شىنىندا دا زيالى ادام دەپ كىمدى ايتامىز؟ قازاق ءتىلىنىڭ ون تومدىق تۇسىندىرمە سوزدىگىندە «زيالى اراب ءسوزى «ىزەتتى, ادەپتى, سىپايى» ۇعىمىندا, سونداي-اق اۋىسپالى ماعىنادا وقىعان, ساۋاتتى ازامات, ينتەلليگەنتسيا» دەپ كورسەتىلگەن. ءىرى عۇلاما عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, زيالى كىسى ۇنەمى ىزدەنىستە جۇرەتىن, جوقتان بار تۇرعىزاتىن, سول جينالعان رۋحاني بايلىقتى كادەگە جاراتاتىن, بەينەلەپ ايتساق, جەكە-جەكە كىرپىشتەن ءۇي تۇرعىزاتىندار. ولار يدەيا ۇسىنادى, بولاشاققا مەگزەيدى, وتاندىق دەڭگەيدەگى ۇلى ىستەرگە سەبەپشى, قاجەت بولىپ جاتسا, سونىڭ باستاۋىندا بولا بىلەدى. بۇلاردى عىلىمي تىلدە ۇلتتىڭ ەليتاسى دەيدى. ەليتا – ۇلتتىڭ جاي قايماعى ەمەس, بالقايماعى.
وسى ورايدا جەلتوقسان وقيعاسى ويعا ورالادى. اراعا اپتا سالماي كولبين الماتىنىڭ زيالى قاۋىمىنىڭ بەلدى دەگەن وكىلدەرىن جيناپ, وقۋ ورىندارىنا بارىپ, ۇكىمەتتى قولداپ, ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋدى سۇراعان ەدى دەپ ەسكە الادى سول كۇندەردى جازۋشى, اتاقتى پارتيزان, حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ اعامىز. بىراق مەن ەشبىر وقۋ ورنىنا بارمادىم. جازۋشىلار وداعىنداعى جينالىستا دا مىنبەردە سويلەپ بولىپ, شىعار ەسىككە تايانعاندا:
«مەن بۇل قورلىقتى كورگەنشە سوعىستا ءولۋىم كەرەك ەدى», دەگەندى ايتقان جۇبان مولداعاليەۆتەن وزگە رەسپۋبليكا پارتيا ۇيىمىنىڭ جاڭا باسشىسىنا تىكەلەي قارسى سويلەگەن ەشكىم بولمادى. قايتا «مەن سىزبەن بىرگە كوشەدە جۇرۋگە ءازىرمىن. سىزگە ەشكىمنىڭ تيىسپەيتىنىنە كەپىلدىك بەرەمىن» دەپ جاعىنىپ قالعىسى كەلگەن جازۋشىلار دا بولدى. كومپارتيانىڭ «اق دەگەنى العىس, قارا دەگەنى قارعىس» بولىپ تۇرعان شاقتا كسرو جوعارى كەڭەسى سەسسياسىندا «ارال تۋرالى ايتامىن» دەپ مىنبەرگە شىعىپ, جەلتوقسان شىندىعىن الەمگە جاريا ەتكەن اقىن, دەپۋتات مۇحتار شاحانوۆتىڭ ەرلىگىن استە ۇمىتۋعا بولماس», دەپ ماقتان ەتەدى قاسىم قايسەنوۆ. كوزى قاراقتى وقىرمان اقىل-پاراسات يەسى, ەل مۇددەسى, حالقىنىڭ قامى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتىپ, ادىلەتتىڭ اق جولىنان تايماي جۇرگەن تارلاندار بارىنان حاباردار دەپ بىلەمىن. ءيا, ولار ەل مۇددەسىن, جەر مۇددەسىن قورعاۋعا جانىن سالىپ, ادىلەتتىڭ اق جولىنان تايعان ەمەس.
نەسىن جاسىرامىز, ەل ىشىندە كەڭەس داۋىرىندە شەن تاعىپ, شەكپەن كيگەندەر, جالعان بەدەلگە يە بولعاندار از ەمەس-ءتىن. سولاردىڭ كەيبىرى ء«بىزدىڭ كەزىمىزدە ءتارتىپ كەرەمەت ەدى عوي, ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەدىك ەمەس پە دەسە, ەندى بىرەۋلەرى «مەن ءبىرىنشى سەكرەتار بولىپ تۇرعاندا, وبكومدا ىستەگەن كەزىمدە, ديرەكتور بولعانىمدا...» دەپ ءبوسىپ جاتادى. ەندى ءبىر باسشىسىماقتار تۋريستىك جولدامامەن شەتەلدە بولعانىن ماقتان ەتەدى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى اۋستراليا ەلىندە بولعانىن, ءۇندىستاندا كىلەم جابىلعان ءپىلدىڭ ۇستىندە سۋرەتكە تۇسكەندەرىن اسا ءبىر مارتەبە ساناپ, ماقتانىشپەن ەسكە الادى. بۇلار دا وزدەرىن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە جاتقىزادى. وندايلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى اكىمدەر مەن لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەردى جاعالاپ, جەتىم قوزىداي تىمىسكىلەنىپ, قاراقان قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەۋگە بەيىم.
اق ساقالدى ابزال جاندار دەگەندە كوز الدىڭا جۇزىنەن يمانى توگىلگەن, كوكىرەگى قازىنا, اق ساقالى اپپاق ارىنىڭ بەلگىسىندەي, ءسوزى دۋالى كىسىلەر ەلەستەيدى. ناعىز زيالى سوزىمەن دە, ءىس-ارەكەتىمەن دە ەرەكشەلەنەدى, سونىسىمەن تانىلادى. ەل زيالىسىز بولمايدى. حالىقتى تاربيەلەۋ زيالىلاردىڭ ءىسى دەگەن ەكەن ورىس ويلىلارىنىڭ ءبىرى ۆاسيلي كليۋچەۆسكي. ەلىمىزدىڭ ارى مەن نامىسىن قورعاپ, ونىڭ مەرەيى ۇستەم بولۋىنا تەر توگىپ, قاجىماي ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ازاماتتار بارشىلىق. راس, زيالى قاۋىم وكىلىنە جاتاتىن كىسىلەر دە ءارتۇرلى كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا ۇلت قاسىرەتىنە اينالىپ وتىرعان, اراق-شاراپقا اۋەستەر دە كەزدەسىپ قالاتىنىن قايتەرسىڭ.
زيالى دەپ جۇرگەندەردىڭ اراسىندا ءوزىنىڭ وتباسىن باسقارا الماي ماسقارا بولىپ جۇرگەندەر دە جوق ەمەس. «جاس يىسكە» ەلتىگەن ولار سۇيىكتى جارىن, بالا-شاعاسىن ۇمىتىپ, ۋاقىتشا ساۋىق-سايراندى قىزىقتاپ جۇرگەندەرى. ال بيلىك باسىندا وتىرعان جىگىتتەردىڭ كەيبىر كەلەڭسىز ءىس-ارەكەتىن ەستىگەندە نالىپ, شىركىنگە نە جەتپەيدى ەكەن دەپ جانىڭ كۇيزەلەتىن كەزدەر بولادى. مۇندايدا تەكتىنىڭ تۇقىمى ارتىق اساپ, ارام قۇسپاسا كەرەك ەدى دەگەن وي ورالادى.
بۇگىندە ەلىمىزدە جەمقورلىق پەن پاراقورلىق كەڭ ەتەك الۋدا. پالەنشە, تۇگەنشە پارا الۋ ۇستىندە ۇستالىپتى دەگەندى گازەتتەن وقىپ جاتامىز. ءبىز بىلەتىن, ءوزىن قادىرمەندى قارتتار ساناتىنانمىن دەپ ەسەپتەيتىن ءبىر زامانداسىمىزدىڭ كۇيەۋ بالاسى, بالاسى جەمقورلىقتىڭ كەسىرىنەن جاۋاپقا تارتىلىپ, جازاسىن وتەۋدە. «پارا الۋدى بايۋدىڭ تۋرا جولى دەپ بىلەتىن لاۋازىمدى تۇلعالار ەشتەڭەدەن قايمىعىپ, قىسىلمايدى. شىنىنا كەلسەك, «قانشا الساڭ دا ايلىق, بولا المايدى بايلىق» دەگەنى بار قادىر مىرزا ءالىنىڭ. اركىم وزىنەن جوعارىعا قارايدى, تۇرمىس-دارەجەسى سونىمەن تەڭدەس بولسا دەپ ارماندايدى. ءسويتىپ ءجۇرىپ ءىستى بولىپ, تەمىر توردىڭ ار جاعىنان ءبىر-اق شىققانىن بىلمەي دە قالادى. بوس ماداققا ماسايراپ, ءۇي-جايى, دۇنيە-مۇلكىنە تاڭعالىپ, تاڭداي قاققانداردىڭ ماقتاۋىنا ءماز بولادى ولار. وسى ورايدا ۇلى ابايدىڭ مىنا ءبىر دانا ءسوزى ەسىڭە تۇسەدى:
«سەنبە جۇرتقا تۇرسا دا قانشا ماقتاپ,
اۋرە ەتەدى ىشىنە قۋلىق ساقتاپ.
وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار,
ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ.
ءوزىڭدى سەنگىشتىكپەن اۋرە ەتپە,
قۇمارپاز بوپ ماقتاندى قۋىپ كەتپە.
جۇرتپەن بىرگە ءوزىڭدى قوسا الداسىپ,
سالپىلداپ ساعىم قۋعان بويىڭا ەپ پە؟
بۇگىندە ەل باسقارۋ ىسىنە جاستار بەلسەنە ارالاسۋدا. مەملەكەتتىك قۇرىلىم جۇيەسىندە ىسكەر, ءبىلىمدى دە بىلىكتى جىگىتتەر جەتىپ-ارتىلادى. بيىلعى جىل جاستار جىلى دەپ بەكەر اتالماسا كەرەك. بۇلار بۇگىنگى زيالى قاۋىمنىڭ ءىزباسارلارى, ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى جارقىن بولاشاعى ءۇشىن قىزمەت جاساپ جاتقان ونەرلى دە ورەلى جاستار. بۇلار جايلى دانا حالقىمىز:
جاسى كىشى ءىنىنى
اقىلى ارتسا, اعا تۇت,
جاسى ۇلكەن اعانى,
جاقسى سىيلاپ, جاعا تۇت, – دەگەن عوي.
قاناپيا مىرزاعوجين,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
