يادرولىق قارۋدى سىناۋدان الەمدە ەڭ كوپ زارداپ شەككەن حالىق ءبىز. حالقىمىزدىڭ اباي مەن شاكارىمدەي عۇلامالارى تۋعان سەمەي وڭىرىندە 1949 جىلدان 1989 جىلعا دەيىن 40 جىل بويى 468 يادرولىق سىناق وتكىزىلىپ, 616 يادرولىق جانە تەرمويادرولىق مينا جارىلدى. وسىنشالىق اجداھادان اۋاعا تاراعان رادياتسيانى قازاقتار جۇتتى. سونىڭ كەسىرىنەن 1,5 ميلليوننان ارتىق ادام زارداپ شەگىپ, جازىلمايتىن سىرقاتتارعا ۇشىراپ, ومىردەن ەرتە كەتتى نەمەسە ءالى كۇنگە دەرتتەرىنەن ارىلا الماي, اۋرۋ-سىرقاۋلى بولىپ ءجۇر. مىڭداعان ءسابي مۇگەدەك بولىپ تۋدى نەمەسە تۋماي جاتىپ, شەتىنەپ كەتتى. ال ونىڭ ىشىندە ۇلتىمىزدىڭ اتاعىن اسپانعا شىعارۋعا ءتيىستى قانشاما دارىندى جاس ومىرگە كەلەر ەدى. پوليگوننىڭ زاردابىنان مۇگەدەك بولىپ تۋعان كارىپبەك كۇيىكوۆ قولى بولماسا دا, اۋزىمەن سالعان تاماشا سۋرەتتەرىنىڭ وزىمەن-اق دۇنيەنى تاڭعالدىرىپ, قازاق اتىن اسپانعا شىعاردى ەمەس پە؟ ال ەگەر قولى امان بولعاندا, كارىپبەكتىڭ اتاعى جەر جارعان بولار ەدى. وسىنداي كارىپبەكتەردىڭ ونداعان مىڭى شەيىت بولدى عوي...
ەلىمىز ءوز بيلىگىن ءوز قولىنا الىپ, تاۋەلسىزدىك جاريالاعان جىلدان باستاپ يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن وسى ءوڭىردىڭ حالقىن قولداۋ, ولاردىڭ ەمدەلۋىنە جاردەمدەسۋ, وتەماقى تولەۋ, ەڭبەكاقىلارىن كوتەرۋ سياقتى شارالار قولعا الىنعان ەدى. بۇل تۋرالى ارنايى زاڭ دا قابىلدانعان. الايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1992 جىلعى 18 جەلتوقساندا قابىلدانعان سول زاڭىنىڭ العاشقى تالاپتارى كوپ وزگەرىستەرگە ۇشىراپ, ەكونوميكالىق داعدارىس جىلدارىندا كوپتەگەن جەڭىلدىك بەرىلمەي قالدى. قازىر ول زاڭنىڭ الەۋمەتتىك قولداۋ قاۋقارى ماردىمسىز بولىپ قالدى. رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتار ءتورت كاتەگورياعا بولىنەدى. سونىڭ ىشىندە ەڭ قاۋىپتىسى «توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماق» بولسا, سوندا تۇرىپ 1998 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن زەينەتكەرلىككە شىققاندارعا 2,09 اەك كولەمىندە ۇستەمەاقى تولەنەدى. بۇل بۇگىنگى ولشەممەن 5 مىڭ تەڭگەدەن ءسال عانا ارتىق دەگەن ءسوز. قالعان قوسىمشالار بۇدان دا تومەن, ايتۋعا اۋىز تولمايدى. 1965 جىلعا دەيىن وسى ايماقتا تۇرعان جۇمىس جاسىنداعى ادامدارعا جىل سايىن 5,23 اەك كولەمىندە ءبىر رەتتىك وتەماقى تولەنەدى. بۇل 13 مىڭ تەڭگەدەن ءسال عانا اسادى. قالعان كاتەگوريالارعا بەرىلەتىن تولەمدەر ودان دا تومەن. تەك قوسىمشا, اقىلى دەمالىس كۇندەرىنىڭ بەرىلەتىندىگى عانا ءبىرشاما ىقپالدى. سونىڭ ىشىندە توتەنشە رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتا تۇرعاندارعا – 14, ەڭ جوعارعى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتا تۇرعاندارعا – 12, جوعارعى رادياتسيالىق قاۋىپتى ايماقتا تۇرعاندارعا – 10 كالەندارلىق كۇننەن اقىلى دەمالىس بەرىلەدى.
بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىمەن, ەمدەلىپ, ساۋىقتاندىرۋدىڭ قىمباتتاۋىن ەسكەرىپ, بۇل اقىلاردى قايتا قارايتىن مەزگىلدىڭ جەتكەنى ايقىن. وتكەندە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سەمەي قالاسىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسكەندە وسى ماسەلەگە نازار اۋدارىپ, «سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان تۇرعىنداردى قورعاۋ جانە وڭالتۋعا ارنالعان بۇعان دەيىنگى شارالاردىڭ تيىمدىلىگى» جونىندە ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ايتتى. بۇل ءوڭىردىڭ حالقى قازىر وسىدان ءبىر ناتيجە بولار دەپ ەلەڭدەپ وتىر. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت سەمەيدەگى يادرولىق مەديتسينا ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسىنا قاتىستى دا پىكىرىن ءبىلدىردى. ونى تۇرعىزۋ جونىندەگى ماسەلە 2012 جىلدان بەرى ايتىلىپ كەلە جاتسا دا ءالى كۇنگە ىسكە تولىق قوسىلماي وتىر. ءسوز كوپ بولعانىمەن, ناقتى ىستەر ءالى كۇنگە ماردىمسىز.
2012 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانادا بولعان اسا ءىرى حالىقارالىق پارلامەنتتىك كونفەرەنتسيادا «اتوم» جوباسىن ىسكە اسىرۋدى ۇسىندى. بۇل اعىلشىن تىلىندەگى ء«بىزدىڭ ميسسيامىز سىناقتى توقتاتۋ» (Abolish testing our mission) دەگەن ءسوز. ونىڭ ماقساتى – يادرولىق قارۋدى سىناۋدى بۇكىل الەمدە جاپپاي توقتاتىپ, سوڭىنان اجداھانىڭ ءوزىن دە جويۋدى قولداۋ. 2018 جىلدىڭ اياعىنداعى مالىمەتكە قاراعاندا, قازىر ونى 100-دەن ارتىق مەملەكەتتەن 300 مىڭنان ارتىق ادام قولداپ, قول قويدى. تامىزدىڭ 29-ى كۇنى كۇندىزگى ساعات 11.05-تە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە يادرولىق سىناقتار قۇرباندارىن ەسكە الىپ, ادامدار ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك جاريالايدى. بۇل ۋاقىتتىڭ نە سەبەپتى الىنعانى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ناق وسى ۋاقىتتا ساعاتتىڭ ءتىلى اعىلشىنشا «V» ءارپىن كورسەتەدى. ال ول «جەڭىس» (victory) دەگەن ءسوزدىڭ باس ءارپى... دەمەك, ءبىزدىڭ باستامامىز ورىندالادى, ءبىز جەڭەمىز, جارىلىستار ەندى بولمايدى دەگەن سوزدەردىڭ سيمۆولى. اجداھاعا قارسى بۇكىل الەم بولىپ وسىلاي قارسى تۇرماسا ول ادامزاتتى قاۋىپ-قاتەردىڭ استىندا ۇستاۋىن جالعاستىرا بەرمەك. ءبىر وكىنىشتىسى, يادرولىق قارۋعا قول جەتكىزىپ, «كۇشەيۋدى» ويلايتىن, الىستى بولجاي المايتىن ساياساتكەرلەر ءالى دە كوپ.
