– فورماتسيالاردىڭ اۋىسۋى بەلگىلى, ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردىڭ اۋىسۋىنا اكەلىپ سوعادى. ونى «قۇندىلىقتاردىڭ اۋىسۋ» دەپ ءجۇرمىز. وسى جاي اۋىسۋ ما؟
– اسىلىندا بىرىڭعاي كەلىسىم بولۋى كەرەك قوي. جوق, مەنىڭشە, بۇل «قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارۋى», بالكىم كەرى تەبۋ تەندەنتسياسى. بۇل ءۇردىس ادام بالاسىنىڭ ءار داۋىرىندە بولعان. ءار كەزەڭىندەگى جاڭا تاڭداۋلار, دۇمپۋلەر, رەزونانستار ەكىنشى ءبىر مۇمكىندىكتەرگە, جاڭاشا تاڭداۋلارعا جول اشىپ وتىرادى. بىراق سول تاڭداۋلار ءسىزدىڭ قولايىڭىزعا كەلە مە, الدە كەلمەي مە, وعان سىرتقى ىقپالدى كۇشتەر باس قاتىرىپ جاتپايدى. كۇشپەن تاڭۋعا بەيىم. مىنە, بۇل – مادەني ەكسپانسيا. قازىرگى قازاق قوعامى وسىنداي ءحالدى كەشىپ جاتىرمىز. ويتكەنى ءبىز الەمگە ەسىك-تەرەزەلەرىمىزدى ايقارا اشىپ قويدىق. توماعا-تۇيىقتىق بۇگىنگى زامانعا جات. ءبارىبىر الەمدىك ىقپالداستىقتىڭ ورتاسىندامىز. قاي جاعىنان دا. ەسەپسىز كىرىپ جاتقان قاجەتتى, قاجەتسىز اقپاراتتاردىڭ تاسقىنى مول. ماسەلە سول اقپاراتتاردى ۇلتتىق سۇزگىدەن وتكىزۋدە بولىپ تۇر.
ءبىز – جاس مەملەكەتپىز, قارتايماعان ۇلتپىز. ۇلت رەتىندەگى ءبىزدىڭ رۋحاني اعزامىز تولىق ب ۇلىنە قويماعان. سىرتتان كىرگەن ۆيرۋستار از ەدى. بىزدە وسىعان دەيىن ءداستۇرلى ۇلتتىق ۇستانىمدار جەتەكشى ورىندا بولدى. ونىڭ باسىندا ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتار تۇردى. ورتا عاسىردان بەرمەن قازاق ورتاسىندا ۇجىمدىق سانا قالىپتاستى. جەكە ءبىر وتباسىنان اۋلەتكە, ودان اۋىل-ايماققا, ودان رۋعا, تايپا ەلگە ورتاق قۇندىلىقتارمەن زاڭدىلىقتار ورنىقتى. ودان ەشكىم اتتاپ وتۋگە ءتيىس ەمەس. بۇلجىمايتىن نورما. ايتالىق, قازاق اراسىنداعى جەتى اتادان بەرمەن قىز الىسپاۋ ءداستۇرى. قازاق (تۋىسقانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەنۋىنە) قارسى كۇرەسكەن بىردەن-ءبىر حالىق. قالقامان مەن مامىردىڭ, ەڭلىك پەن كەبەكتىڭ وقيعالارىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ۇرپاعىنىڭ ساۋلىعىن ويلاعان حالىق. بۇدان ارتىق قانداي قۇندىلىق بولۋى كەرەك؟ «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەن جۇرتپىز. سوندىقتان دا قازاق ءۇشىن ۇرپاعىنىڭ اماندىعىنان, ساۋلىعىنان ارتىق ەشتەڭە بولماعان. جيناعان داۋلەتىن دە ۇرپاعىما قالسىن دەگەن.
– ونى ايتپاعاندا, قازاقتا «اتا قونىس» دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بولدى. ول ءوزىنىڭ, ۇرپاعىنىڭ تاعدىرىن, ءومىر ءسۇرۋ داعدىسىن تىكەلەي سونىمەن بايلانىستىرادى ەمەس پە؟
– ارينە, سول ءۇشىن جان بەردى, جان الىستى. تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا ءۇش رەت اۋناتۋ كوشپەلىلەردە ساقتالعان ءداستۇر. تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ادام عۇمىرىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تۇسىندىرگەن حالىقپىز. ويلاڭىزشى, وسى قازاق «دۇنيە» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ قاۋاشاعىنا عالامنىڭ جاراتىلىسىنان باستاپ, ەڭ قاراپايىم تۇسىنىككە دەيىنگى نارسەلەردىڭ بارلىعىن سىيدىرعان. قازاقتىڭ وتباسىلىق قۇندىلىقتارىندا جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتاردان باستاپ, جەكە ۇستانىمدارعا دەيىن رۋحاني-مادەني ولشەمدەردىڭ بارلىعى كىرىككەن. ولار ادام بولۋدىڭ قاعيدالارىن ۇيرەتتى. سونى قاداعالادى. ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزدى. ونىڭ كەيبىر ماتىندەرى فولكلوردا بار. كەيىنگىلەرگە ءتامسىل ەتتى. قازاق وتباسىنداعى ءتالىم مەن تاربيەنىڭ سان عاسىرلىق جيناقتالعان بەكەم ءداستۇرى بولدى. ولاردىڭ قاعيدالارى قىسقا دا نۇسقا ەتىلىپ, باي دا كوركەم تىلمەن ءورىلىپ, ماقال-ماتەلدەرىمىزدە كورىنىس تاۋىپ وتىردى. ايتالىق, «مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى, جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى», «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەگەن ماقالداردى الايىقشى. راسىندا, اسىرا ايتقاندىق ەمەس, ار مەن ۇيات كاتەگورياسىن قازاقتاي بيىككە كوتەرگەن حالىق نەكەن-ساياق. ار مەن ۇياتتى ادامگەرشىلىكتىڭ شىرقاۋ شىڭىنا قويعان قازاقتى تەكتى ەمەس دەپ قالاي ايتاسىز. «ۇياتتان ورتەنگەنشە قارا جەرگە كىر» دەپ تۇر عوي. ال سول ار مەن ۇيات دەڭگەيى قازىر قانشالىقتى؟
تەگىندە قازاق بالاسىن «ۇيات بولادى, وبال بولادى, جامان بولادى» دەپ تاربيەلەگەن. وسى ءۇش تالىمدە تاعىلىم جاتىر. قازىر كىم, كىمنەن نە تاعىلىم الىپ ءجۇر؟ تاعىلىم الاتىن نە بار؟ تاعىلىم – تازا, تەكتىدەن بولسا كەرەك-ءتى. تاعىلىمسىز نارسەدەن عيبرات جوق. ءبىز نەگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ابايدى وقيمىز, ابايدى ىزدەيمىز, ابايعا جۇگىنەمىز؟ سەبەبى ابايدا ءتالىم دە, تاعىلىم دا, عيبرات تا بار. ولمەيتىن, وشپەيتىن. مويىنداۋ كەرەك بۇگىندە تاربيەنىڭ ءباسى تومەندەدى. ءتالىم ۇمىتىلدى. باياعى قازاقتا «تالىمگەرلىك» دەگەن ناقتى ۇعىم بولعان. جەكە تاربيەنى سول ۇيرەتتى. مىسالى, ابىلايدىڭ تالىمگەرى وراز اتالىق. جاڭگىر بالاسىن ماحامبەتكە نەگە تالىمگەرلىككە بەردى؟ ويتكەنى جاڭگىر وزىندە جوق قاسيەتتەردىڭ ۇشقىنىن ماحامبەتتەن السىن دەدى. ولار – دالا اكادەمياسى ەدى عوي! كەڭەستىك كەزەڭدە «بالامدى مەكتەپ تاريبەلەيدى» دەپ تۇسىندىك. سوعان سەندىك. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ارقاسىندا سولاي بولدى دا. نە قىلعانمەن سول كەزەڭدە ىزگىلىكتىڭ شۋاعىن شاشۋعا تىرىستى. «ادام ادامعا دوس», ء«بىرىڭ كوبىڭ ءۇشىن, كوبىڭ ءبىرىڭ ءۇشىن», تاعى باسقا. ال قازىر شە؟ كىمگە سەنەسىز؟ قازىرگى مەكتەپ جۇيەسى قانداي, مۇعالىمنىڭ ميسسياسى نە؟ بۇل دا باسى اشىق تاقىرىپ.
– سىرتقى ەكسپانسيانى ايتپاعاندا, نارىقتىق كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك تۇرالاۋشىلىق, كۇنكورىس قامى اتا-انالاردىڭ بالاسىمەن اينالىسۋىنا تولىق مۇمكىندىك بەرىپ وتىر ما؟ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەيتىن جانتالاستا, جانسەبىلدە وتباسىلىق تاربيە ۇمىت بولا باستادى عوي.
– ءسوز جوق, «بالامنىڭ قارنى اشپاسا, كيىمى ءبۇتىن بولسىن» دەگەن ماتەريالدىق شارتتىلىق رۋحاني تاربيەگە كوپ كولەڭكەسىن ءتۇسىردى. تەگىندە قازاق, «قاراماساڭ قاتىن كەتەدى, باقپاساڭ بالا كەتەدى» دەپ تەگىن ايتپاعان. وسىدان كەلىپ وتباسىنداعى اكەنىڭ ءرولى تۋرالى اڭگىمە شىعادى. سوڭعى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى كوتەرىلىپ جۇرگەن تاقىرىپ. قوعامداعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن قايشىلىق اكەلەردىڭ ميسسياسىن ۇمىتتىردى. «ايەل ەرگە, ەر جەرگە قاراعاننىڭ» كەبىن كيدى. اقشا تاپپايتىن اكەنىڭ, ەركەكتىڭ قۇنى كوك تيىنعا اينالدى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار قول قۋىسىرىپ بوس قالدى. كەزبەلىككە سالىندى, اراق ءىشتى, تاعى باسقا... توقسانىنشى جىلداردان بەرمەن الا دوربا ارقالاعان ايەلدەر قاۋىمى اياۋسىز, قاتىگەز نارىقپەن بەتپە-بەت كەلدى. ولار ءوزى ءۇشىن ەمەس, بالالارى ءۇشىن ۇلكەن تاسقىنعا, ساپىرىلىسقا قويىپ كەتتى. قازىردىڭ وزىندە بازار جاعالاپ, ساۋدا قىلىپ جۇرگەندەردىڭ كوبىسى ايەلدەر قاۋىمى. ءبىز ونى جوققا شىعارا المايمىز. ەركەك ەلەۋسىز قالدى. بۇعان گەندەرلىك ساياساتىڭ دا سالقىنى تيمەي قويعان جوق. وسىنىڭ ءوزى وتباسىنداعى بالا-شاعانىڭ تاربيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزدى. كەشەگى اكەلەردىڭ ورنىن قالاي قايتارامىز؟ اكە – ايبار, سۇس, تايانىش ەدى عوي. ارينە, اكەنىڭ بارلىعى ءالسىز ەمەس. الايدا, قازاق قوعامىنداعى «اكە بەدەلى», «ەركەكتىڭ قۇنى» دەگەن ماسەلەلەر جوق ەمەس. بار.
قازىرگى ورتادا اشىق پىكىرلەر مەن سىني كوزقاراستار توپانى مول. ول اركىمنىڭ ەركىن تاڭداۋىنا قاتىستى. جالقىدان جالپىعا قاراي جۇرەتىن تەندەنتسيا. سىناۋ, مىنەۋ – قازاقتا «جاقسى» دامىعان. باياعىدان. ءمىن كورىنگەن جەردە سىن ايتالاتىنى زاڭدىلىق. جانە ول پروبلەمالار بار جەردە ايتىلادى ەكەن. و.شپەنگلەردىڭ «ەۋروپانىڭ ىمىرتى» اتتى فيلوسوفيالىق ەڭبەگىندە بىلاي دەلىنگەن: «سىن ۇلى ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى مە نەمەسە ولاردىڭ شەشىلمەيتىندىگىن بەلگىلەي مە؟ ءبىز نەعۇرلىم كوپ بىلسەك, ەكىنشىسى سولعۇرلىم ءبىز ءۇشىن ايقىن بولا باستايدى. ءبىز ازىرشە ءۇمىتتى ساقتايمىز, ءبىز قۇپيانى پروبلەما دەپ ايتامىز». راسىندا سىن تولعاقتى ماسەلەلەردى تولىق شەشۋگە قابىلەتتى مە؟ سىني كوزقاراستار نەگە داۋ-دامايعا اينالىپ كەتەدى؟ ول سىن قانشالىقتى ناقتى جانە جەمىستى؟ ءاربىر قۇپيا نارسە پروبلەما ەكەندىگى داۋسىز.
– قۇپيالار كوبەيگەن سايىن باسى اشىلماعان ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىرادى ەمەس پە؟
– ونى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ ءجۇرمىز. ايتالىق, تاپ قازىرگى شاقتا «بالالارعا جىنىستىق قاتىناس تۋرالى اشىق ايتۋ» ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. كەيبىر ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر (راس بولسا) جاعاڭدى ۇستاتادى. قازاقشا تۇسىنىكپەن ايتقاندا بەسىكتەن بەلدەرى شىقپاعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى مۇنداي كەلەڭسىزدىك قوعامنىڭ ورتاق سىرقاتىنا اينالىپ بارا جاتقانىن نەگە جاسىرۋعا بولادى؟! «قىزىم ۇيدە, قىلىعى تۇزدە» دەگەن قازاق. ءبىز, قوعام بولىپ ءوز ۇرپاعىمىزدى مىنا پالەلى تاسقىننان قالاي قۇتقارىپ قالامىز؟ ۇيلەنە سالىپ اجىراسۋدىڭ تىم كوبەيىپ كەتكەندىگىندە وسىنىڭ سالدارى جوق پا؟ شىنىندا, ءبىر كەزدەرى قازاق تىعىپ, قۇپيالاپ ۇستاعان اقپارلار قازىر جالاڭاشتانا باستادى. سول قۇپيا پروبلەماعا اينالا باستاعان جوق پا؟ شەشۋدىڭ جولدارى قايسى؟ ورتا مەكتەپتە جىنىستىق قاتىناستىڭ ەتيكاسى مەن گيگيەناسىن ۇيرەتەتىن الگى ءپان بە؟ وسىنىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار؟ «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەگەن بابالارىمىز. مۇنى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك دەپ ءتۇسىنىپ كەلدىك.
بۇل پروبلەمادان قاشىپ قۇتىلا المايتىنىمىز راس بولسا, ورتا مەكتەپتە وقيتىن جاسوسپىرىمدەرگە ءپان رەتىندە ەمەس, ماماندار تاراپىنان ارنايى ءدارىس رەتىندە جۇرگىزىلسە دە بولماي ما؟ ارينە, بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە كونسەرۆاتيۆتىك كوزقاراستاعىلاردىڭ كوپ ەكەندىگى بەلگىلى. اينالىپ كەلگەندە, بالا تاربيەسىنە اتا-انا تىكەلەي جاۋاپتى. وسىنى وسالداتپاۋىمىز كەرەك. اركىم ءوز بالاسىنا يە بولسىن. وتباسىنداعى ءتالىم مەن تاربيە وسالداعان جەردە بارلىق كەلەڭسىزدىكتەردى كۇتۋگە بولادى. ءبىز ەشنارسەگە دە قاراماستان ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى, تابيعاتىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. ايتۋعا وڭاي. وعان مەملەكەت تە, ونىڭ ساياساتى دا مۇددەلى بولعانى ابزال ەدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ», « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سەكىلدى ۇلتتىق باعدارلامالار اۋاداي قاجەت. سونى ناۋقانشىلدىققا ۇرىندىرماي, جان-جاقتى سارالاپ, تەرەڭ قاۋزاپ ءىس قىلعانىمىز دۇرىس. ۇلتتىق دارالىعىڭدى ساقتاۋ – قيىن ءىس. وعان قالتقىسىز سۇيىسپەنشىلىكپەن بىرگە جانكەشتىلىك قاجەت ەكەن. بۇل ەلىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلەتىن ماسەلە. گاملەتشە ايتقاندا, «بىت, يلي نە بىت؟!»
قازاققا وزىق وي مەن تەرەڭ پايىم كەرەك. ءداستۇرلى تانىمىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي, ونى جاڭعىرتۋىمىز ءلازىم. ءبىز قالايدا باتىستىڭ جالاڭاش, داڭعازا يدەولوگياسى مەن ورتا عاسىرلىق ءدىننىڭ جابىق, وقشاۋ, كەرىتارتپا ەكسپانسياسىنان قازاقتىڭ بولمىسىن, قازاقتىڭ جانىن اراشالاۋعا مىندەتتىمىز. ءار قازاق!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن بايقال ءبايادىل,
«Egemen Qazaqstan»
