1 قىركۇيەكتە جاڭا مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن 800 بالا اتتادى. ارالاس مەكتەپ بولعان سوڭ, 218 وقۋشى قازاق سىنىبىنا, 431 بالا ورىس سىنىبىنا باردى. ونىڭ سىرتىندا مەكتەپكە دايارلىق سىنىبىنىڭ ەسىگىن 150 بالا اشقالى وتىر. ولار 2 قازاق, 4 ورىس سىنىبىنا بارادى. ال مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىققا 3 توپقا بولىنگەن 3 جاستاعى 75 بالدىرعان قابىلدانباق. ارنايى باعدارلاما بويىنشا ءبىلىم الاتىن ينكليۋزيۆتى 13 بالا دا 800 وقۋشىنىڭ ەسەبىنە كىرەدى. بۇل جاڭا مەكتەپتىڭ ەرەكشەلىگىنىڭ ءبىرى.
جاڭا تۇرعىن اۋداندا زاماناۋي جاڭا مەكتەپتىڭ بوي كوتەرگەنى, ارينە قۋانىش. ءبىلىم ۇياسىنىڭ دۇرىلدەپ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. ءبىر قىزىعى, مەكتەپتە ورىس بالاسىن تابۋ قيىنعا تۇسەدى, ورىس, قازاق سىنىپتارىندا وتىرعاننىڭ ءبارى قارا دومالاقتار. ال قازاق بالالارى بارعان ورىس سىنىپتارىنىڭ سانى قازاق سىنىپتارىنان ەكى ەسە كوپ! مەكتەپ تابالدىرىعىن تۇڭعىش اتتاعان قارا دومالاقتاردىڭ 2 سىنىبى عانا مەملەكەتتىك تىلدە, 5 سىنىبى ورىس تىلىندە ءبىلىم العالى وتىر. ءبىلىم ۇياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا مەكتەپ باسشىلىعى ستسەناري بويىنشا العاشقى قوڭىراۋدى بىرگە سوعۋعا ءبىر ورىس بالدىرعان تاپپاي قينالعانىن قايتەرسىڭ؟
– قازاق تىلىندە سويلەسەم دە, ويىمدى ەركىن جەتكىزە المايمىن. ەرتەڭ بالاما ساباق تۇسىندىرە المايمىن با دەپ جۇرەكسىنەمىن. ول ورىس بالاباقشاسىنا, ستۋدياعا بارعان. ءوزىنىڭ قالاۋىمەن ورىس سىنىبىنا اپاردىق. بىراق ۇلىم قازاق تىلىندە ەپتەپ سويلەيدى, ءتىلدى ۇيدە ۇيرەتەمىز, دومبىرا ۇيىرمەسىنە جازامىن, ۇمىتپايدى عوي, – دەپ اتا-انا گۇلسىم احمەتوۆا ءوزىن دە, وزگەنى دە الدارقاتىپ سويلەيدى. بالاسىن مەكتەپتەگى ورىس سىنىبىنا جەتەكتەپ كەلگەن اتا-انالاردىڭ بارلىعى ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي: ء«وزىمىز قازاق ءتىلىن تۇسىنبەيمىز, ەرتەڭ ۇيدە بالامنىڭ ساباعىن قاداعالاي المايمىن, سوسىن ول ساباققا ۇلگەرە الماي قالادى, ودان دا ورىس تىلىندە ءبىلىم السىن», دەيدى.
– مەكتەپ مۇعالىمدەرمەن تولىق قامتىلدى. ءبىز جۇمىسقا تۇرۋعا كەلگەننىڭ ءبارىن قابىلداي سالعانىمىز جوق. قالالىق وقۋ ءبولىمى بەرگەن ەكى بۋدا وتىنىشتەردىڭ اراسىنان ىرىكتەپ, تاڭداپ تۇرىپ الدىق. مۇعالىمدەردىڭ 56 پايىزى جوعارى جانە ءبىرىنشى ساناتتى ماماندار. ماعان ولاردىڭ اراسىندا: «ورىس تىلىندە ءبىلىم الۋعا جازىلعان ءبىر سىنىپتى ماعان بەرىڭىزشى, 3-4 ايدان قالدىرماي قازاقشا سايراتامىن» دەگەن مۇعالىمدەر بولدى, وعان اتا-انالار كونبەدى. مەنىڭ ءىشىم ۋداي اشيدى, بىراق ولارعا نە دەيىن؟ «قاراقتارىم-اۋ, بالانى قازاق سىنىبىنا بەرمەدىڭدەر مە؟» دەپ ۇسىنىس رەتىندە ايتىپ كوردىم, بىراق ولار ءوز تاڭداۋىن جاسادى, – دەيدى مەكتەپ ديرەكتورى جانار كۋشانوۆا.
جاڭا زاماناۋي مەكتەپتىڭ 2-ءشى جانە 4-ءشى قازاق سىنىبىنا ەكى بالاسىن اپارعان اتا-انا ساۋلە باراقوۆانىڭ پىكىرى ءوز تۇرعىلاستارىنان تىم وزگەشەلىگى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتتى. ساۋلە انا تىلىندە سويلەگەندە ءوزىڭدى جاڭىلدىرادى, ورىسشاعا ونسىز دا اعىپ تۇر.
– مەكتەپتىڭ ارالاس بولعانىن ۋايىمداپ ءجۇرمىن. ورىس سىنىبى كوپ, تىلدىك ورتا ورىسشا بولىپ كەتەتىن بولدى. اراسىندا ورىس ۇلتى بولسا ءبىرسارى, ىلعي قازاق بالاسى ورىس تىلىندە سويلەيدى, – دەيدى ساۋلە قىنجىلىپ. قازاق ءتىلىن جاقسى سويلەگەنىنە قاراپ, تورعايدىڭ تۋماسى شىعار دەپ تۇرعانبىز. ساۋلە قاشاننان قازاعى جوققا ءتان دەنيسوۆ اۋدانىنان ەكەن. بۇل وڭىردە سوناۋ 80-90 جىلدارى قازاق كورۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. ءدال سول كەزدە ساۋلە ورىس مەكتەبىن ءبىتىرىپتى.
– قوستاناي قالاسىنداعى پەداگوگيكا كوللەدجىنە كەلگەندە ءبىر اۋىز قازاقشا بىلمەيتىنمىن. سەنەسىز بە, 2-3 جىلدا سويلەپ كەتتىم. مەندە انا تىلگە دەگەن اشتىق, ىنتىزارلىق, پاتريوتيزم بولدى. قازاق ءتىلى ءۇشىن قينالدىم دا, جىلادىم دا, بىراق ماقساتىما جەتتىم. قازىر ۇيدە قازاق تىلىندە سويلەسەمىز. بالانىڭ قازاق تىلىنە دەگەن ىنتاسى تەك اتا-اناسىنىڭ ىقپالى ارقىلى قالىپتاسادى, – دەيدى ساۋلە. دەگەنمەن قازاق تىلىنە شورقاق اتا-انالاردىڭ بالانى ورىس سىنىبىنا بەرۋىنە بايلانىستى جۇرتشىلىق پىكىرى ەكىگە جارىلادى. اسىرەسە, باستاۋىش سىنىپتار باعدارلاماسى كۇردەلى, اتا-انا ونى ۇيدە بالامەن بىردەي وقيدى. ءتىل بىلمەيتىندەر كومەكشى بولا المايتىنىن جاسىرمايدى. ەكىنشىلەرى ءتىل بىلۋگە ۇمتىلمايتىن اتا-انالاردى كىنالايدى. قيىنى دا وسى. ءتىلدى ۇمىتقانداردا ۇلتتىق نامىس, پاتريوتتىق سەزىم دە بىلتە شامنىڭ جارىعىنداي السىرەي بەرەدى-اۋ, شاماسى.
قازىر اتا-انالاردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ قازاق تىلىنە شورقاقتىعىمەن قوسا, قازاق مەكتەبىنىڭ مۇمكىندىگىنە سەنىمسىزدىكپەن قارايتىندار دا جوق ەمەس. وبلىس ورتالىعىنداعى ورىس مەكتەپتەرىندە «ۇلتىم, جۇرتىم, قازاعىم!» دەپ سويلەگەندە قابىرعاسى قايىساتىن كىسىلەردىڭ بالالارى, نەمەرەلەرى از وقىمايدى. مۇنداي كورىنىس كەيبىر ارالاس ۇلت وكىلدەرى كوپ تۇراتىن اۋداندارعا ءتان. مىسالى, قارابالىق اۋدانى ورتالىعىندا م.سەرالين اتىنداعى مەكتەپ الاقانداي عانا اۋىلدىڭ شەتىنە تامان, كوللەدجدىڭ عيماراتىنا ورنالاسقان ەكەن. بيىلعى وقۋ جىلىندا وندا 200-گە جەتەر-جەتپەس بالا وقيدى. بۇل قارابالىقتا قازاق بالاسىنىڭ جوقتىعىنان ەمەس. ولاردىڭ كوپشىلىگى ورىس مەكتەبىنە بارادى. قازاق مەكتەبى شەتتە دەپ, كوپشىلىگى بالاسىن ورتالىقتاعى ورىس مەكتەبىنە بەرەدى ەكەن. ەكىنشى سەبەپ-سىلتاۋ – اتا-انالاردىڭ قازاق تىلىنە شورقاقتىعى. وبلىستاعى 504 مەكتەپتىڭ 241-ىندە, ياعني ءاربىر ەكىنشى مەكتەپ قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى دەگەن مالىمەت الدامشىداي كورىنەدى. اقيقاتىنا كەلگەندە, قوستاناي-تورعاي وڭىرىندەگى بارلىق مەكتەپتە وقيتىن 105 مىڭداي وقۋشىنىڭ تەك 30 پايىزى عانا ءبىلىمدى مەملەكەتتىك تىلدە الادى.
سونىمەن قاتار وڭىردەگى بارلىق ءبىلىم ۇياسىنىڭ 68 پايىزى شاعىن جابدىقتالعان مەكتەپتەر. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى باستاۋىش مەكتەپتەردە 5 بالا, نەگىزگى مەكتەپتە 41, ورتا مەكتەپتە اسىپ كەتكەندە 200 بالا وقيتىن الىس اۋىلداردا ورنالاسقان. قانشا سىلاپ-سيپاپ ايتساق تا, بۇگىنگى اۋىل مەكتەبىندەگى ءبىلىمنىڭ دەڭگەيىن قالا مەكتەپتەرىمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. اۋىلداردا ينتەرنەتتىڭ جىلدامدىعى قالاداعىداي ەمەس. ەڭ باستىسى, ۇزدىك مۇعالىمدەر اۋىلعا بارا بەرمەيدى. ەندى قاراڭىز, سول مەكتەپتەردەگى وقۋشىلاردىڭ 70 پايىزى قازاقشا وقيدى. اۋىل مەكتەبىنىڭ جاعدايى وسىلاي, ال قالاداعى مەكتەپتەردە الگىندەي ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى قازاق تىلىندە ءبىلىم الاتىن بالانى ءدۇبارا ۇرپاققا اينالدىراتىن ءتۇرى بار.
باسقاسىن ايتپاعاندا, تورعايدىڭ قىزبەلىندەگى قازاق مەكتەبىنەن فازىلحان بايىمبەتوۆ, قاراوباداعى قازاق مەكتەبىنەن ومىرزاق سۇلتانعازين سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەن فيزيك, ماتەماتيك قوس عالىم تۇلەپ ۇشقان ەدى. قازاق ءتىلىنىڭ قاسيەتى, قازاق مەكتەبىنىڭ الەۋەتى قايداسىڭ؟!
قوستاناي
