ايماقتار • 23 تامىز، 2019

كيەلى جەرلەر مەكەنى – كونە تاريح كەشەگى

272 رەت كورسەتىلدى

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانعاننان كەيىن سىرعا تۇنىپ، تاريحقا بوگىپ جاتقان كونە كومبەنىڭ قاقپاعى اشىلىپ، زامانداستارىمىزدىڭ رۋحاني الەمىنە ولجا بولىپ ورالدى.

الدىمەن اكىمشىلىك-اۋماق­تىق وزگەرىسكە تۇسكەننەن كەيىن اۋما­عىنا وزگەرىس ەنگەن بۇرىنعى ءۇش وبلىسقا ارنايى ءوتىنىم حات­تار جىبەرىپ، وڭىرىمىزدەگى مادە­ني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تول­قۇجاتتارىن جاساۋ ءىسى قولعا الىن­­­دى. بۇگىنگى تاڭدا اقمولا ءوڭى­رى ءوزىنىڭ اسا باي تاريحي-مادەني مۇرالارىمەن ەرەكشەلەنەدى دەسەك، ارتىق ايتپاعاندىق بولار ەدىك. ماسەلەن، ءبىزدىڭ وڭىر­دەگى مەملەكەت قورعاۋىنداعى تاريحي-مادەني ءمانى بار ەس­كەرت­كىشتەرىنىڭ جالپى سانى 1793-كە جەتىپ وتىر. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق، ونىڭ تورتەۋى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە، ال 1032-ءسى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى، 757-ءسى ەسەپكە الىنعان تاريحي-مادەني مۇرا بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعى ۇلى ءىستىڭ كوشىنە ىلەسىپ، ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۇرالاردى ناسيحاتتاۋ، قورعاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ارنايى جوبالاردىڭ شەڭبەرىندە ارقيلى ءىس-شارالاردى جۇزە­گە اسىرۋدا. وسىنداي جۇمىستار­دىڭ ارقاسىندا 2017 جىلى «قازاقستاننىڭ 100 قاسيەتتى جەر­لەرى» تىزىلىمىنە ءبىزدىڭ وبلىستان 10 تاريحي نىسان ەنگىزىلىپ وتىر.

كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ كەڭ كوسىلگەن دالاسىندا قانشاما رۋحاني بايلىقتىڭ بوگىپ جات­قاندىعىن كوزىقاراقتى ءار ادام باي­قاي الادى. ەرەيمەنتاۋ اۋدا­نىنداعى «قۇماي» ارحەو­لوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كەشە­نى، ولجاباي باتىر كەسەنەسى، بۋ­را­بايداعى ابىلاي حان الاڭى مەن كەنەسارى ۇڭگىرى، قورعالجىن اۋدانىنداعى بەسپاقىر مەن بىتىعاي مازارى، تسەلينوگراد اۋدانىنداعى قابانباي باتىر، جاقسى اۋدانىنداعى باۋبەك باتىر كەسەنەلەرى. سونداي-اق وبلىس ورتالىعىنداعى ناۋان حازىرەتتىڭ جەرلەنگەن جەرى. كيەلى گەوگرافيا كارتاسىنا ءبىزدىڭ ايماقتان 33 نىساننىڭ ەنۋىنەن-اق دارقان دالانىڭ ديدارىنداعى دارا ءبىتىمدى تۇيسىنۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ەل ولكەتانۋشىلارى، تاريحشى عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ، كەيىن انىقتالعان كيەلى جەرلەردى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» كارتاسىنا ەنگىزۋ باعىتىندا تىڭ دەرەكتەر، اقپاراتتار جيناقتالۋدا. 2018 جىلى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىم­داستىرۋىمەن وتكىزىلگەن «قازاق­ستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ ەكىنشى رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا اق­مولا وبلىسىنىڭ ارنايى جوبانى ىسكە اسىرۋ باعىتىنداعى جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىلدى. وسى فورۋمدا نۇر-سۇلتان، الماتى قالالارى مەن الماتى جانە اقمولا وبلىستارى قامتىلىپ، جارىق كورگەن. «قاسيەتتى قازاق­ستان» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ ال­عاش­قى تومى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىلدى. ءبىرىنشى تومعا جالپاق جۇرت قاسيەتىن ۇققان ەكى جۇزگە جۋىق كيەلى نىسان ەنگىزىلدى.

ەل كيەلى دەپ تانىعان، قادىر-قاسيەتىنە باس يگەن جەرلەردى انىق­تاپ قورعاۋ ءوز الدىنا، بارىمىزدى كورسەتىپ، تىلسىم تاريحتىڭ ۇلاعاتىن ۇقتىراتىن جۇمىس ىستەگەنىمىز ابزال. مىنە، وسى ماقساتتا ەكولوگيالىق جانە بۇقارالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قورعالجىن، بۋراباي، زەرەندى، ەرەيمەنتاۋ ءتارىزدى بىرقاتار اۋدان­دا 8 تۋريستىك مارشرۋت اشىلدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ەجەلگى ەرەيمەننىڭ ەتەگىندەگى ءبىرىنشى باعىتقا بوگەن­باي باتىر جورىقتارىنىڭ ءىزى، ولجاباي باتىردىڭ، ۇمبەتەي جىراۋدىڭ، ساققۇلاق ءبيدىڭ مازار­لارىنىڭ ەنگىزىلگەنىن اي­تا كەتەيىك. ال ەكىنشى باعىتتا بۋراباي باۋرايىنداعى ابىلاي حان الاڭى، كەنەسارى ۇڭگىرى، ءۋالي حاننىڭ مازارى، حاننىڭ قىزىلاعاشى ءتارىزدى جەرلەر. تاريح تۇنعان توپىراققا تۇڭعىش قادام باسقان تۋريستەرگە باعىت بەرۋ ءۇشىن بيلبوردتار مەن كيەلى نىسانداردىڭ ورنالاسۋى جايلى ماعلۇمات بەرەتىن جول سىلتەگىشتەر قويىلعان. وسىنداي جۇمىس وبلىس بويىنشا جالعاسۋدا.

جاڭا زامان تالابىنا ساي وبلىستاعى 1032 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش اراسىنان 43 تاريحي نىساندا QR كود ارقىلى تسيفرلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنىڭ باستى ارتىقشىلىعى نە­گىزگى تاريحي مالىمەت ءماتىن تۇ­رىندە جازىلىپ، تاريحي تۇلعا جانە سول زامانداعى ايرىقشا وقي­عالار تۋرالى دەرەكتى فيلم­دەر بار. وبلىس ورتالىعىنداعى ابىلاي حان، اقان سەرى مەن ءبىرجان سال، كوكشەنىڭ باتىر پەرزەنتتەرى مالىك عابدۋللين مەن تالعات بيگەلدينوۆ ەسكەرتكىشتەرىنە QR كودى ورناتىلدى. ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن تاعى ءبىر وقيعا ەرەي­مەنتاۋ اۋدانىنىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر مالىمەتتەرى توپتاستىرىلعان جيناقتىڭ تۇساۋ­كەسەرى. بۇل جيناق تۇڭعىش رەت شىعارىلىپ وتىر. اتالمىش ەڭبەك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى جانە «حالىق قا­زىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ دايىندالدى.

كوكشەتاۋ وڭىرىندە ۇلتتىق مۇرانى جيناقتاپ ساقتاۋدا مىنە، وسىنداي يگىلىكتى ىستەر اتقا­رى­لۋدا. ومىرشەڭ وركەنيە­تىمىزدىڭ جادىگەرى بولىپ ەسەپ­تە­لەتىن تاري­حي-مادەني ەسكەرت­كىشتەر مەن ما­ڭىزدى نىسانداردى زەرتتەۋ باعى­تىندا ءالى قانشاما جۇمىس بار.

 

جاسۇلان ۋكەەۆ،

تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى

 

اقمولا وبلىسى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

اقجايناق استانا

ەلوردا • كەشە

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار