رۋحانيات • 16 تامىز، 2019

ۇلتتىق بولمىستى ساقتاۋ بارىنەن قىمبات

102 رەتكورسەتىلدى

قوعامداعى بولىپ جاتاتىن جانە بولماي قويمايتىن وزگەرىستەر مەن جاڭارۋلار ءبىزدىڭ سانامىزعا، جەكە ومىرىمىزگە اسەر ەتپەي قويمادى. ول سىرتقى فاكتورلاردىڭ جانە ىشكى قاجەتتىلىكتەردىڭ اسەرىنەن بولاتىنى ءسوزسىز. ونداي جەردە پىكىردىڭ ءار الۋاندىلىعى تۋماي قويمايدى. ول جەكە ادامنىڭ نەمەسە بەلگىلى ءبىر ۇلتتىق ۇستانىمداردىڭ تاڭداۋىنان بولادى. تاياۋدا وسى ماسەلە توڭىرەگىندە كوكشەتاۋ قالاسىنداعى اقان سەرى اتىنداعى جوعارى مادەنيەت كوللەدجىنىڭ وقىتۋشىسى، قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، اقىن، جازۋشى فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەربولات باياتپەن تىلدەسكەن بولاتىنبىز.

– فورماتسيالاردىڭ اۋىسۋى بەلگىلى، ءداستۇرلى قۇن­دىلىق­تاردىڭ اۋىسۋىنا اكە­لىپ سوعا­دى. ونى «قۇندىلىق­تار­دىڭ اۋىسۋ» دەپ ءجۇرمىز. وسى جاي اۋى­سۋ ما؟

– اسىلىندا بىرىڭعاي كەلىسىم بولۋى كەرەك قوي. جوق، مەنىڭشە، بۇل «قۇن­دىلىقتاردىڭ ءبىرىن-ءبىرى جوققا شىعارۋى»، بالكىم كەرى تەبۋ تەندەنتسياسى. بۇل ءۇردىس ادام بالاسىنىڭ ءار داۋى­رىندە بولعان. ءار كەزەڭىندەگى جاڭا تاڭداۋلار، دۇمپۋلەر، رەزونانستار ەكىنشى ءبىر مۇمكىندىكتەرگە، جاڭاشا تاڭداۋلارعا جول اشىپ وتىرادى. بىراق سول تاڭداۋلار ءسىزدىڭ قولايىڭىزعا كەلە مە، الدە كەلمەي مە، وعان سىرتقى ىقپالدى كۇشتەر باس قاتىرىپ جاتپايدى. كۇشپەن تاڭۋعا بەيىم. مىنە، بۇل – مادەني ەكسپانسيا. قازىرگى قازاق قوعامى وسىنداي ءحالدى كەشىپ جاتىرمىز. ويتكەنى ءبىز الەمگە ەسىك-تەرەزەلەرىمىزدى ايقارا اشىپ قويدىق. توماعا-تۇيىقتىق بۇگىنگى زامانعا جات. ءبارىبىر الەمدىك ىقپالداستىقتىڭ ورتاسىندامىز. قاي جاعىنان دا. ەسەپسىز كىرىپ جاتقان قاجەتتى، قاجەتسىز اقپاراتتاردىڭ تاسقىنى مول. ماسەلە سول اقپاراتتاردى ۇلتتىق سۇزگىدەن وتكىزۋدە بولىپ تۇر.

ءبىز – جاس مەملەكەتپىز، قار­تايماعان ۇلتپىز. ۇلت رەتىندەگى ءبىزدىڭ رۋحاني اعزامىز تولىق ب ۇلىنە قويماعان. سىرتتان كىرگەن ۆيرۋستار از ەدى. بىزدە وسىعان دەيىن ءداستۇرلى ۇلتتىق ۇستانىمدار جەتەكشى ورىندا بولدى. ونىڭ باسىندا ءداستۇرلى وتباسىلىق قۇندىلىقتار تۇردى. ورتا عاسىردان بەرمەن قازاق ورتاسىندا ۇجىمدىق سانا قالىپتاستى. جەكە ءبىر وتباسىنان اۋلەتكە، ودان اۋىل-ايماققا، ودان رۋعا، تايپا ەلگە ور­تاق قۇندىلىقتارمەن زاڭدىلىقتار ورنىقتى. ودان ەشكىم اتتاپ وتۋگە ءتيىس ەمەس. بۇلجىمايتىن نورما. ايتالىق، قازاق اراسىنداعى جەتى اتادان بەرمەن قىز الىسپاۋ ءداستۇرى. قازاق (تۋىسقانداردىڭ ءبىر-بىرىمەن ۇيلەنۋىنە) قارسى كۇرەسكەن بىردەن-ءبىر حالىق. قال­قامان مەن ما­مىر­دىڭ، ەڭلىك پەن كەبەك­تىڭ وقي­عالارىن ەسكە ءتۇسىرىڭىز. ۇرپا­عىنىڭ ساۋلىعىن ويلاعان حالىق. بۇدان ارتىق قانداي قۇندىلىق بولۋى كەرەك؟ «ادام ۇرپاعىمەن مىڭ جاسايدى» دەگەن جۇرتپىز. سوندىقتان دا قازاق ءۇشىن ۇرپاعىنىڭ اماندىعىنان، ساۋلىعىنان ارتىق ەشتەڭە بولماعان. جيناعان داۋلەتىن دە ۇرپاعىما قالسىن دەگەن.

– ونى ايتپاعاندا، قازاقتا «اتا قونىس» دەگەن قاسيەتتى ۇعىم بولدى. ول ءوزىنىڭ، ۇرپاعى­نىڭ تاعدىرىن، ءومىر ءسۇرۋ داع­­دىسىن تىكەلەي سونىمەن بايلانىس­تىرادى ەمەس پە؟

– ارينە، سول ءۇشىن جان بەردى، جان الىستى. تۋعان جەردىڭ توپىراعىنا ءۇش رەت اۋناتۋ كوشپەلىلەردە ساقتالعان ءداستۇر. تال بەسىكتەن جەر بەسىككە دەيىنگى ادام عۇمىرىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تۇسىندىرگەن حالىق­پىز. ويلاڭىزشى، وسى قازاق «دۇنيە» دەگەن جالعىز اۋىز ءسوزدىڭ قاۋاشاعىنا عالامنىڭ جاراتىلىسىنان باستاپ، ەڭ قاراپايىم تۇسىنىككە دەيىنگى نارسەلەردىڭ بارلىعىن سىيدىر­عان. قازاقتىڭ وتباسىلىق قۇن­دىلىقتارىندا جالپى ادام­زاتتىق قۇندىلىقتاردان باس­تاپ، جەكە ۇستانىمدارعا دەيىن رۋحاني-مادەني ولشەمدەردىڭ بارلىعى كىرىككەن. ولار ادام بولۋدىڭ قاعيدالارىن ۇيرەتتى. سونى قاداعالادى. ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزدى. ونىڭ كەيبىر ماتىندەرى فولكلوردا بار. كەيىنگىلەرگە ءتامسىل ەتتى. قازاق وتباسىنداعى ءتالىم مەن تاربيەنىڭ سان عاسىرلىق جيناقتالعان بەكەم ءداستۇرى بول­دى. ولاردىڭ قاعيدالارى قىس­­قا دا نۇسقا ەتىلىپ، باي دا كور­كەم تىلمەن ءورىلىپ، ماقال-ماتەلد­ەرىمىزدە كورىنىس تاۋىپ وتىردى. ايتالىق، «مالىم – جانىمنىڭ ساداقاسى، جانىم – ارىمنىڭ ساداقاسى»، «ولىمنەن ۇيات كۇشتى» دەگەن ماقالداردى الايىقشى. راسىندا، اسىرا ايت­قاندىق ەمەس، ار مەن ۇيات كاتەگورياسىن قازاقتاي بيىككە كوتەر­گەن حالىق نەكەن-ساياق. ار مەن ۇياتتى ادامگەرشىلىكتىڭ شىرقاۋ شى­ڭىنا قويعان قازاقتى تەكتى ەمەس دەپ قالاي ايتاسىز. «ۇياتتان ورتەنگەنشە قارا جەرگە كىر» دەپ تۇر عوي. ال سول ار مەن ۇيات دەڭگەيى قازىر قانشالىقتى؟

تەگىندە قازاق بالاسىن «ۇيات بولادى، وبال بولادى، جامان بولادى» دەپ تاربيەلەگەن. وسى ءۇش تالىمدە تاعىلىم جاتىر. قازىر كىم، كىمنەن نە تاعىلىم الىپ ءجۇر؟ تاعىلىم الاتىن نە بار؟ تاعىلىم – تازا، تەكتىدەن بولسا كەرەك-ءتى. تاعىلىمسىز نارسەدەن عيبرات جوق. ءبىز نەگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ابايدى وقيمىز، ابايدى ىزدەيمىز، ابايعا جۇگىنەمىز؟ سەبەبى ابايدا ءتالىم دە، تاعىلىم دا، عيبرات تا بار. ولمەيتىن، وشپەيتىن. مويىنداۋ كەرەك بۇگىندە تاربيەنىڭ ءباسى تومەندەدى. ءتالىم ۇمىتىلدى. بايا­عى قازاقتا «تالىمگەرلىك» دەگەن ناق­تى ۇعىم بولعان. جەكە تاربيەنى سول ۇيرەتتى. مىسالى، ابىلايدىڭ تالىم­گەرى وراز اتالىق. جاڭگىر بالاسىن ماحام­بەتكە نەگە تا­لىم­گەرلىككە بەردى؟ ويت­كەنى جاڭگىر وزىندە جوق قاسيەتتەردىڭ ۇشقىنىن ماحامبەتتەن السىن دەدى. ولار – دالا اكادەمياسى ەدى عوي! كەڭەستىك كەزەڭدە «بالامدى مەكتەپ تاريبەلەيدى» دەپ تۇسىندىك. سوعان سەندىك. كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ ارقاسىندا سولاي بولدى دا. نە قىلعانمەن سول كەزەڭدە ىزگىلىكتىڭ شۋاعىن شاشۋعا تىرىستى. «ادام ادامعا دوس»، ء«بىرىڭ كوبىڭ ءۇشىن، كوبىڭ ءبىرىڭ ءۇشىن»، تاعى باسقا. ال قازىر شە؟ كىمگە سەنەسىز؟ قازىرگى مەكتەپ جۇيەسى قانداي، مۇعالىمنىڭ ميسسياسى نە؟ بۇل دا باسى اشىق تاقىرىپ.

– سىرتقى ەكسپانسيانى ايت­­پا­عاندا، نارىقتىق كەزەڭدەگى الەۋمەت­تىك تۇرالاۋشىلىق، كۇن­كو­رىس قامى اتا-انالاردىڭ بالا­سىمەن اي­نالىسۋى­نا تو­لىق مۇمكىندىك بەرىپ وتىر ما؟ جار­عاق قۇلاعى جاستىق­قا تي­مەيتىن جان­تالاستا، جانسە­بىلدە وت­باسىلىق تار­بيە ۇمىت بو­لا باستادى عوي.

– ءسوز جوق، «بالامنىڭ قارنى اشپاسا، كيىمى ءبۇتىن بولسىن» دەگەن ماتەريالدىق شارتتىلىق رۋحاني تاربيەگە كوپ كولەڭ­كەسىن ءتۇسىردى. تەگىندە قازاق، «قاراما­ساڭ قاتىن كەتەدى، باقپاساڭ بالا كەتەدى» دەپ تەگىن ايتپاعان. وسىدان كەلىپ وتبا­سىنداعى اكەنىڭ ءرولى تۋرالى اڭگىمە شى­عادى. سوڭعى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، الەۋمەتتىك جەلىلەردە ءجيى كوتە­رىلىپ جۇرگەن تاقىرىپ. قوعام­داعى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك پەن قاي­شىلىق اكەلەردىڭ ميسسياسىن ۇمىتتىردى. «ايەل ەرگە، ەر جەرگە قاراعاننىڭ» كەبىن كيدى. اقشا تاپپايتىن اكەنىڭ، ەركەكتىڭ قۇنى كوك تيىنعا اينالدى. تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار قول قۋىسىرىپ بوس قالدى. كەزبەلىككە سالىندى، اراق ءىشتى، تاعى باسقا... توقسانىنشى جىل­داردان بەرمەن الا دوربا ار­قالاعان ايەلدەر قاۋىمى اياۋ­سىز، قاتىگەز نارىقپەن بەتپە-بەت كەلدى. ولار ءوزى ءۇشىن ەمەس، بالالارى ءۇشىن ۇلكەن تاسقىنعا، ساپىرىلىسقا قويىپ كەتتى. قازىر­دىڭ وزىندە بازار جاعالاپ، ساۋ­دا قىلىپ جۇرگەندەردىڭ كوبىسى ايەلدەر قاۋىمى. ءبىز ونى جوققا شىعارا المايمىز. ەركەك ەلەۋسىز قالدى. بۇعان گەندەرلىك ساياساتىڭ دا سالقىنى تيمەي قويعان جوق. وسىنىڭ ءوزى وتباسىنداعى بالا-شاعانىڭ تاربيەسىنە كەرى اسەرىن تيگىزدى. كەشەگى اكەلەردىڭ ورنىن قالاي قايتارامىز؟ اكە – ايبار، سۇس، تايانىش ەدى عوي. ارينە، اكەنىڭ بارلىعى ءالسىز ەمەس. الايدا، قازاق قوعامىنداعى «اكە بەدەلى»، «ەركەكتىڭ قۇنى» دەگەن ماسەلەلەر جوق ەمەس. بار.

قازىرگى ورتادا اشىق پىكىرلەر مەن سىني كوزقاراستار توپانى مول. ول اركىمنىڭ ەركىن تاڭ­­­دا­ۋىنا قاتىستى. جالقىدان جال­پىعا قاراي جۇرەتىن تەندەنتسيا. سىناۋ، مىنەۋ – قازاقتا «جاقسى» دامىعان. باياعىدان. ءمىن كورىنگەن جەردە سىن ايتالاتىنى زاڭدىلىق. جانە ول پروبلەمالار بار جەردە ايتىلادى ەكەن. و.شپەنگلەردىڭ «ەۋروپانىڭ ىمىرتى» اتتى فيلوسوفيالىق ەڭبەگىندە بىلاي دەلىنگەن: «سىن ۇلى ماسەلەلەردى شەشۋگە قابىلەتتى مە نەمەسە ولار­دىڭ شە­شىلمەيتىندىگىن بەلگىلەي مە؟ ءبىز نە­عۇرلىم كوپ بىلسەك، ەكىن­شىسى سولعۇرلىم ءبىز ءۇشىن ايقىن بولا باستايدى. ءبىز ازىرشە ءۇمىت­تى ساقتايمىز، ءبىز قۇپيانى پروب­لەما دەپ ايتامىز». راسىندا سىن تولعاقتى ماسەلەلەردى تو­لىق شەشۋگە قابىلەتتى مە؟ سى­ني كوزقاراستار نەگە داۋ-داماي­عا اينالىپ كەتەدى؟ ول سىن قان­شالىقتى ناقتى جانە جەمىس­تى؟ ءار­بىر قۇپيا نارسە پروبلەما ەكەندىگى داۋسىز.

– قۇپيالار كوبەيگەن سايىن باسى اشىلماعان ماسەلەلەر تۋىنداپ وتىرادى ەمەس پە؟

– ونى كۇندەلىكتى ومىردەن كورىپ ءجۇر­مىز. ايتالىق، تاپ قازىرگى شاقتا «بالا­لارعا جىنىس­تىق قاتىناس تۋرالى اشىق ايتۋ» ماسەلەسى قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. كەيبىر ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر (راس بولسا) جاعاڭدى ۇستاتادى. قازاقشا تۇسىنىكپەن ايت­قاندا بەسىكتەن بەلدەرى شىق­پاعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى مۇنداي كەلەڭسىزدىك قوعامنىڭ ورتاق سىرقاتىنا اينالىپ بارا جاتقانىن نەگە جاسىرۋعا بولادى؟! «قىزىم ۇي­دە، قىلىعى تۇزدە» دەگەن قازاق. ءبىز، قو­عام بولىپ ءوز ۇرپاعىمىزدى مىنا پالە­­لى تاسقىننان قالاي قۇت­قارىپ قا­لامىز؟ ۇيلەنە سالىپ اجىراسۋدىڭ تىم كوبەيىپ كەت­كەندىگىندە وسىنىڭ سالدارى جوق پا؟ شىنىندا، ءبىر كەزدەرى قازاق تىعىپ، قۇپيالاپ ۇستاعان اقپارلار قازىر جالاڭاشتانا باستادى. سول قۇپيا پروبلەماعا اينالا باستاعان جوق پا؟ شەشۋدىڭ جولدارى قايسى؟ ورتا مەكتەپتە جىنىستىق قاتىناستىڭ ەتيكاسى مەن گيگيەناسىن ۇيرەتەتىن الگى ءپان بە؟ وسىنىڭ قانداي قا­جەت­تىلىگى بار؟ «ون ۇشتە وتاۋ يەسى» دەگەن بابالارىمىز. مۇنى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك دەپ ءتۇسىنىپ كەلدىك.

بۇل پروبلەمادان قاشىپ قۇتىلا المايتىنىمىز راس بول­سا، ورتا مەكتەپتە وقيتىن جاس­وسپىرىمدەرگە ءپان رەتىندە ەمەس، ماماندار تاراپىنان ارنايى ءدا­رىس رەتىندە جۇرگىزىلسە دە بولماي ما؟ ارينە، بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە كونسەرۆاتيۆتىك كوز­قا­راس­تاعىلاردىڭ كوپ ەكەندىگى بەلگىلى. اينالىپ كەلگەندە، بالا تاربيەسىنە اتا-انا تىكەلەي جاۋاپتى. وسىنى وسالداتپاۋىمىز كەرەك. اركىم ءوز بالاسىنا يە بولسىن. وتباسىنداعى ءتالىم مەن تاربيە وسالداعان جەردە بارلىق كەلەڭسىزدىكتەردى كۇتۋگە بولادى. ءبىز ەشنارسەگە دە قاراماستان ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسىمىزدى، تابيعاتىمىزدى ساقتاپ قالۋىمىز قاجەت. ايتۋعا وڭاي. وعان مەملەكەت تە، ونىڭ ساياساتى دا مۇد­دەلى بولعانى ابزال ەدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ»، « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» سەكىلدى ۇلتتىق باعدارلامالار اۋاداي قاجەت. سونى ناۋقانشىلدىققا ۇرىن­دىرماي، جان-جاقتى سارالاپ، تەرەڭ قاۋزاپ ءىس قىلعانىمىز دۇرىس. ۇلتتىق دارالىعىڭدى ساقتاۋ – قيىن ءىس. وعان قالتقىسىز سۇيىسپەنشىلىكپەن بىرگە جانكەشتىلىك قاجەت ەكەن. بۇل ەلىڭنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەلىپ تىرەلەتىن ماسەلە. گام­لەتشە ايتقاندا، «بىت، يلي نە بىت؟!»

قازاققا وزىق وي مەن تەرەڭ پا­يىم كەرەك. ءداستۇرلى تانىمىمىز بەن ما­دەنيەتىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي، ونى جاڭعىرتۋىمىز ءلازىم. ءبىز قالايدا باتىستىڭ جالاڭاش، داڭعازا يدەولوگيا­سى مەن ورتا عاسىرلىق ءدىننىڭ جابىق، وقشاۋ، كەرىتارتپا ەكسپانسياسىنان قازاقتىڭ بولمىسىن، قازاقتىڭ جانىن اراشالاۋعا مىندەتتىمىز. ءار قازاق!

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

 اڭگىمەلەسكەن بايقال ءبايادىل،

«Egemen Qazaqstan»

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار