپ, نايزاگەرلىكتى دە قايتا جاڭعىرتارمىز. وسىنداي ويلار بار. وسى رەتتە يدەيامىزدى قولداپ, جۇزەگە اسىرعان كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمىنە كوپ راحمەت», دەيدى ونەر جاناشىرى.
كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اكىمى اسحات سمايلوۆ «تولاعاي سۇلتانى» سايىسى ەندى كوكپەكتى جەرىندە ءداستۇرلى تۇردە وتەتىنىن, شارا اۋقىمىن جىلدان-جىلعا كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىرعاندارىن ايتادى. «بۇل شارانى ۇيىمداستىرۋداعى ماقسات-مۇراتىمىز بىرەۋ. ەلىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ارتتىرۋ, ەرتەڭگى ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە, باتىلدىققا, باتىرلىققا تاربيەلەۋ, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى ۇلىقتاۋ. الداعى ۋاقىتتا ءبىز ءبىر عانا «تولاعاي سۇلتانى» سايىسىمەن شەكتەلمەي, ۇمىتىلعان سالت-داستۇرلەرىمىزدى جاڭعىرتاتىن بولامىز», دەيدى ول.
ەكىنشى كۇنى جىگىتتەر قولدان كەلەتىن ونەرلەرىن جۇرت نازارىنا ۇسىنىپ, ءبىلىم دەڭگەيىن, وي-ءورىسى كوكجيەگىنىڭ كەڭدىگىن تارازىعا سالدى. وكىنىشتىسى, ءبىرىنشى كۇنى بىلەك كۇشىمەن كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعىپ, قازىلار تاراپىنان جاقسى ۇپاي العان جىگىتتەر بۇل كۇنى ءبىلىم كۇشىنىڭ تومەن, رۋحانياتتان الشاق ەكەندىگىن بايقاتتى. ءتىپتى, ۇلى اباي مەن ىبىراي ءالتىنساريننىڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوزى جاتقا بىلەتىن ولەڭدەرىن شاتاستىرعان قاتىسۋشىلار بولدى. دەسەك تە ەكىنشى كۇنى بۇعان دەيىن قوشقار كوتەرۋمەن العا شىققان تۇركىستاندىق اكبار ەلۋباي ۇلى ساحناعا 120 كەلى تارتاتىن تورپاقتى الىپ شىعىپ, باسىنان اسىرا 20 رەت كوتەرىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. ال اباي اۋدانىنان كەلگەن ايدوس ۇركىمباەۆ قارنىنا ءبىر مەتردەي بيىكتەن 16 كەلىلىك كىر تاسىن تاستاتىپ, كەۋدەسىنە قويعان جالپاق تاستى زور بالعامەن سوعىپ جارعىزدى.
سونىمەن ەكى كۇن بويى تولاعاي باۋرايىن دۇبىرگە بولەگەن سايىستىڭ جۇلدەگەرلەرى دە انىقتالدى. كوكپەكتى اۋدانىنىڭ اتىمتاي جومارت ازاماتى بولات بەكبەردينوۆ تىككەن باس جۇلدە – «لادا-گرانتا» كولىگىن ابايلىق ايدوس ۇركىمباەۆ يەلەنسە, 1-ورىن (1 ميلليون تەڭگە) تۇركىستاندىق اكبار ەلۋباي ۇلىنا, 2-ورىن (700 مىڭ) قاراعاندىلىق تىلەۋحان نۇرحانعا, 3-ورىن (500 مىڭ) كەرەكۋلىك باتىربەك قوشقارباەۆقا بۇيىردى. سەگىز جىگىت ارنايى اتالىمدار بويىنشا ماراپاتتالدى. جۇلدەگەرلەر مەن قاتىسۋشىلاردى وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى يرينا سميت قۇتتىقتاپ, جىلى لەبىزىن جەتكىزدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
كوكپەكتى اۋدانى
