قالا تۇرعىندارىنىڭ ۇرەيىن ۇشىرىپ, ءتۇن ۇيقىسىنىڭ قۇتىن قاشىرعان ءتارتىپ بۇزۋشىلاردىڭ وقىس ارەكەتىنىڭ سەبەبىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ وسىدان ءبىر جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن مانەرلەپ سىرعاناۋشى دەنيس تەننىڭ تالتۇستەگى ءولىمى دە قوعامدى ءدۇر سىلكىندىرگەن وقيعا بولعان ەدى. الايدا اي مەن كۇننىڭ امانىندا الماتىداي اسەم شاھاردا وقىس وقيعاعا تاپ بولۋ ەشكىمدى تاڭعالدىرمايتىن جاعدايعا اينالىپ بارا جاتقانداي. «ال مۇنداي ءىرى قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ءتيىستى ورىندار نە ىستەپ وتىر؟ الماتى قاۋىپسىز قالا بولا الا ما؟ قوعامدى ىزگىلەندىرۋگە باعىتتالعان قانداي قادامدار بار؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك. وسى ورايدا قالاداعى قوعامدىق ءتارتىپتى ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعان ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءتيىستى ورگاننىڭ كەشەندى جۇرگىزگەن شارالارى ناتيجەسىندە وڭتۇستىك شاھارداعى قىلمىس اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا 0,3 پايىزعا تومەندەگەن. ونىڭ ىشىندە پاتەر توناۋ – 2,5, قالتا ۇرلىعى 3,4 ەسەگە دەيىن, ال ۇيالى تەلەفونداردى ۇرلاۋ – 48, بوپسالاۋ – 43, بۇزاقىلىق 25 پايىزعا ازايعان. جىلدىڭ باسىنان بەرگى ارالىقتا 172 قىلمىستىق توپتىڭ ارەكەتى اشكەرەلەنگەن.
«قاۋىپسىز اۋلا» قاناتقاقتى جوباسى بويىنشا قالا اۋداندارىنداعى كوپقاباتتى جانە جەكە تۇرعىن ءۇي اۋلالارى بەينەكامەرالار كومەگىمەن باقىلانىپ, ناتيجەسىندە 500-دەن استام قىلمىستىڭ بەتى اشىلىپ, ون مىڭنان استام قۇقىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. بۇل كۇندە قالادا قوعامدىق ءتارتىپتىڭ ساقتالۋى, جول قوزعالىسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قاداعالاۋ مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋدا 100 مىڭعا جۋىق بەينەكامەرالاردىڭ مۇمكىندىگى پايدالانىلۋدا.
بىلتىرعى ساراپتاما ناتيجەسى كورسەتكەندەي, وقىس وقيعالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى كلۋب, ءدامحانا, مەيرامحانا سياقتى جيىرمادان استام عيماراتتىڭ ماڭىندا ورىن العان ءارى «102» قىزمەتىنە تۇسكەن مىڭنان استام قوڭىراۋدىڭ سەگىز جۇزگە جۋىعى توبەلەس, قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى بولعان. بۇگىندە مۇنداي ورتالىقتاردىڭ قوجايىندارىمەن رۇقسات ەتىلگەن كۇزەتتى پايدالانۋ ماسەلەسى شەشىلىپ, عيماراتتىڭ ىشىندە دە, سىرتىندا دا «جەدەل نۇكتەسى» بار باقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلعان. ال ادامدار كوپ شوعىرلانعان ورىندارداعى بەينەمونيتورينگ جۇيەسىندەگى مىڭداعان باقىلاۋ كامەرالارى دالدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى ءارى ونداعى اقپارات بىردەن ءىىد جەدەل باسقارۋ ورتالىعىنا ءتۇسىپ وتىرادى.
قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىپ وتىرعانىمەن دە قالادا قۇقىق بۇزۋشىلىق دەرەكتەرى تولاستار ەمەس. وسى ورايدا الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى نۇرلان جازىلبەكوۆ وڭتۇستىك استانادا ادامداردى كولىكپەن قاساقانا قاعۋ وقيعاسىنىڭ سەبەپتەرىن ازاماتتاردىڭ قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋداعى مادەنيەتىنىڭ تومەندىگىمەن تۇسىندىرەدى. سوڭعى جىلداردا جۇرتشىلىقتىڭ, اسىرەسە جاستاردىڭ مادەنيەت دەڭگەيىنىڭ تومەندەپ كەتۋى قوعامدا كەرەعار جايتتاردىڭ ورىن الۋىنا سوقتىرىپ وتىر. قوعامدىق ورىنداردا ءتارتىپتىڭ, تازالىقتىڭ جوقتىعىن ءجيى كورۋگە بولادى. تىپتەن, ناقتى ەرەجەسى بولا تۇرا, جولعا تالاسقان جۇرگىزۋشىلەردىڭ ەرەگەسىپ قالاتىن ساتتەرى دە از ەمەس. بۇگىندە تۇرعىندار وزدەرى تۇراتىن قالانىڭ, تىپتەن كوشەنىڭ تازالىعىنا, سونداي-اق قارىم-قاتىناس جاساۋداعى مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيىنەن ۇيالاتىن جاعدايعا جەتتىك, دەيدى ساراپشى. قازىرگى كەزدە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا قالانىڭ قوعامدىق كەڭەسى تاراپىنان ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە بىرقاتار ۇسىنىستار دايىندالعان. سونداي-اق جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىمەن, ونىڭ ىشىندە ميگراتسيا, تۋريستىك پوليتسيامەن بىرلەسىپ ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى قادامدار قولعا الىنىپتى. قۇقىق بۇزۋشىلىق ارەكەتتەردى قوعامداعى يدەولوگيا, پاتريوتيزم, تاربيە جۇمىسىنىڭ تومەندىگىمەن بايلانىستىرعان نۇرلان جازىلبەكوۆ قازىرگى كەزدە قوعامدىق كەڭەس جاستار جىلى اياسىندا ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرىن قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ساراپشى ءتارتىپ بۇزۋشىلار ءۇشىن جازالاۋ تۇرلەرى مەن ايىپپۇل مولشەرى كۇشەيتىلگەنىمەن, جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ مادەني دەڭگەيى كوتەرىلمەي قۇقىق بۇزۋ دەرەكتەرى ورىن الا بەرەتىنىن ايتادى.
قالاداعى قۇقىق بۇزۋ ارەكەتتەرىنىڭ سالدارىن تاربيە, مادەنيەت ءارى جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىمەن بايلانىستىرعان قوعامدىق كەڭەستىڭ تاعى ءبىر مۇشەسى قازىبەك شايحتىڭ ايتۋىنشا, تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋدە ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتار قۇرۋ تاجىريبەسى ماڭىزدى. حالىقارالىق ساراپشىلار بۇگىندە كووپەراتيۆتەردى كەدەيشىلىكپەن كۇرەستەگى جانە ازاماتتاردى جۇمىسقا تارتۋداعى باسىمدىق رەتىندە قاراستىرادى. «بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 2009 جىلعى رەزوليۋتسياسىندا كووپەراتيۆتەر ءرولىنىڭ الەۋمەتتىك ىقپالداستىقتاعى, سونداي-اق كەدەيشىلىكپەن كۇرەستەگى ماڭىزى تۋرالى ايتىلعان. International Co-operative Alliance دەرەكتەرى بويىنشا 2010 جىلداردىڭ وزىندە كووپەراتيۆ قوزعالىستارىنا 700 ملن ادام تارتىلعان. سوندىقتان قازاقستان ازاماتتارىنىڭ داۋلەتتى تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋدە ەكونوميكالىق قاۋىمداستىقتارعا بىرىگۋدىڭ ىقپالى زور», – دەيدى ساراپشى. – ال مۇنداي قاۋىمداستىقتار ەرىكتى تۇردە بەلگىلى ءبىر ماسەلەلەردى بىرىگىپ شەشىپ, ماقساتتارى مەن مۇددەلەرىن تۇرعىلىقتى جەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتاۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ۇلىبريتانيا مەن گەرمانيادا سوناۋ 1860-1880 جىلداردا كووپەراتيۆتەر وداقتارعا بىرىگىپ جاتقان تۇستا يتاليا, فرانتسيا, شۆەيتساريا, بەلگيا ەلدەرىندە دە پايدا بولا باستاعان. 1980-جىلداردىڭ اياعىنا قاراي كووپەراتسيا مۇشەلەرىنىڭ سانى ەۋروپادا 2 ملن-عا جەتكەن. ال كەڭەستىك كەزەڭدەگى جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات كەزەڭىندە كووپەراتيۆتەر تۇتىنۋ تاۋارلارىن ءوندىرىپ, كەڭەستىك مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەنى بەلگىلى.
كووپەراتيۆتەر قۇرۋ ماسەلەسىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكا الىپپەسىن مەڭگەرگەن ەكونوميست-عالىم ءورازالى سابدەن دە قۇپتايتىنىن ايتادى. كووپەراتيۆتەر قۇرۋدىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, ەل ازاماتتارىن ەكونوميكامەن تىعىز بايلانىستىراتىن كەزدىڭ كەلگەنىن ايتقان عالىم سكانديناۆيا ەلدەرىندە 30-40 ادامنان تۇراتىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار جەرگىلىكتى ماسەلەلەردى شەشىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردان ناقتى جۇمىس تالاپ ەتۋدەگى تاجىريبەسى قازاقستاندىقتار ءۇشىن ءتيىمدى دەيدى.
«The Economist» دەرەكتەرى بويىنشا, 2025 جىلعا قاراي الماتى جاڭا تەحنولوگيالار مەن بىلىكتى مامانداردى تارتۋ بويىنشا الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى ءجۇز قالانىڭ قۇرامىنا ەنەتىن بولادى. «Mercer» ءومىر ساپاسىنىڭ نەگىزىندە الماتى 230 قالانىڭ اراسىنان 175-ورىندى, ال «Economist Intelligence Unit» ءومىر ساپاسى يندەكسىندە 140 مەگاپوليستىڭ اراسىنان 100-ورىندى يەلەنىپ وتىر. سونداي-اق الماتىدا بۇگىندە «اقىلدى قالا» جوباسىنىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانى بەلگىلى. ءارى قالانىڭ 2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىندا جايلى قالا, قاۋىپسىز قالا, الەۋمەتتىك باعىتتالعان قالا سياقتى باسىمدىقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, كوشەلەردە ورىن العان قىلمىستاردىڭ ۇلەسى 31 پايىزعا, جول-كولىك اپاتىنىڭ سالدارىن 100 ادامعا شاققاندا 2,3 جاعدايعا دەيىن, كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار جاساعان قىلمىستاردىڭ ۇلەس سانىن 1,7 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ قاراستىرىلعان. ياعني, جوعارىدا كەلتىرىلگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بۇگىنگى قوعام ەل دامۋىنا ىقپال ەتەتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋتتار مەن قوعامداستىقتاردىڭ, سونداي-اق جەكەلەگەن ادامداردىڭ قولداۋىنا مۇقتاج ەكەنىن كورەمىز.
الماتى
