نەگىزى, ۇڭگىر ورنالاسقان قوڭىر اۋليە شاتقالى ەرەكشە قورعالاتىن ايماق. وسىمدىكتىڭ الۋان ءتۇرى ءوسىپ, اڭدار مەن قۇستار مەكەندەيدى. ەگەر ەسكەرەتىن بولساق, پارك ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, تابيعي تىرشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن ايماقتا جول, قۇرىلىس سالۋعا جانە ەلەكتر جەلىسىن تارتۋعا بولمايدى. تۋريستەرگە دە كولىكتەرمەن كەلۋگە رۇقسات ەتىلمەيدى.
ۇڭگىر جەردەن 820 مەتر بيىكتىكتە ورنالاسقان. ونىڭ 220 مەترىنە وسىدان ون جىل بۇرىن تۇرعىندار بىرىگىپ اعاشتان باسپالداق جاساپتى. سىنىپ كەتەردەي-اق. شىراقشى اتالارىمىز وسىنشاما بيىكتىكتە ورنالاسقان ۇڭگىرگە قانشا رەت كوتەرىلىپ ءتۇستى ەكەن دەپ ويلايسىڭ.
مەن ءوزىم قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە كوتەرىلەر كەزدە ءتۇۋ بيىكتىككە قالاي جەتەمىن دەپ جۇرەكسىنگەن ەدىم. ءبىر قايران قالعانىم, شارشاعان دا, ەنتىگىپ, تەرلەگەن دە جوقپىن, لىپ ەتىپ قالاي جوعارى كوتەرىلگەنىمدى سەزبەي قالدىم. ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالامىن. ءبىر تىلسىم كۇش دەمەپ بارا جاتقانداي بولدى.
بىزبەن بىرگە جوعارى قاراي ۇڭگىرگە اۋىلداردىڭ كارى-جاسى ارالاس تۇرعىندارى, قىتايلىق, رەسەيلىك, ۋكراينالىق, موڭعوليالىق تۋريستەر دە كوتەرىلدى.
قاراپايىم اعاش باسپالداقپەن ءتۇسىپ شىعاتىن تۋريستەردىڭ, بيىك قۇز باسىنا كىشكەنتاي سابيلەرىن كوتەرگەن انالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋدا ۇڭگىرگە بارۋدىڭ ەرەجەلەرى بەكىتىلسە دەيسىڭ.
ۇڭگىردىڭ كىرەبەرىسى كۇمبەز سياقتى. الدى بيىك جار, سول جەردەن اينالاعا, تومەنگە قارايسىڭ.
ىشكە كىرۋگە كەزەك كۇتۋشىلەر كوپ. ەرەجە, ءتارتىپ دەمەكشى, قۇز باسىندا اشىق-شاشىق ءوزىمىزدىڭ دە قىزدار ءجۇر, تىكسىنىپ قالدىق.
– ايەلدەرگە قىمتانىپ كەلۋدى ۇنەمى ايتامىز. ۇڭگىردى قىزىق كورەدى, تۋريستىك باعىت بولعان سوڭ, اقشامىز تولەنگەن دەپ ەركىنسيدى عوي, – دەپ شىراقشى دا رەنىش ءبىلدىردى.
التىنبەك اعامىز ۇڭگىردىڭ گيدى سياقتى بارلىعىنا ورىسشا, قازاقشا بىردەي ءتۇسىندىرىپ, سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋدە.
ۇڭگىردە كەلۋشىلەر قولتاڭباسىن قالدىراتىن كىتاپشا قويىلعان. تۋريستەر وعان وزدەرىنىڭ العان اسەرلەرى تۋرالى جازىپ, ءتۇرلى وي-پىكىرلەرىن بىلدىرەدى. فرانتسيا, انگليا, پولشا, ۆەنگريا, اقش, كانادا, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي جانە رەسەي ەلدەرى وكىلدەرىنىڭ جازعاندارىن وقىدىق.
– اۋليەنىڭ ۇڭگىرىنە زيارات ەتىپ كەلۋشىلەر كەيدە تۇنەپ تە قالادى. بۇل جەر اۋەلدەن ادامداردىڭ تىلەك تىلەيتىن ورنى دەپ سانالعان. بىرەۋلەر دەنساۋلىعىنا داۋا ىزدەيدى, ەندى ءبىرى جاراتۋشىدان پەرزەنت سۇرايدى. جۇما, دەمالىس كۇندەرى حالىق كوپ كەلەدى.
كەڭەس وكىمەتىنىڭ دىنگە قارسىلىق ۋاقىتىندا دا بۇل جەر امان قالدى. ال ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز – تابيعاتتى قورعاۋ. دەمالۋشىلاردى الىسقا جىبەرمەيمىز, سەبەبى وت جاعىپ, تابيعاتقا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن, – دەيدى التىنبەك اعامىز.
شىراقشى, شەجىرەشىنىڭ ايتۋىنشا, قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىندە بۇقار جىراۋ, ابىلاي حان, ءماشھۇر ءجۇسىپ بولعان دەسەدى. XVIII عاسىردا قوڭىر اۋليە ۇڭگىرى جايلى ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك پاتشا شەنەۋنىكتەرىنىڭ جازبالارىندا دا كەزدەسەدى. مىسالى 1790 جىلدارى «ورەنبۋرگسكايا توپوگرافيا» كىتابىنىڭ اۆتورى پەتر رىچكوۆ, شوقان ءۋاليحانوۆ, گريگوري پوتانيندەر ۇڭگىردە بولعاندارىن جازعان ەكەن.
ءۇش بولمەدەن تۇراتىن ۇڭگىردىڭ عيباداتحاناسى, جاتىن بولمەسى بار, ءۇشىنشى بولمەدە قازاندىق ورناتىلعان. قازاندىق شۇڭقىرشاعىندا سۋ قىستا قاتپاي تۇرادى دەيدى.
قازاندىقتاعى سۋعا بەتىڭدى جۋىپ, تىلەك تىلەيسىڭ. كەلگەن ادامدار كەزەكپەن باسپالداق ارقىلى ەكىنشى بولمەگە – كەلەسى ۇڭگىرگە وتەدى. كوزىمدى تارس جۇمىپ الدىم. ويتكەنى قازاندىقتاعى سۋعا – جالعىز باراسىڭ. سەن تۇسكەننەن كەيىن كەلەسى ادام باسپالداقپەن كوتەرىلەدى. عاجاپ, تىلسىم دۇنيەمەن كەزدەسكەندەي بولاسىڭ.
ءبىر كەزدە جوعارىعا ءسال بۇرىلىپ قاراپ قالساڭ, ۇڭگىردىڭ ۇڭىرەيگەن ەكىنشى قاباتىن كورىپ, سەلك ەتە تۇسەسىڭ. جەرگە تۇسكەن كەزدە «ول جاقتا نە بار ەكەن؟» دەگەن ۇرەيلى جۇمباق ويىڭنان كەتپەيدى.
ەل اۋزىندا قوڭىر اۋليە – تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ تۋىندىسى دەسە, بىرەۋلەر بۇل ۇڭگىر ەرتەدەگى ءومىر سۇرگەن ادامدار تۇرعان جەر, ءتىپتى, باسقا عالامشاردان كەلگەندەر جاساعان دەگەنگە دە ءبىرتۇرلى سەنىپ, ۇڭگىر جاققا قاراي بەرەسىڭ. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى قاشقان قازاق ەكىنشى قاباتتاعى ۇڭگىردەن پانا تاپقان كورىنەدى. كەزىندە ەشكىم ايتقىزبادى. بىراق جەرگىلىكتى حالىق, كونەكوزدەر ءبىلدى. بۇل دا بەتى اشىلماي تۇرعان شەجىرەنىڭ تاعى ءبىر پاراعى.
ايتپاقشى, 2016 جىلعى ساپارىمىزدا تۋريستىك باعىتقا قوسىلعان كونە ۇڭگىردىڭ تاريحي, تانىمدىق تۇرعىدان ماڭىزدىلىعى ەسكەرىلسە, قورعاۋعا الىنىپ, قامقورلىق جاسالۋى كەرەك دەپ, «ۇڭگىرلەرگە ۇڭىلەمىز قاشان ءبىز؟» اتتى وي سالار ماقالا دا جازعان بولاتىنبىز.
بۇگىندە ۇلتتىق پارك باسشىلىعى قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە نازار اۋدارعانداي. ءوز قاراجاتتارىنا جاڭارتۋ جۇمىستارىن قولعا الىپتى. ۇڭگىرگە اپاراتىن باسپالداقتىڭ تاقتايلارى اۋىستىرىلعان, تەمىردەن تايانىشتار ورناتىلعان. تومەنگە دەمالاتىن كۇركە ءتارىزدى ورىندار تۇرعىزىلعان.
ۇڭگىرگە اپاراتىن جولدى باعىتتايتىن بەلگىلەردى دە جارقىراتىپ جازىپ قويۋعا بولار ەدى.
ال س.تورايعىروۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى بولسا, قازىر قوڭىر اۋليە ۇڭگىرىنە كۇن پانەلدەرىن ورناتۋدى جوسپارلاۋدا.
عالىمدار جارىقتاندىرۋ جۇيەسى قوزعالىس داتچيگى بار شامدار مەن اككۋملياتورلاردان قۇرالعان, جۇيە قورشاعان ورتاعا اسەر ەتپەيدى دەيدى. ياعني قوندىرعىنىڭ كومەگىمەن ۇڭگىرگە تۇنگى ۋاقىتتا دا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
مىنا اينالا تۇرعان بيىك تاۋلار, قالىڭ ورمان اتا-بابالارىمىزعا كۇش-قۋات بەرگەن. ۇلى تابيعاتتى ساقتاۋ – مىندەت. تاستارى دا, وبا, ۇڭگىرلەرى دە باتىرلارعا قورعان بولعانىن ۇرپاعى ءبىلسىن, – دەيدى التىنبەك اعا.
ءيا, باياناۋىلدا وبالار, ۇڭگىرلەر از ەمەس. ءار ۇڭگىر, ءار وبا تاريح. ۇڭگىرلەردە حالقىمىزدىڭ كوز جاسى, وي-ارماندارى, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ جولىنداعى كۇرەس تاريحىنىڭ وشپەس جولدارى جاتىر. التىنبەك سياقتى تاريحشى, شەجىرەشى اعالار كۇڭگىر ءۇندى ۇڭگىرلەردىڭ ساقتاۋشىسى.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى
