س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ نان جانە نان-توقاش ونىمدەرىن وندىرەتىن ەكسپەريمەنتالدىق-وندىرىستىك تسەحى جوو ستۋدەنتتەرى مەن وقىتۋشىلارىنا ارناپ قۇرامىندا تۇز مولشەرى از نان پىسىرەتىن بولادى. ءسويتىپ جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋدىڭ نەگىزگى شارالارىنىڭ تاعى ءبىرى جاسالدى. ءوزارا كەلىسىمگە كەلگەن تاراپتار تۇزى از نان ءپىسىرۋ باستاماسىن باسقا دا نان-توقاش ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر قولدايدى دەگەنگە ءۇمىت ارتىپ وتىر. ويتكەنى كوپتىڭ قولداۋى بولماسا «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايدى».
جالپى, مەديتسينالىق ۇيىمدار سىرقاتتاردى ەمدەپ قانا قويماي, ءوزىنىڭ باستى ميسسيالارىنىڭ بىرىنە دە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ياعني, حالىقتى دەنساۋلىقتى كۇتۋگە ۇيرەتىپ, پروفيلاكتيكالىق شارالارعا جانە دۇرىس تاماقتانۋعا داعدىلاندىرۋ وزەكتى بولىپ وتىر. قازاق مۇندايدا «اۋىرىپ ەم ىزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ىزدە» دەيدى. تاعامداعى تۇز مولشەرىن ازايتۋ دا وسى «اۋىرمايتىن جول ىزدەۋدىڭ» ءبىر كورىنىسى. سەبەبى تۇزدىڭ جۇقپالى ەمەس سىرقاتتارعا سەبەپشى بولاتىنى بار. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ ورشۋىنە ءبىرىنشى كەزەكتە تەمەكى سەبەپشى بولسا, ودان كەيىنگى ورىندى تۇز يەلەنەدى ەكەن. سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ىسىندە بۇقارانى تۇزى از تاعامدارعا ءۇيىر قىلۋ وزەكتى بولاتىنى سودان.
ايتپاقشى, ادامزات بالاسى تۇزدى 5 مىڭ جىل بۇرىن پايدالانا باستاعان. ول كەزدە ادامدار كۇنىنە جارتى گرامم عانا تۇز قولدانعان. ال قازىر تۇزدىڭ تاۋلىكتىك مولشەرى الەمدە شامامەن 8 گرامم. بىراق قازاقستاندىقتار تۇزعا تىم اۋەس بولىپ الىپتى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ جۇقپالى ەمەس سىرقاتتارمەن كۇرەس جانە الدىن الۋدىڭ ەۋروپالىق كەڭسەسى جەتەكشىسى, تاماقتانۋ بويىنشا مەنەدجەر دجواو برەدانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىز, قازاقستاندىقتار تاۋلىگىنە ورتا ەسەپپەن 17 گرامم تۇز تۇتىنادى ەكەنبىز. ال ددسۇ ادام بالاسى ءۇشىن تۇزدىڭ تاۋلىكتىك نورماسى 5 گرامم عانا دەگەن شەشىمگە كەلىپتى. بۇل مولشەردەن اسىپ كەتسە تۇزدىڭ پايداسىنان زيانى كوپ بولادى. وعان ايعاق بولاتىن مىسالدار جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, جاپوندار جارتى عاسىر بۇرىن كۇنىنە 18 گرامم تۇز پايدالانعان ەكەن. سول كەزدە ەل تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا سال اۋرۋىنا ۇشىراعاندار ءجيى كەزدەسكەن. كەيىن ەل بيلىگى تۇزدى تۇتىنۋ مولشەرىن تاۋلىگىنە 4 گرامم دەپ بەلگىلەپ, ازاماتتاردىڭ ونى قولدانۋىن ازايتۋ ءۇشىن ءبىراز ءىس تىندىرسا كەرەك. ناتيجەسىندە ەلدە سال اۋرۋىمەن اۋىراتىندار سانى 80 پايىزعا ازايىپتى. ماماندار ادام تۇز قولدانۋدىڭ تاۋلىكتىك مولشەرىن 2 گرامعا ازايتقاندا جۇرەك دەرتتەرىنە شالدىعۋ مولشەرى 25 پايىزعا تومەندەيتىنىن انىقتاعان. دەمەك س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ناۋبايحانانىڭ تۇزى از نان پىسىرە باستاۋىنىڭ ماڭىزى زور دەگەن ءسوز.
تۇزدى شامادان تىس تۇتىنۋ, جالپى, دۇرىس تاماقتانباۋ دەنساۋلىققا زيان ەكەنىن دارىگەرلەر ءجيى ايتادى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ كەڭەسىنە قۇلاق اسپاي كەتەتىن كەزدەرىمىز از ەمەس. نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى №3 قالالىق ەمحانانىڭ تەراپيا بولىمشەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, دارىگەر ەمينا يلياسوۆا ادامدار تۇزدى قانشا مولشەردە تۇتىنىپ جۇرگەنىن بىلمەيتىنىن ايتادى. ال تۇز اعزاعا بەكون, شۇجىق, ىرىمشىك ءتارىزدى وڭدەلگەن تاعامدار ارقىلى ەنەتىن بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار ۇدايى تۇتىناتىن نان مەن نان ونىمدەرى دە اعزاعا ءبىراز تۇز «تاسىمالدايتىن» كورىنەدى. ارينە تۇزى مول تاعامدى كۇندە جەمەيتىنىمىز راس, بىراق نانسىز كۇنىمىز جوق. ال سول ناننىڭ وزىندە تۇز مولشەرى از ەمەس. نارىقتا تۇزسىز ناننىڭ ءوزى تۇگىلى, اتاۋى دا كەزدەسپەيتىن. ەندى ءوز دەنساۋلىعىن كۇتۋگە ىقتياتتى ازاماتتار ءۇشىن تاڭداۋ جاساۋ مۇمكىندىگى تۋعانىن ايتادى دارىگەر.
«تۇزدى شامادان تىس قابىلداۋ اعزاداعى زات الماسۋ ءۇردىسىنىڭ بۇزىلىسىنا اكەلەدى. سونىڭ سالدارىنان تۇز اعزادا جينالىپ, تىستەر بۇزىلادى, گاستريت, اسقازان جاراسى پايدا بولا باستايدى. قارتايۋ پروتسەسىن جىلدامداتادى. تۇزدى شامادان تىس قابىلداۋ قان قىسىمىنىڭ جوعارىلاۋىنا ىقپال ەتەدى, بۇل ءوز كەزەگىندە جۇرەك اۋرۋى جانە ينسۋلت قاۋپىن ارتتىرادى», دەيدى ەمينا يلياسوۆا. دارىگەر قازىرگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر كوبىنەسە كومپيۋتەر الدىندا وتىراتىنىن, اۋلاعا شىعىپ دوپ قۋ, دالا كەزۋ ازايعانىن, فاستفۋدقا, شۇجىق, چيپس, قىتىرلاق نان, مايونەزگە ءۇيىر ەكەنىن ايتا كەلە, بۇل تاعامداردىڭ اعزاعا كەرى اسەرى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «اسىرەسە ىستالعان شۇجىقتاردا تۇز مولشەرى كوپ بولادى. قىتىرلاق كارتوپ, فري, فاستفۋد پەن جارتىلاي وڭدەلگەن تاعامداردا تۇز مولشەرى كوپ بولادى. بۇل ءوز كەزەگىندە اعزاعا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر. ونىڭ ۇستىنە دۇرىس تاماقتانباۋ ماسەلەسى تاعى بار. دۇرىس تاماقتانباۋ مەن دەنە قيمىلىنىڭ ازايۋى الەم بويىنشا دەنساۋلىققا قاتەر توندىرەتىن نەگىزگى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. ءوز باسىم ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا قۇرامىندا تۇز مولشەرى ازايتىلعان نان پىسىرەتىنىنە قۋانىشتىمىن. تۇزدىڭ ۇسىنىلاتىن تاۋلىكتىك مولشەرى كۇنىنە 5 گرامدى ء(بىر شاي قاسىق) قۇرايدى», دەدى دارىگەر. سونىمەن قاتار مامان سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋمەن قاتار, دۇرىس تاماقتانۋدىڭ دا ماڭىزدى ەكەنىن ايتتى. ورتا قۇرساق ءجۇرۋ ادام دەنساۋلىعىنا پايدالى دەيدى. ەڭ باستىسى, تۇزى مول تاعامدارعا تىم قۇمار بولماعان دۇرىس.
