الدىمەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىسكە تۇسكەننەن كەيىن اۋماعىنا وزگەرىس ەنگەن بۇرىنعى ءۇش وبلىسقا ارنايى ءوتىنىم حاتتار جىبەرىپ, وڭىرىمىزدەگى مادەني مۇرا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولقۇجاتتارىن جاساۋ ءىسى قولعا الىندى. بۇگىنگى تاڭدا اقمولا ءوڭىرى ءوزىنىڭ اسا باي تاريحي-مادەني مۇرالارىمەن ەرەكشەلەنەدى دەسەك, ارتىق ايتپاعاندىق بولار ەدىك. ماسەلەن, ءبىزدىڭ وڭىردەگى مەملەكەت قورعاۋىنداعى تاريحي-مادەني ءمانى بار ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جالپى سانى 1793-كە جەتىپ وتىر. ءسال تاراتىپ ايتاتىن بولساق, ونىڭ تورتەۋى رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە, ال 1032-ءسى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى, 757-ءسى ەسەپكە الىنعان تاريحي-مادەني مۇرا بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى تاڭدا تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعى ۇلى ءىستىڭ كوشىنە ىلەسىپ, ۇلتتىق تاريحي-مادەني مۇرالاردى ناسيحاتتاۋ, قورعاۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلعان ارنايى جوبالاردىڭ شەڭبەرىندە ارقيلى ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. وسىنداي جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا 2017 جىلى «قازاقستاننىڭ 100 قاسيەتتى جەرلەرى» تىزىلىمىنە ءبىزدىڭ وبلىستان 10 تاريحي نىسان ەنگىزىلىپ وتىر.
كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ كەڭ كوسىلگەن دالاسىندا قانشاما رۋحاني بايلىقتىڭ بوگىپ جاتقاندىعىن كوزىقاراقتى ءار ادام بايقاي الادى. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى «قۇماي» ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق كەشەنى, ولجاباي باتىر كەسەنەسى, بۋرابايداعى ابىلاي حان الاڭى مەن كەنەسارى ۇڭگىرى, قورعالجىن اۋدانىنداعى بەسپاقىر مەن بىتىعاي مازارى, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى قابانباي باتىر, جاقسى اۋدانىنداعى باۋبەك باتىر كەسەنەلەرى. سونداي-اق وبلىس ورتالىعىنداعى ناۋان حازىرەتتىڭ جەرلەنگەن جەرى. كيەلى گەوگرافيا كارتاسىنا ءبىزدىڭ ايماقتان 33 نىساننىڭ ەنۋىنەن-اق دارقان دالانىڭ ديدارىنداعى دارا ءبىتىمدى تۇيسىنۋگە بولادى. بۇگىنگى تاڭدا ەل ولكەتانۋشىلارى, تاريحشى عالىمدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, كەيىن انىقتالعان كيەلى جەرلەردى «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» كارتاسىنا ەنگىزۋ باعىتىندا تىڭ دەرەكتەر, اقپاراتتار جيناقتالۋدا. 2018 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكىزىلگەن «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسىنىڭ ەكىنشى رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا اقمولا وبلىسىنىڭ ارنايى جوبانى ىسكە اسىرۋ باعىتىنداعى جۇمىسىنا وڭ باعا بەرىلدى. وسى فورۋمدا نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارى مەن الماتى جانە اقمولا وبلىستارى قامتىلىپ, جارىق كورگەن. «قاسيەتتى قازاقستان» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ العاشقى تومى وقىرمان قاۋىمعا ۇسىنىلدى. ءبىرىنشى تومعا جالپاق جۇرت قاسيەتىن ۇققان ەكى جۇزگە جۋىق كيەلى نىسان ەنگىزىلدى.
ەل كيەلى دەپ تانىعان, قادىر-قاسيەتىنە باس يگەن جەرلەردى انىقتاپ قورعاۋ ءوز الدىنا, بارىمىزدى كورسەتىپ, تىلسىم تاريحتىڭ ۇلاعاتىن ۇقتىراتىن جۇمىس ىستەگەنىمىز ابزال. مىنە, وسى ماقساتتا ەكولوگيالىق جانە بۇقارالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن قورعالجىن, بۋراباي, زەرەندى, ەرەيمەنتاۋ ءتارىزدى بىرقاتار اۋداندا 8 تۋريستىك مارشرۋت اشىلدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ەجەلگى ەرەيمەننىڭ ەتەگىندەگى ءبىرىنشى باعىتقا بوگەنباي باتىر جورىقتارىنىڭ ءىزى, ولجاباي باتىردىڭ, ۇمبەتەي جىراۋدىڭ, ساققۇلاق ءبيدىڭ مازارلارىنىڭ ەنگىزىلگەنىن ايتا كەتەيىك. ال ەكىنشى باعىتتا بۋراباي باۋرايىنداعى ابىلاي حان الاڭى, كەنەسارى ۇڭگىرى, ءۋالي حاننىڭ مازارى, حاننىڭ قىزىلاعاشى ءتارىزدى جەرلەر. تاريح تۇنعان توپىراققا تۇڭعىش قادام باسقان تۋريستەرگە باعىت بەرۋ ءۇشىن بيلبوردتار مەن كيەلى نىسانداردىڭ ورنالاسۋى جايلى ماعلۇمات بەرەتىن جول سىلتەگىشتەر قويىلعان. وسىنداي جۇمىس وبلىس بويىنشا جالعاسۋدا.
جاڭا زامان تالابىنا ساي وبلىستاعى 1032 تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىش اراسىنان 43 تاريحي نىساندا QR كود ارقىلى تسيفرلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. مۇنىڭ باستى ارتىقشىلىعى نەگىزگى تاريحي مالىمەت ءماتىن تۇرىندە جازىلىپ, تاريحي تۇلعا جانە سول زامانداعى ايرىقشا وقيعالار تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر بار. وبلىس ورتالىعىنداعى ابىلاي حان, اقان سەرى مەن ءبىرجان سال, كوكشەنىڭ باتىر پەرزەنتتەرى مالىك عابدۋللين مەن تالعات بيگەلدينوۆ ەسكەرتكىشتەرىنە QR كودى ورناتىلدى. ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن تاعى ءبىر وقيعا ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەر مالىمەتتەرى توپتاستىرىلعان جيناقتىڭ تۇساۋكەسەرى. بۇل جيناق تۇڭعىش رەت شىعارىلىپ وتىر. اتالمىش ەڭبەك قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيى جانە «حالىق قازىناسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن بىرلەسە وتىرىپ دايىندالدى.
كوكشەتاۋ وڭىرىندە ۇلتتىق مۇرانى جيناقتاپ ساقتاۋدا مىنە, وسىنداي يگىلىكتى ىستەر اتقارىلۋدا. ومىرشەڭ وركەنيەتىمىزدىڭ جادىگەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر مەن ماڭىزدى نىسانداردى زەرتتەۋ باعىتىندا ءالى قانشاما جۇمىس بار.
جاسۇلان ۋكەەۆ,
تاريحي-مادەني مۇرانى قورعاۋ جانە پايدالانۋ ورتالىعىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى
اقمولا وبلىسى
