قۋمولا – كىشىتاۋدان باستاۋىن الىپ, دۇيسەنباي, بىلەۋتى, وزەندەرىمەن قوسىلىپ, ارال تەڭىزىنە بەت تۇزەيتىن ارناسى كەڭ, شەجىرەلى وزەن. وسىنداعى قارساقباي قىراتىنىڭ وڭتۇستىك بەتكەيىندە جاتقان «مىڭبۇلاق ويىسى» تەڭىز دەڭگەيىنەن ءجۇز مەتر شاماسىندا جوعارى جاتىر. بۇل ولكەنىڭ مول سۋ قورىنان حابار بەرەدى. مۇندا جوشى حاننىڭ, كەتبۇعا ابىزدىڭ ات تۇياعىنىڭ ءىزى قالعان. جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا «قالماققىرىلعان» شايقاسىن باسىنان وتكەردى. سويتە تۇرا, تىم قاراپايىم, توماعا تۇيىق وزەننىڭ تۇپكى اتاۋى «قۋمولا» ءسوزىنىڭ ماعىناسى نەدەن باستاۋ العانى قۇپيا قالىپ كەلەدى.
ءارتۇرلى جاعدايدا ەلىمىزگە قوجالار اۋلەتى العاش قادام باسۋىنىڭ قۇرمەتىنە – «قوجامجار», جوڭعار شاپقىنشىلىعىندا قىرشىن كەتكەن ءساۋىل باتىر اتىمەن اتالىپ – «قۋمولا» اتانىپتى دەسەدى. بىراق كوكەيگە قونارلىق تۇشىمدى جاۋاپ تابىلماي كەلەدى. اقىرى كونەدەن كۇمبىرلەپ جەتكەن عاشىقتار قۇپياسى دا سىر بولىپ شەرتىلەر كەز كەلگەن سياقتى.
ەستەرىڭىزدە بولار, 1993 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىتاۋعا ارنايى ءتاۋ ەتە كەلىپ: «مىنا قاسيەتتى ۇلىتاۋدىڭ باۋرايىندا ارۋاقتى بابالارىمىزدىڭ باسقان ءىزى جاتىر. ال ۇشار باسىنان سول كەمەڭگەر بابالارىمىزدىڭ ءۇنى ەستىلىپ بارشا قازاقتى بىرلىككە شاقىرىپ تۇرعانداي. ەندى ءبىزدىڭ سول ىزدەن اداسار ەش رەتىمىز جوق», دەگەن بولاتىن.
سودان كونە اڭىزداردىڭ بەتتەرى پاراقتالدى. ويتكەنى جۇبىنان ايىرىلعان اققۋ قۇستىڭ «قۋ-ۋ... قۋ-ۋ...قۋ-ۋ..»-لاپ سول جەردەن كەتپەيتىنى شىندىق.
ەرتاعى, كەرتاعى ءوڭىرى جاراتىلعاننان بەرگى تالاي الاساپىران تاريح كۋاگەرى قۋمولا وزەنىنىڭ اتاۋىنا قاتىستى جايلار سانامدا سان جاڭعىردى. ەركىن ەنتسيكلوپەديالىق دەرەكتەردە كەزىگەتىن «حۋ» ءسوزىنىڭ تامىرى كونە مىسىر اڭىزدارىندا ءدىني اتاۋلارمەن استاسادى. ونىڭ بۇل وڭىرگە اسا كىرىگىڭكىرەمەيتىنىن ەسكەرسەك, ءسوز توركىنىن تۇركى الەمىنە قاتىستى دۇنيەلەردەن ىزدەستىرۋگە بولاتىنداي. ويتكەنى سارىارقاداعى قۋ تاۋى – قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى, شالقيا كەنتى ماڭىندا. ۇلىتاۋ مەن جاڭارقا ارالاس جاتقان ەل.
«كازاحسكو-رۋسسكي سلوۆار» كىتابىنا كوز جۇگىرتەيىك. (پەرەۆود س كازاحسكوگو يازىكا قۋ نا رۋسسكي): «قۋ» – I. لەبەد; II.1) سۋحوي, پەرەسوحشي; – سۋحوستوي; 2) ترۋت, ترۋتوۆيك; – ۆىسۋشەننىي پۋچوك تراۆى, زاجيگايۋششيسيا وت يسكرى; III. بەلىي, بلەدنىي, بلەكلىي; IV. 1) حيترەتس, پرونىرا, پرويدوحا, لوۆكاچ; 2) پەرەن. وبمانچيۆىي, پريتۆورنىي, يزمەنچيۆىي.
بۇل دا وزەنگە اتاۋ بولۋعا نەگىز بولا المايتىن ءتارىزدى. سول سەبەپتى, قازاققا اتاۋى دا, مىنەز-قۇلقى دا ۇندەس كەلەتىن قۇس – اققۋ جايىنداعى اڭگىمەنى تىلگە تيەك ەتپەكپىن.
اققۋدى «كيەلى قۇس» دەپ, مارتتىگىن باعالاپ, قىزدى اققۋعا تەڭەۋ بىزگە جات ەمەس. قۇس اتاۋلىدا جۇپتاسىپ ءومىر سۇرەتىن بىردەن-ءبىر قۇس – اققۋ. جۇبىنان ايىرىلسا, سىڭارى ادامشا قايعىراتىنى سونشا, وزگە اققۋعا قوسىلمايدى. قازاق: «ماحابباتتارىڭ ايدىندا جۇزگەن قوس اققۋداي بولسىن!» – دەپ باتا بەرگەن. «قىس جىلى كەزدە اققۋدىڭ ءبىراز توبى كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعالاۋىندا – اقتاۋ قالاسىنىڭ ماڭىندا قىستاپ شىعادى».
«اققۋدىڭ اتالىعىن «ساپار», بالاپانىن «كوگىلدىر» دەپ دارىپتەيدى... «اققۋ – قۇستىڭ تورەسى, جالعىز جاتىپ وتتاماس».
اققۋ-قازدار – ەجەلگى تۇرىكتەر مەن قازاقتاردىڭ توتەمى بولعان. اققۋدى ولار – «قۋ» دەپ اتاعان. التاي تۇركىلەرى قۋمانداردىڭ اتامەكەنى – «قۋمانيا». ەتنيكالىق اتاۋى ساقتالعان التايلىقتار «قۋ» وزەنى بويىندا ءومىر سۇرۋدە. قارا قۋدىڭ وتانى – اۋستراليا دەسەك, كەزىندە تۇرىك سۇلتاندارى قارا قۋلاردى ساراي حاۋىزدارىندا ساندىككە باسەكەگە ۇستاپتى.
اققۋلاردىڭ كۇندىز-ءتۇنى بىرگە جايىلىپ, ءبىر-بىرىنە سۇيەنىپ ۇيىقتاۋى – تاتۋلىعى. قوس اققۋعا قاز-ۇيرەك تە ىسىرىلىپ جول بەرەدى. قازاق حالقى ەجەلدەن: «اققۋ ايدىنىن اڭسايدى, ادام تۋعان جەرىن اڭسايدى, «اققۋ ايدىن كولدە جۇزەدى, ارۋ ايدىن كوڭىلدە جۇزەدى – دەپ ارداقتايدى. وسىنشالىق قۇرمەتتەن كەيىن دارحان كوڭىلدى بابالارىمىز سايىن دالاداعى ءبىر وزەنگە «اققۋ», «قۋ» اتىن بەرۋگە قيماپتى, سانسىز بەكەت-قامالدىڭ ءبىرى سولاردىڭ قۇرمەتىنە بۇيىرمادى دەۋگە بولار ما؟!
«قۋمولا» ءسوزى – قۋ جانە مولا ءسوزىنىڭ بىرىگۋىنەن قۇرالعانى شىندىققا جاناسادى. «قۋ» – دەگەنى اققۋلار مەكەنى جانە «مولا» – عۇن تىلىندە قورعان سوزىنەن قۇرالادى. قورعان ەلدى-مەكەن ەكەنى شىندىققا جاناسادى. دەمەك, «اققۋلار مەكەندەگەن وزەن جاعاسىنداعى قورعان» بولۋى ىقتيمال.
كەرتاعى تاۋىنان باستاۋ العان ارنالى وزەننىڭ سوناۋ ءبىر زامانداردا سۋ قورى مول بولعانى كۇمان كەلتىرە مە؟ سول ولكەدەگى سانسىز بۇلاق بۇگىندە قاڭسىپ قالعانىمەن كەڭەس كەزەڭىنە دەيىن دە ءوز بەينەسىن جوعالتپاعانى, شەگەندى قۇدىق قازساڭ دا اۋىز سۋ تاۋىپ ىشۋگە بولارىنا دالەل قاجەت پە؟ كوكتەمگى جويقىن سۋ تاسقىنى وتكەل بەرمەگەنى, مالشىلار جازعىتۇرىم تۇرماق, جاز ايلارىندا دا وزەن تابانىنا كيىز ءۇيىن تىكپەگەنى ايان. ويتكەنى جاۋىن بولىپ كەتسە, سۋ استىندا قالۋ قاۋپى ساقتالعان-دى. وزەن جاعاسىنداعى بيىك قامىس, سۋ جاعالاي بىتىك وسكەن بالعىن قۇراق, وزەن تابانىنداعى جاسىل كوكوراي شالعىن ۇجىمشار مەن كەڭشاردىڭ مالىنا ساقتاپ كەلدى ەمەس پە؟!
ەندەشە باياعى بابالارىمىز وتكەل بەرمەس اعىنى قاتتى ارنالى وزەننىڭ ەن سۋىن كادەگە جاراتىپ, جاعالاي وسكەن قۇبا تال, قامىس-قوعاسىن پايدالانىپ, مال-جانعا قولايلى شابىندىقتى دالانىڭ توسىنە قورعان سالسا, جاراسىمدى بولماۋشى ما ەدى؟ بۇل ۇزىن اققان وزەندى تومەن جاعالاپ وتىرسا, كيەلى وڭتۇستىك وڭىرىنە اداستىرماي باستاپ اپارادى.
تاعى ءبىر كومەسكى اڭىز نۇسقاسى وزەن اتاۋىن جالپاق جۇرتشىلىققا جايۋعا سەبەپكەر بولعان ساق پاتشايىمى زارينا زامانىنا الىپ بارادى. ميديا مەملەكەتى كاسپي تەڭىزىنەن پارسى شىعاناعى ارالىعىندا ورنالاسقاندىقتان, ساقتارمەن قارىم-قاتىناسى بولعان. ميديا پاتشاسىنىڭ بالاسى ستريانگەي حانزادا زارينانى قولعا تۇسىرگەن جولى ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ, ەلگە دەيىن شىعارىپ سالىپتى. كەيىن دە ەكى عاشىق ءبىزدىڭ ولكەنىڭ قۇلانىن بىرگە اۋلاپ, وزەن بالىعىنان ءدام تاتىپ, يەن دالادا كەزىگىپ جۇرەدى. بىردە, وتكەل بەرمەي ارناسىنان اسىپ ماڭايعا كەڭ جايىلىپ, جارقىراپ جاتقان مول سۋلى وزەندى كورىپ:
– مىنا تۇستان ات جالداپ وتسە, قالاي بولار ەكەن؟ – دەپ سۇرايدى ستريانگەي حانزادا.
– تاكاپپار وزەن سەنىڭ حانزادا ەكەنىڭدى تانىمايدى. سوندىقتان تۇبىندەگى ءيىرىمى تارتىپ كەتەر. ءسويتىپ جوق جەردە قاندى قىرعىن ەتەك الار. ءسال تومەندە وتكەل بار, ارعى بەتكە وتكىڭ كەلسە, سول دۇرىسىراق, – دەگەن زارينا اتىن تەبىنىپ قالدى. سوزدەن جەڭىلگىسى كەلمەي حانزادا شامىرقانعان كەيىپ تانىتتى.
– ءجۇر, قىمباتتى حانزادا, بۇل ءيىرىمدى «قۇلان وتپەس» دەپ اتايدى. بۇل ارا جابايى قۇلانعا دا وتكەل بەرمەيدى. تۇبىندەگى تارتپا – جەراستى كوزى ەلگە مول سۋدى جازى-قىسى قامتاماسىز ەتەدى. قىستىڭ قارى, كوكتەمگى جاڭبىر مەرەيىن تاسىتاتىنى تاعى بار.
– راسىندا دا, سۋى مول ەكەن, بۇل وزەننىڭ اتى قالاي اتالادى؟ – دەگەندە:
– اتاۋىن ءوزىڭ دە ايتىپ تۇر ەمەسسىڭ بە, سۋى مول, ياعني, بۇل – «مولسۋ» وزەنى, – دەيدى پاتشايىم.
مۇنى قالجىڭعا بالاعان حانزادا ستريانگەي:
– ايدىندا جۇزگەن اققۋى كوپ, ەلىندە وزىڭدەي ەركەسى بار جەردىڭ اتاۋىن «اققۋلى ايدىن» دەسە جاراسپاس پا؟ راسىندا دا, مىنا دالادا «سۋ مول, ءا», ايدىنىندا قۋ مول, ءا؟ – دەپ تاقپاقتاتىپ جىبەرەدى. سول ءسات ايدىندا جۇزگەن اققۋعا ەلجىرەي قاراپ تۇرعان ەكى عاشىق:
– راسىندا دا, قۋ مول ەكەن, ءا! – دەپ كۇرسىنىپ قالىپتى.
– قۋ مول, ءا؟ – حانزادا رياسىز جىميدى.
– قالاي دەدىڭ؟ – الدەنە ەسىنە تۇسكەن زارينا ويلانىپ قالدى.
– قۋ مول, ءا!
– بىزدە, بىلەسىڭ بە, مولا – قورعان عوي. مىنا تۇسقا جەدەل قورعان ورناتىپ, ەل قونىستاندىرۋ قاجەت ەكەن. سوندا مۇندا جۇرگىنشى عانا ەمەس, ماحاببات ايدىنىندا ەركىن جۇزگىسى كەلگەن كەز كەلگەن جاس ارمانىن اشىق ايتار ەدى, شىركىن!
– ماحابباتقا بەرىك, ادال جاستار ەلىن, جەرىن ەشقاشان ساتپايدى.
– ەلىن, جەرىن ساتپايتىن بولادى دەدىڭ-اۋ, وتە ورىندا ايتتىڭ. ءتۇبى بۇل مەنىڭ دە بەرىك شەشىمىم بولار, – دەدى جەڭىل كۇرسىنگەن زارينا.
– دۇرىس-اق, وسى جەرگە قامال ورنات, مىنا نوكەرلەرىڭە قونىس بولسىن. سوسىن ونى ءبىزدىڭ قۇرمەتىمىزگە «اققۋلار قورعانى», «قۋمولا», – دەپ اتاساڭشى!
حانزادا ءوز قيالىنا بەرىلىپ, زاڭعار كوككە ارمانىن وزدىردى.
– لايىم سولاي بولسا, ەلگە دە پايداسى شاش-ەتەكتەن بولار ەدى-اۋ!
بىراق ناق سول ساتتە, ادەپتەن اسپاعانىمەن عاشىقتىق بۋىنا ماسايىپ ءجۇرىپ, اۋىزدارىنان شىققان وسى دۋالى ءسوزدىڭ كەيىن شىندىققا اينالارىن ولار بولجاعان جوق ەدى. شەشىمدى تاعدىر مەن تابيعات وزدەرى تاڭدادى, ۇسىنىسىن دا وزدەرى جاسادى.
كوكەيىندەگى كۇدىكتى سەيىلتپەك بولعان زارينانىڭ كۇيەۋى ءمورمور ارادا از ۋاقىت وتكەندە, حانزادانى قاپىدا قولىنا تۇسىرەدى, ارپالىس كەزىندە ءوزى جارالانىپ, قايتىس بولادى. زارينا حانزادانى ەلىنە اتتاندىراردا:
– ادال ماحابباتىمىزدىڭ بەلگىسى بولسىن, ەكى پاتشالىقتى بىرىكتىرىپ, ءبىر ەل بولايىق, قوسىلايىق, – دەيدى حانزادا ستريانگەي, بىراق:
– مەن ءۇشىن ەلىمنىڭ ەركىندىگىنەن ارتىق ەشتەڭە جوق, – دەگەن شەشىمىن ايتىپ, قارا كوزىنەن جاس تامشىلاعان زارينا حانشايىم «قۋمولا» قورعانىن تۇرعىزىپ, وزەننىڭ اتاۋىن تاريحتا قالدىرىپتى. ءبىر كەزدەگى اساۋ ارنانىڭ ەنى شاعىنداعان تۇستا اعىستى «قۇلان وتپەستىڭ» جەراستى كوزى دە تارتىلىپ, بەرگى زاماندا «قۇلان وتكەن» اتاۋىن يەلەنىپ, ءبىزدىڭ زامانعا ىلىكتى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ: «بۇگىنگى كۇندى ءتۇسىنىپ-ءتۇيسىنۋ ءۇشىن دە, بولاشاقتىڭ ديدارىن كوزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن دە كەشەگى كەزەڭگە كوز جىبەرۋىمىز كەرەك» – دەپ ايتقانى تۇسىنگەن جانعا كوپ سىردى جايىپ سالادى. ونى تارقاتۋ قۋمولا تاريحى ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ, قازاق ەلىنىڭ كەشەندى باعدارلاماسىندا ويىپ تۇرىپ ورىن الار تىڭ دەرەكتىڭ ءبىرى بولارى انىق.
توعانباي قۇلمان ۇلى,
جۋرناليست, ولكەتانۋشى
