ءباسپاسوزدىڭ مىندەتى كوپ. قوعامدىق تانىمدى قالىپتاستىرادى, تالعامدى وسىرەدى. سوندىقتان گازەتتى ءومىر ايناسىنا تەڭەيمىز. دەسەك تە, وسىلاردىڭ ىشىنەن ابىزداي دارالانعان, سالماعىمەن سارالانعان بىرەگەيى بار. ول – «Egemen Qazaqstan»!
كونە باسىلىم ءجۇز جاساعان عۇمىرىندا نە كورمەدى؟! باسىنان نە وتكىزبەدى؟! الماعايىپ كەزەڭدەردىڭ وتىندە تۇردى. الايدا قايىسپادى. ءومىر تالقىسىندا شاربولاتتاي شىڭدالدى. ويىنىڭ كەڭدىگىمەن, ءسوزىنىڭ وتكىرلىگىمەن ەلدىك ءمىنبەرگە اينالدى. ويتكەنى «ەگەمەن قازاقستان» وزىنەن بۇرىن تۋىپ, الاشتى وياتقان اتا باسىلىمداردىڭ جالعاسى. كەزىندە قيمىل-ارەكەتىن قىزىل ساياسات باقىلاسا دا, وزەگىن تازا ۇستاۋعا تىرىستى. ءىشىن بەرمەۋگە كۇش سالدى. اشىق سويلەۋگە شاماسى جەتپەگەن كەزدەردە تۇپكى ماقساتتارىن ىممەن ۇقتىردى. حالىق جازۋشىسى, 90-جىلدارى باس رەداكتور بولعان, گازەت اتاۋىن «ەگەمەندى» دەپ وزگەرتكەن شەرحان مۇرتازانىڭ ايتقان پىكىرى بار. «بۇل گازەتتى سىيلاپ, قۇرمەتتەۋ – نامىستىڭ ءىسى», – دەيدى قالامگەر.
باس گازەتتىڭ ەڭبەگى ەرەن. تاۋەلسىزدىككە قوسقان ۇلەسى زور. ونى تولىق ساراپتاۋ ءۇشىن ۇلكەن ءبىر عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇزىرى كەرەك. ال ءبىز «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قىرلارىن قاۋزاپ كورۋدى ماقسات ەتتىك. ونى ءوز دەڭگەيىمىزبەن تارازىلاپ, وقىرمان رەتىندەگى باعامىزدى ورتاعا سالساق دەيمىز.
اڭگىمەنى 2017 جىلى 12 ساۋىردە «ەگەمەن قازاقستاندا» جاريالانعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىنان باستايىق. وندا مەملەكەت باسشىسى قازاق قوعامىنداعى ەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ قۇندىلىقتارىن باياندايدى. «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول, ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ» – دەيدى. كودتىڭ كىلتى قايدا؟ كودتىڭ كىلتى – وزىمىزدە, دىلىمىزدە جانە تىلىمىزدە. ءبىز تۇرماق جەر شارىنداعى ميلليونداعان, ميللياردتاعان حالقى بار مەملەكەتتەردىڭ ءوزى انا ءتىلىن قورعاۋعا بارىن سالىپ ارەكەت ەتەدى. قازاق ولارمەن تەڭ بولىپ جارالماسا, كەم بولىپ جارالعان جوق.
ءتىل – قاسيەتتى تاقىرىپ, نازىك جانە كۇردەلى. «ەگەمەن قازاقستان» وسى ەرەكشەلىكتەردى ۇنەمى ەسكەرەدى. ماسەلەن, قازاق ءتىلى – انا ءتىلى رەتىندەگى قاتارداعى ەتنوستىق ءتىلدىڭ ءبىرى ەمەس. ونىڭ مارتەبەسى بولەك. اتا زاڭىمىزدا ايشىقتالعانداي, ول – مەملەكەتتىك ءتىل! قازاق ەلىنىڭ بۇكىل الەممەن تەڭ دارەجەدە بايلانىسقا تۇسە الاتىن رەسمي قاتىناس قۇرالى. ەلباسىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مىنبەرىنەن قازاقشا سويلەگەندە مەرەيى اسىپ, كوڭىلى تاسىپ, شاتتىققا كەنەلمەگەن جان بولدى ما؟! ارينە, بولعان جوق. سەبەبى سول كۇنى مەملەكەتىمىزدىڭ بەدەلى تاعى ءبىر ساتىعا بيىكتەدى.
«ەگەمەن قازاقستان» دا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كۇشەيۋىنە مۇددەلى. سوعان قاتىستى جايلاردى قالت جىبەرمەيدى. اۋزى دۋالى, كوكىرەگى كەنىش كەمەل زيالىلاردى اڭگىمەگە تارتادى. 2009 جىلى 23 قاڭتاردا مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى جازۋشى تولەن ابدىك ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ بولاشاعى قازاقتىڭ تىلىندە» اتتى ماقالاسى جارىق كورىپتى. اۆتور بۇل ماقالادا ەڭ الدىمەن قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى مەن ونىڭ زاڭدىق كۇشىنە توقتالادى. اتا زاڭدا ايتىلعان انىقتامانى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى دەربەس زاڭ قابىلداۋ ارقىلى ودان ءارى نىعايتۋدى قالايدى. بارىنشا تۇسىنىكتى ەتىپ, تاراتىپ, تالداپ ىسكە قوسۋدى ۇسىنادى. «قازاق ءتىلى قازاقتار ءۇشىن بولسا, مەملەكەتتىك ءتىلدى تەك قازاقتار ءۇشىن دەپ ايتا المايمىز. مەملەكەتتىك ءتىل – مىندەتتى ءتىل. ال انا ءتىلى اركىمنىڭ ءوزىنىڭ ۇجدانى, پەرزەنتتىك پارىزى» – دەيدى. گازەت اۆتورىنىڭ وسىنداي ويلى دا باتىل ءسوزى ارقىلى كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى تالاپ, تىلەكتى ءدوپ باسىپ تاۋىپ ايتقان.
ءتىلدىڭ دامۋى – ەل دامۋىنىڭ قۇرامداس بولىگى. ولار ءوزارا ۇيلەسۋگە ءتيىستى تۇتاسقان ۇدەرىس. مۇنداي تاقىرىپتار دا «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ماتەريالدارىنا ارقاۋ بولعان. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندەگى ءسوزدى بەلگىلى قوعام قايراتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانگەلدى ايتالىنىڭ ماقالاسىنان وقىپ كورەلىك. «مەملەكەتتىك ءتىل – ازاماتتىق قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزگى فاكتورى. ونىڭ ۇلتارالىق ۇيلەسىمگە ىقپالى مول» – دەيدى «ۇيلەسىمنىڭ جۇگى اۋىر, جولى الىس» دەگەن ەڭبەگىندە. ۇققانىمىز – قوعامدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ىقپالى ەرەكشە بولۋعا ءتيىستى ەكەن. ويتكەنى ول بارشا قازاقستاندىقتاردى ورتاق يدەولوگياعا جۇمىلدىراتىن كيەلى قۇرال. سونى ادەمى تىركەستەرمەن ورنەكتەپ, دايەكتەرمەن, دەرەكتەرمەن تولىقتىرىپ, كوپشىلىككە تۇسىنىكتى ەتىپ قاراپايىم قالىپتا اڭگىمەلەگەن.
ەندى كورنەكتى ءتىل مامانى, اكادەميك ءابدۋالي قايداروۆقا توقتالايىق. «ۇلتتى ۇيىستىراتىن قۇدىرەتتى ۇيىتقى» دەگەن ماقالاسىن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» 2002 جىلعى تىگىندىسىنەن جولىقتىردىق. عالىم ءتىل ماسەلەسىن تەرەڭنەن قوزعاعان, ونىڭ تاريحى مەن تاعدىرىن جان-جاقتى تالقىلاعان. ءتىپتى عاسىرلار قويناۋىنان سىر تارتادى. ورىس عالىمى ۆ.رادلوۆتىڭ, قازاق ءتىلىن زەرتتەگەن پ.مەليورانسكيدىڭ, پولياك جازۋشىسى ا.يانۋشكەۆيچتەردىڭ «دالا دەموسفەندەرىنىڭ» تىلىنە تاڭعالعاندارىن سۇيىنە سۋرەتتەگەن.
ەۋروپالىقتار قىزىققان ءتىلدىڭ بۇگىنگى احۋالى قالاي؟ عالىم وعان دا جاۋاپ بەرەدى. كەيبىر ساياساتكەرلەر ۇلت قاسيەتىنە, ءتىل قاسيەتىنە كوزدەرىن جۇمىپ جەڭىل قارايدى. اۆتور وسىلاردى سىن تەزىنە الا وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بولاشاعىن بيىكتەتۋ ماقساتىندا بىرىگۋگە شاقىرادى. «قازاق حالقى بۇگىنگى جەرجۇزىلىك جاھاندانۋ پروتسەسىندە ءبىرتۇتاس ۇلت بولىپ قالىپتاسۋ ءۇشىن انا ءتىلىنىڭ تاس-ءتۇيىن ەتىپ ۇيىستىراتىن ۇيىتقى بولار قۇدىرەتتى كۇشىنە سەنۋى كەرەك» – دەيدى.
مەملەكەتتىك ءتىل وزىنە لايىق زور قۋاتقا يە بولۋى ءۇشىن وعان دا ۇلكەن قامقورلىق قاجەت. 2007 جىلى ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ قورى دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ باسقا ارىپتەستەرىنەن ايىرماشىلىعى قانداي؟ «ەگەمەن قازاقستان» اتالعان قوردىڭ ديرەكتورى بەرىك ابدىعاليەۆپەن سۇحبات جاساپ, وقىرمانداردى تياناقتى جاۋاپقا قانىقتىرعان. قوردىڭ باستى ماقساتى – قوعامدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ارقىلى ازاماتتار اراسىندا مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن كوزقاراستى وزگەرتۋ مەن قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىس تۋعىزاتىن جايلارعا جەتكىزۋ ەكەن. سونداي-اق ءتىلدى دامىتۋداعى بيلىك پەن قوعامنىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دەن قويعان. ناتيجەسىندە, «ۇلتتىڭ رۋحى كوتەرىلىپ, ۇلتتىق نامىستىڭ ويانۋى» ءوز قالىبىنا تۇسسە دەيدى. وسىلاي دەپ ناسيحات جۇرگىزگەن باس باسىلىمنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى ۋاقىت وتە كەلە ناتيجەسىن بەردى. «رۋحاني جاڭعىرۋدى» ستراتەگيالىق باعدارعا اينالدىردىق.
گازەتتىڭ جۇزجىلدىق شەجىرەسى – جۇزجىلدىق تاريح. ونىڭ قايسى بەتىن اشىپ قاراساڭىز دا, قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە ءتانتى بولاسىز. ماسەلەن, گازەت «ەڭبەكشى قازاق» اتانعان كەزەڭىنىڭ وزىندە دە ۇلتتىڭ كەلەشەگىنە جاناشىرلىقپەن قاراۋدى ۇمىتپاعان. 1923-1925 جىلدار ارالىعىندا قاز اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «ەڭبەكشى قازاقتا» ءتىل تۋرالى توعىز ماقالاسى جارىق كورىپتى. اقيىق اقىن ءوز ويلارىن ەشكىمنەن تايسالماي, قوعام الدىندا بۇكپەسىز ايتقان. ء«بىزدىڭ قازاق كوممۋنيستەرىنىڭ كەيبىرەۋى قازاق ءتىلى تۋرالى قاتتى كىرىسۋگە باتا الماي جۇرسە, ەندى بىرەۋلەرى «ۇلتشىل» دەپ ايتا ما دەپ بوي تارتادى. بىراق بۇل – كوممۋنيستىك قىلىق ەمەس, ول – جارامساقتىق, جاعىمپازدىق», دەيدى. وسى سارىن ودان كەيىن دە ۇزىلگەن جوق, «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جالعاسىن تاپتى. الىپتار جاققان قاسيەتتى الاۋدىڭ ەستافەتاسى ولمەي, وشپەي بۇگىنگى كۇنگە جەتتى دەسەك, ول دا شىندىق!
سان رەت قاقپاقىلعا تۇسكەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءتۇيىنى اقىرىندا تاۋەلسىزدىك پارمەنىمەن ءبىرجولاتا شەشىلدى. لاتىن ءالىپبيىن قابىلداۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ جارلىعى شىقتى. «ەگەمەن قازاقستان» ءالىپبيدى لاتىن قارپىنە كوشىرۋدىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن تۇسىندىرۋدەن, ناسيحاتتاۋدان جالىققان جوق. «ورىس ءتىلى مەن باسقا تىلدەردىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەلمەيدى. جاڭا الىپبيگە كوشۋ قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋدى جەتىلدىرەدى» – دەگەن ەلباسىنىڭ ءسوزى وسى ۇدەرىستەردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالدى.
2017-2019 جىلدار ارالىعىندا «ەگەمەن قازاقستاندا» لاتىن الىپبيىنە كوشۋدى قۇپتاعان ماتەريالدار سەرياسى از ەمەس. سولاردىڭ بىرنەشەۋىن العا تارتىپ, اتاعاندى ءجون كوردىك. ماسەلەن, ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى تىلدەردى دامىتۋدىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەربول تىلەشوۆتىڭ ء«تىلدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەلمەيدى», شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءابساتتار دەربىسالىنىڭ «لاتىن ءالىپبيىنىڭ بەرەرى كوپ», بەلگىلى قالامگەر, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ «رۋحىمىزدى جاڭعىرتۋدىڭ جارقىن جەتىستىگى», ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆتىڭ «بۇدان ءارى سوزۋعا بولمايدى» اتتى ماقالالارىندا ءتىلدى دامىتۋدا دۇرىس تاڭداۋ جاسالعانى سان قىرىنان دالەلدەنىپ تەرەڭ مازمۇنمەن ايتىلعان.
ارينە وسىناۋ شاعىن ماقالادا «ەگەمەن قازاقستاندى» تۇگەل قامتىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ باستىسى, ەل گازەتىندە بارلىق ارىپتەستەرى ۇلگى ەتەتىن تاعىلىمداردىڭ مول ەكەنىن بايقادىق. ول جۇمىستار ءوزارا ۇيلەسكەن قالىپتا, وسكەلەڭ ۋاقىت تالاپتارىنا ساي ۇلتتىق رۋحانياتقا ءورىس اشۋدا. بۇل – جاڭاشىلدىققا بەت بۇرعان رەداكتسيا ۇجىمىنىڭ ءوزارا بىرلىكتەگى تىڭ ىزدەنىستەرى, باسەكەلەستىككە لايىقتى سەرپىنى. جاڭا ۇدەرىس, اسىرەسە جاڭا عاسىردىڭ جالىندى ازاماتتارى – جاستارعا ۇنايتىنى انىق. ولاردىڭ گازەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى دەگەن سەنىمدەمىز.
قازاق ءتىلى نىعايىپ كەلەدى. ول – قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن قوساتىن ورتاق ءتىل. ءتىل مۇددەسىنە قىزمەت ەتكەن «ەگەمەن قازاقستان» عاسىرلىق مەرەكەسىندە جاڭعىرىپ, تۇلەپ جاڭا بەلەسكە كوتەرىلىپ وتىر.
بولات ءماجيت,
الماتى وبلىستىق «Jetisu» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى
