سودان بەرى بۇل جاڭالىق رەسمي جانە بەيرەسمي باق ءۇشىن ترەند تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالىپ, حالىقتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن سۇرانىسىنا قاراپ, قالتاسىنداعى قارجىسىنىڭ مولشەرىن باعامدايتىن بولدى. ماۋسىم ايىندا ەلىمىزدەگى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ پۋنكتتەرى ارقىلى 1 ملرد اقش دوللارى ساتىلىپ, بۇل كورسەتكىش رەكورد ورناتتى. اتالعان سوما وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5 ەسە كوپ ەكەن.
وسى دەرەكتى جاريالاعان Ranking.kz ساراپتامالىق ورتالىعىنىڭ نازارىنان قاي قالادا قانشا اقش دوللارى ساتىلعانى دا تىس قالماعان: شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن الماتى, نۇر-سۇلتان جانە شىمكەنت قالالارىنىڭ تۇرعىندارى ساتىپ الىپتى. ساراپشىلار وسى رەتتە قازاقستانداعى ءۇش مەگاپوليس تۇرعىندارىنىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن ىقىلاسىنىڭ كەنەتتەن كوتەرىلىپ كەتۋىنە نازار اۋدارىپ وتىر. 2016, 2017, 2018 جىلدارى كوكتەم مەن جاز ماۋسىمىندا شەتەل ۆاليۋتاسىن كوبىرەك ساتىپ العاندار وسى قالالاردىڭ تۇرعىندارى بولعان. جاعداي بيىل ءتورتىنشى رەت قايتالانىپ وتىر. جۋىردا جۋرناليستەردىڭ باسىن قوسىپ, ءىستىڭ ءمان-جايىن تۇسىندىرگەن قازاقستانداعى ايىرباس پۋنكتتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ارشىن عالىمباەۆ بۇل فاكتور ارتىق اڭگىمەگە سەبەپ بولماۋى كەرەكتىگىن ايتتى. ءدال قازىر حالىقتىڭ شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ كۇرت ءوسىپ كەتكەنى راس. ا.عالىمباەۆ ايتقانداي, ماۋسىم – دەمالىس ايى, حالىق كۇنكورىسىنەن ارتىلعان قارجىعا شەتەل ۆاليۋتاسىن ساتىپ الىپ, شەتەلگە دەمالۋعا كەتەدى. سوڭعى ۋاقىتتا اقش دوللارىنىڭ تەڭگەگە شاققانداعى قۇنىنىڭ وسۋىنە سىرتقى ەمەس, ىشكى فاكتوردىڭ ىقپالى باسىمىراق بولىپ وتىر. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدى ايتارلىقتاي ەرەكشە قۇبىلىس دەۋگە بولمايدى. «قازاقستانداعى بارلىق ايىرباس پۋنكتتەرى قالىپتى جاعدايدا جۇمىس ىستەپ تۇر. تەڭگە نەمەسە شەتەل ۆاليۋتاسى تاۋسىلىپ قالىپ, جۇرت ابىگەرگە تۇسكەن جاعداي تىركەلگەن جوق», دەدى ول.
ەكونوميستەردىڭ پىكىرى باسقاشا
حالىق اراسىندا دوللار قۇنىن جوعالتپايدى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان.
تەڭگەنىڭ السىرەۋىنەن بىرنەشە رەت «كۇيىپ قالعان» قازاقستاندىقتاردىڭ ساقتىق تانىتۋى قالىپتى نارسە. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ەۋرو مەن رۋبلگە سۇرانىس دوللاردان تومەن. جۇرتتىڭ ىقىلاسى اقش دوللارىنا ەرەكشە بولىپ تۇر.
رەسەيدىڭ ورتالىق بانكى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا ەل ازاماتتارىنىڭ اقش دوللارىن جاپپاي ساتىپ الۋى قالىپتى جاعدايدان جوعارىلاپ كەتكەنىن بايقاعان. بۇل تۋرالى «ۆەستنيك بانكا روسسي» پورتالى جاريالادى. 2019 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا رەسەيلىكتەر 4, 8 ملرد دوللار ساتىپ العان. بۇل ناۋرىز ايىمەن سالىستىرعاندا 8 پايىزعا كوپ ەكەن.
1 ايدا 1 ملرد اقش دوللارىنىڭ ساتىلۋى شىنداپ نازار اۋدارارلىق قۇبىلىس قازاقستاندا «حالىق ينفلياتسيادان قورعاپ قالاتىن فاكتور دەپ شەتەل ۆاليۋتاسىنا عانا يەك ارتادى», دەيدى بۇل تۋرالى ەكونوميست ەرلان يبراگيم.
ەكونوميستەر اقش دوللارىنا دا كوزدى جۇمىپ سەنە بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتەدى. 1 ملرد دوللاردىڭ 1 ايدا ساتىلىپ كەتۋىنە سىرتقى فاكتور ەمەس, ىشكى فاكتور, ونىڭ ىشىندە قارجى ترەيدەرلەرىنىڭ ارەكەتىنىڭ اسەرى بار. الداعى ۋاقىتتا بۇلاي جالعاسا بەرۋى مۇمكىن ەمەس. حالىق جيعان-تەرگەنىن تەك اقش دوللارى عانا ەمەس, مۋلتيۆاليۋتالىق پورتفەلمەن تولىقتىرا بەرگەن دۇرىس دەيدى ساراپشىلار.
ەكونوميست-قارجىگەر ماقسات حالىق 21 تامىز كۇنى اقش-تىڭ فەدەرالدى رەزەرۆتەر جۇيەسى وتىرىس وتكىزىپ, دوللاردىڭ كىلتتى پايىزدىق مولشەرلەمەسىن تومەندەتكەنىن ايتتى. بۇل فاكتور الداعى بىرەر ايدا, فرج پايىزدىق مولشەرلەمەنى قايتا قاراعانشا دوللاردىڭ السىرەيتىنىن بىلدىرەدى.
حالىق تۇرعىنداردىڭ جاپپاي دوللار ساتىپ الۋىنا قارجىلىق ساۋات دەڭگەيى دە كوپ اسەر ەتكەنىن تىلگە تيەك ەتىپ ءوتتى. دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ باسى ارتىق قارجىسىن ينۆەستيتسيالىق قۇرال رەتىندە تارتۋدىڭ تەتىكتەرى قالىپتاستى. بۇل جۇيە رەسەيدە دە ءبىزدىڭ ەلمەن سالىستىرعاندا كوش ىلگەرى. اقش-تا, تۇركيادا حالىقتىڭ 40-60 پايىزى كۇنكورىستەن ارتىلعان قارجىسىن ينۆەستيتسيالىق قۇرالدارعا قولدانادى. ال بىزدە قور نارىعىنا تارتىلعان ازاماتتاردىڭ سانى 100 مىڭعا دا جەتپەيدى. بۇل ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 1 پايىزىنان دا از كورىنەدى. حالىقارالىق ساراپشىلار قور نارىعىنا حالىقتىڭ 20 پايىزى قاتىسپاسا, ونىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن ايتادى.
«مەن بۇل 1 ملرد اقش دوللارىنا باعالانعان ساۋداعا سەبەپ بولعان فاكتور كەدەيشىلىك پەن سەنىمسىزدىك دەپ ەسەپتەيمىن. قور نارىعىنىڭ ساراپشىلارى قور نارىعىنا كەم دەگەندە 5-7 ملن تەڭگەلىك ۇلەسپەن قاتىسقاندا عانا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتادى. ال حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ ارتىق قارجىسىن اكتسياعا سالىپ, ودان پايدا كورە الاتىن مۇمكىندىگى جوق. سوندىقتان ولار تەڭگە مەن دوللار باعامىنداعى وزگەرىستەردەن پايدا تاۋىپ قالۋعا تىرىسادى», دەيدى م.حالىق.
پروبلەما دەۆالۆاتسيا ەمەس – ينفلياتسيا
جالپى, شىلدە ايىنان باستاپ زەينەتكەرلەردىڭ زەينەتاقىسىنا ۇستەمەاقى قوسىلدى. كوپ بالالى, اسىراۋشىسىنان ايرىلعان وتباسىلارعا تيەسىلى جاردەماقى دا وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان بەرىلە باستادى. زەينەتاقى نەمەسە ايلىق جالاقى كوتەرىلسە, تاۋار باعاسى دا ءوسىپ شىعا كەلەتىنى قالىپتى جاعدايعا اينالىپ كەتتى. ماماندار قىمباتشىلىق پەن ايلىق جالاقىلارعا قوسىلعان ۇستەماقىلاردىڭ اراسىنداعى مەحانيزمگە نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ وتىر.
ەكونوميست جانگەلدى شىمشىقوۆ مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن الەۋمەتتىك تولەمدەردى ينفلياتسيا ەسەبىنەن 9-10 پايىز ەمەس, 30 پايىزعا دەيىن ءوسىرۋدى ويلاستىرۋ كەرەك دەپ سانايدى. بۇعان قوسا ەلدەگى ورتاشا جالاقى كولەمىن دە جوعارىلاتۋ قاجەت. «قازاقستانعا كەلەتىن تاۋارلاردىڭ 60 پايىزى سىرتتان تاسىمالدانادى. بولاشاقتا يمپورتتى قىمباتتاتپاۋ ءۇشىن وعان سالىناتىن سالىق مولشەرىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. وسى جايتتاردىڭ استارىنا ءمان بەرىلگەندە عانا ءبىز ينفلياتسيامەن كۇرەستە ۇتىلمايتىن ەدىك. قازىرگى جاعداي قاراپايىم حالىققا اۋىرلاۋ بولىپ تۇر. ولار اقش دوللارىن قولداعى بارىن ساقتاپ قالۋدىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى دەپ قابىلدايدى», دەيدى جانگەلدى شىمشىقوۆ.
قازىر ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى ءۇشىن نەگىزگى ماسەلە – باعانى تۇراقتاندىرۋ: ينفلياتسيا دەڭگەيى شەكتىك ءدالىزدىڭ ارناسىنان شىعىپ كەتتى. كۇنى كەشە ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ ۇكiمەت وتىرىسىندا əلەۋمەتتiك ماڭىزى بار ازىق-تۇلiك ɵنiمدەرi باعالارىنىڭ ɵسۋىنە رەتتەلمەگەن ءوندىرىس, ءتيىمسىز دەلدالداردىڭ كوپتىگى, ساقتاۋ شارتتارىنىڭ ورىندالماۋى, تۇتىنۋشىعا دەيىن كەپىلدەنگەن جەتكىزۋ ارنالارىنىڭ جوقتىعى سەبەپ بولىپ وتىرعانىن اشىپ ايتتى.
تاۋەلسىز ساراپشىلار بۇل جولى باقىت سۇلتانوۆتىڭ پىكىرىمەن تولىق كەلىسىپ وتىر.
ساراپشى توعجان قوجاليەۆا شارۋانىڭ ەگىستىگىنەن دۇكەن سورەلەرىندەگى دەلدالدار تىزبەگىنە ىقپال ەتەر تەتىك ۇكىمەتتىڭ قولىندا جوق دەگەنگە سەنبەيتىنىن ايتادى. ۇكىمەت قاي نۇكتە ارقىلى قالاي تەتىكتەرگە ىقپال ەتە الاتىنىن كورىپ-ءبىلىپ وتىر دەيدى ول.
ەكونوميكالىق ساياساتقا ەمەس, دوللارعا سەنەدى
«مۇنىڭ شەشىمى وڭاي. ەرتە كوكتەمدە كارتوپ نەمەسە قيار ەگۋدى ماقسات تۇتقان شارۋا ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋ قورلارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىرسا, بۇل پروبلەما شەشىلەدى. شارۋا وسىرگەن ءونىمىن كەلىسىلگەن باعامەن سولارعا وتكىزەدى. ال ولاردىڭ مىندەتى – دۇكەن سورەلەرىنە جەتكىزۋ. مەن ودان وزگە جول كورىپ تۇرعان جوقپىن. ەگىس دالاسىنان دۇكەن سورەلەرىنە دەيىنگى باعانىڭ ءوسىمى 20-30 پايىزدان اسپاۋى كەرەك. ال بىزدە 200 پايىزعا بارىپ ءبىر-اق توقتايدى. اراداعى 170 پايىز دەلدالدىڭ قالتاسىنا تۇسەدى» , دەيدى ت.قوجاليەۆا.
ساراپشىنىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ ءبارى ينفلياتسيانىڭ شەكتى دالىزدەن شىعىپ كەتۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. بازالىق ەكونوميكالىق تەوريا بويىنشا تاۋار ساتىپ الۋشى ۇسىنا الاتىن اقشامەن باعالانادى. ياعني, ءسىز ونى قانشا تەڭگەگە ساتىپ الۋعا دايىن بولساڭىز, سونشاعا ساتادى. ءبىزدىڭ نارىق سىرت كوزگە عانا سونداي. بىراق بۇل تۇستا تاۋار ساتىپ الۋشى ۇسىنا الاتىن اقشا مەن تاۋار ءوندىرۋشى بەلگىلەگەن اقشانىڭ اراسى تىم الشاقتاپ كەتكەنى جانە ونىڭ كولەڭكەگە قىزمەت ەتىپ وتىرعانى ەسكەرىلە بەرمەيدى.
«قاراپايىم حالىق قازىر ينفلياتسيامەن بەتپە-بەت قالىپ وتىر. ولارعا جيعان-تەرگەنى دەۆالۆاتسياعا جۇتىلىپ كەتپەۋى ماڭىزدى. سول سەبەپتى سوڭعى ساتتە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ بولاشاعىنا ەمەس, شەتەلدىك ۆاليۋتاعا سەنەدى. 1 جىل بۇرىن 340 تەڭگەگە ساتىپ العان اقش دوللارىنىڭ قازىر 380-390 باعامەن ساتىلىپ جاتقانىنا عانا ءمان بەرەدى. اراداعى 50 تەڭگە ايىرماشىلىقتى قاناعات تۇتادى. مەن ودان وزگە سەبەپ كورىپ تۇرعان جوقپىن. بۇل كىلتيپانداردىڭ بارلىعى تەحنيكالىق سيپاتتاعى قاتەلىكتەر. ەگەر مەملەكەت بەلسەندى تۇردە قولداۋ كورسەتسە, ولاردى جويۋ اسا قيىن ەمەس», دەيدى ت.قوجاليەۆا. سوندىقتان بولاشاقتا باسەكەلەستىكتى قورعاۋ اگەنتتىگىنىڭ وكىلەتتىگىن ارتتىرىپ, باسەكەلەستىكتىڭ دامۋىنا قارسى تۇرۋشى شەنەۋنىكتەرگە جانە استىرتىن كەلىسىممەن الدىن الا باعانى ءوز پايداسىنا وزگەرتۋ ارەكەتىنە قاتىسۋشىلارعا قاتىستى اكىمشىلىك, قارجىلىق جانە قىلمىستىق جازانى قاتايتۋ قاجەت».
الماتى
