تاياۋدا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن التىنعا اۋىستىرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانى بەلگىلى. «ۇلتتىق قور قاراجاتىن قالىپتاستىرۋ جانە پايدالانۋ تۇجىرىمداماسىنا» سايكەس قور پورتفەلى قايتا قارالماق. «جيناق قورجىنىنىڭ اكتيۆتەرىن ستراتەگيالىق ءبولۋ اكتيۆتەردى ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتىن جالعاستىرۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى كۇتىلەتىن كىرىستىلىكتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان كونسەرۆاتيۆتى بولۋدەن (وبليگاتسيالار – 80%, اكتسيالار – 20%) تەڭگەرىمدى بولۋگە (وبليگاتسيالار – 60%, اكتسيالار – 30%, بالامالى قۇرالدار – 5%-عا دەيىن جانە التىن – 5%-عا دەيىن) ءوتۋدى كوزدەيدى. التىننىڭ ءبىر بولىگى ۇلتتىق بانكتىڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرىنەن اۋدارىلادى», دەلىنگەن قۇجاتتا.
ۇلتتىق بانكتىڭ سايتىندا بۇرىن جيناق پورتفەلىنىڭ اكتيۆتەرى مىناداي پروپورتسيادا بولىنگەنى انىق جازىلعان: وبليگاتسيا – 60%, اكتسيالار – 35% جانە بالامالى قۇرالدار 5%-عا دەيىن.
جالپى, كوپشىلىك التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكىندە ساقتالۋدا دەپ ويلايدى. شىن مانىسىندە, ولاي ەمەس ەكەنىن قارجىگەر ءىلياس يساەۆ بىزگە ءتۇسىندىرىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ التىن رەزەرۆىمىز انگليانىڭ ورتالىق بانكىندە ساقتاۋلى. ەڭ سەنىمدى التىن نارىعى وسى ەلدە. لوندون التىننىڭ تازالىعىن كەپىلدەندىرىپ, سەرتيفيكات بەرسە, باعالى مەتالل كەز كەلگەن نارىقتا اقشا ورنىنا ەركىن اينالىمدا بولا الادى. «التىن نارىعى – انگليا. الەم نارىعىن ۇستاپ تۇرعان ۆاليۋتا مەن التىندى اقش پەن انگليا باسقارىپ وتىر», دەيدى قارجىگەر.
ساراپشى ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن التىنعا اۋىستىرۋعا گەوساياسي فاكتورلار سەبەپ بولىپ وتىرعانىن ايتادى.
«بۇعان تەك ىشكى ەمەس, سىرتقى فاكتورلار دا اسەر ەتىپ وتىر. رەسەي مەن اقش, باتىس ەلدەرى, اقش پەن قىتاي اراسىنداعى تەكەتىرەستەن كەيىن الەمنىڭ نازارى اقش دوللارىنا ەمەس, التىنعا اۋا باستادى», دەيدى ءى.يساەۆ.
اقش-تىڭ دوللارعا قاتىستى ساياساتى وزگەردى
ماماندار اقش-تىڭ ەكونوميكاعا اقشا سالۋدى ازايتۋ ارقىلى دوللاردىڭ قۇنىن ءوسىرۋدى كوزدەيتىن ساياساتى ءوزىن ءوزى اقتاعانىن ايتادى. الەم الداعى ۋاقىتتا اقش دوللارىنىڭ جەتەگىندە جۇرە بەرگىسى كەلمەيتىنىن اقش-تىڭ ءوزى اڭعاردى. بىراق وعان بالاما بولاتىن فاكتور تۋرالى بىرجاقتى شەشىمگە كەلگەن جوق. ۇلتتىق قورداعى قازىناسىنىڭ 60 پايىزىن اقش دوللارىمەن ساقتايتىن رەسەي قازىر ونى
20 %-عا دەيىن ازايتتى.
ساراپشىلار مۇنداي جاعداي الەمدىك ەكونوميكانىڭ باياۋلاۋىنا جانە دۇنيە ءجۇزىنىڭ دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىگىنىڭ ارتۋىنا اكەلىپ سوعادى دەپ وتىر. ەكونوميكاسىنىڭ 60%-ى اقش دوللارىنا تاۋەلدى قازاقستان ءۇشىن مۇنىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. قازىناداعى التىن-ۆاليۋتا قورى ازايعان ەلدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتاسى قۇنسىزداناتىنى بەلگىلى جايت. سوندىقتان ساراپشىلار پرەزيدەنت جارلىعى تەڭگەنى قۇنسىزدانۋدان قاشانعا دەيىن ساقتاي الاتىنىن ءدوپ باسىپ ايتا الماي وتىر.
ەكونوميكانى دوللاردىڭ قۇرساۋىنان قۇتقارۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى اڭگىمەنىڭ ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلە باستاعانىنا ەكى-ءۇش جىل بولعان. بانك دەپوزيتتەرىندەگى سالىمداردىڭ باسىم بولىگى اقش دوللارى نەمەسە باسقا دا شەتەلدىك ۆاليۋتا تۇرىندە ساقتالدى. مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانكتىڭ مونەتارلىق, قارجى-نەسيەلىك ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى از. تومەندەپ كەتۋى دە مۇمكىن. اقش دوللارىن باسپادان باسىپ شىعارۋ قۇزىرەتى ۇلتتىق بانكتە جوق. سوندىقتان ۇلتتىق بانك تەڭگەنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن جوعارىلاتۋ, اقش دوللارىنىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن تومەندەتۋ ارقىلى ىشكى نارىقتىڭ بەتالىسىنا اسەر ەتە المادى. قالاي بولسا دا ەندىگى ءۇمىت پرەزيدەنت قول قويعان قۇجاتقا بايلانىپ تۇرعانداي.
سوڭعى جىلدارى تەڭگەنىڭ تۇراقتىلىعىنا تونگەن قاۋىپ ىشتە دە, سىرتتا دا ەسەلەنىپ كەتتى. ساراپشىلار بۇل رەتتە ىشكى قاۋىپ بىزگە قاتەر ءتوندىرىپ تۇرعانىن ايتادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق بانك قازىرگى جاعدايدان تابىس تاۋىپ قالۋعا تىرىسىپ جاتقاندارعا توسقاۋىل قويۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قارجىلىق جاعدايىمىز, ەكونوميكامىز رەسەيگە بايلانىپ تۇرعان جوق. رۋبلگە قاتىستى دوللار باعامى 42-44 رۋبلگە ءتۇسىپ كەتسە عانا الاڭداۋعا بولادى. بىزدە التىن-ۆاليۋتا قورى جەتكىلىكتى. ياعني, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىنىڭ ءبىر بولىگىن التىنعا اۋىستىرۋ تۋرالى شەشىمى ۇلتتىق قورعا از ۋاقىتقا بولسا دا قوسىمشا تىنىس, كۇش الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قولما-قول اقشا ايىرباسى العاشقى جارتىجىلدىقپەن سالىستىرعاندا 4 پايىزعا قىسقاردى. سوندىقتان الاڭداۋعا سەبەپ تە, نەگىز دە جوق. دوللارعا دەگەن قاجەتتىلىك بايىپتى جولمەن وتەلسە, جۇرت ساباسىنا تۇسەدى دەگەن ءۇمىت بار.
قارجىگەر ءى.يساەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, مەملەكەتتىك قۇندى قاعازداردىڭ قاي ەلدە بولسا دا باعاسى تومەن. شەت مەملەكەتتەردىڭ قۇندى قاعازدارىنا سالىنعان ۆاليۋتامىزدىڭ جىلدىق ءوسىمى 2-3 پايىزدان اينالادى ەكەن.
«نارىقتىڭ جالپى ەرەجەسى بويىنشا ءار ەلدىڭ التىن-ۆاليۋتالىق رەزەرۆىنىڭ كولەمى 3 ايلىق يمپورتقا تەڭ بولۋى ءتيىس. قازاقستان ايىنا 10 ملرد دوللارعا يمپورت تارتاتىن بولسا, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆى 30 ملرد دوللاردان كەم بولماۋى ءتيىس. ەكونوميكا وسكەن سايىن ەكسپورت پەن يمپورت تا وسەدى. التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىمىز وسكەنىنە سەنىپ قالۋعا بولمايدى. بۇل تەك مۋلتيپليكاتيۆتى عانا اسەر ەتۋى مۇمكىن», دەيدى ول.
سىرتقى ەكونوميكاعا تاۋەلدىلىك ءىجو ءوسىمىن شەكتەيدى
...مۇنداي قۇبىلىس تەك ءبىزدىڭ ەلدە ەمەس, قىتايدا دا بايقالعان. بىراق سوعان قاراماستان, قىتاي بۇگىندە ەكونوميكا جاعىنان الەمدە ەكىنشى ورىنعا شىقتى. كورشى ەلدى وسىنداي دارەجەگە جەتكىزگەن 52 ترانسۇلتتىق كومپانيا, ونىڭ 70 %-ى امەريكالىق كورپوراتسيالار. قازىر قىتاي اۋماعىن سول كورپوراتسيالار اكتيۆتەرىن الىپ كەتىپ جاتىر. قىتاي ءيۋاندى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋ ارقىلى ەكسپورتتان تۇسكەن قارجىنى ىشكى ەكونوميكانى دامىتۋعا سالۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلىپ, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قۇندى قاعازىنا سالۋدى توقتاتا باستادى. رەسەيدىڭ دە ءرۋبلدى ەركىن اينالىمعا جىبەرۋدى بارىنشا جەدەلدەتۋىنىڭ سەبەبى وسىندا. رەسەي نارىعىن دا يمپورت باسىپ بارادى, ال وتاندىق ونەركاسىپ پەن ءوندىرىس ونىمدەرىنە سەرپىن بەرۋ ءۇشىن وسىنداي باتىل قادام كەرەك-اق. رەسەيلىك بۇل قادام قازاقستان, بەلارۋس, ۋكراينا سەكىلدى ەلدەردىڭ تاۋارىنا توسقاۋىل جاساۋى دا مۇمكىن.
ال قارجىگەر بەيسەنبەك زيابەكوۆ بىزگە قارجى سالاسىندا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر كەرەك دەگەن پىكىرىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ جالعىز شەشىمى وزگەرىستەرگە سەبەپ بولا المايدى. بۇل شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتۋعا باعىتتالعان كەزەكتى قادام. ءبىزدىڭ ەلدە مۇنايدان تۇسكەن تۇسىمگە بايلانىستى «ايتىلمايتىن اڭگىمەلەر» وتە كوپ. وسىدان كەلىپ ول قاجەتتى نۇكتەلەرگە جۇمسالماي ما دەگەن قاۋىپ بار. يندۋستريالاندىرۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەسىندە جەتىستىكتەرگە جەتتىك دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا المايمىز. ۇلتتىق بانكتە, تىم بولماسا, ىشكى نارىقتاعى قارجى باعامىن رەتتەتۋدىڭ 5-10 جىلدىق تاجىريبەسى بولسا, جاعداي بۇلاي ۋشىعىپ كەتپەيتىن ەدى.
قارجىلىق ساياسات ءتۇزۋ, ايقىن بولسا, ىشكى نارىق ۆاليۋتا باعامىنداعى قۇبىلمالىققا بەيىمدەلەدى. ب.زيابەكوۆتىڭ پايىمداۋىنشا, بىزدە ونداي تاجىريبە بولمادى. ۇلتتىق بانكتىڭ قازىرگى ارەكەتى قولدان رەتتەۋدەن ءارى اسا المايتىن بۋفەرلىك ۇستانىمعا كوبىرەك ۇقساپ بارادى. مۇنداي ۇستانىم ارقىلى ول ەكى تاراپقا دا قىزمەت كورسەتىپ وتىر. «قارجى نارىعىنداعى ترەيدەرلەر بارلىق ەلدەردە بار. بىراق باسقا ەلدەردە ولار ءوزىنىڭ ورنىن بىلەدى. ۇلتتىق بانك الداعى ۋاقىتتا ولاردى باقىلاۋعا الماسا, جاعداي ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا قاپەرگە الىپ جۇرەتىن فاكتور وسى. سوندىقتان ەكونوميكالىق ساياساتتاعى اشىقتىقتى قارجى سالاسىنان, ۇلتتىق قوردىڭ جۇمىسىنان باستايىق. مۇنى كەشىكتىرۋگە بولمايدى. ەگەر مۇناي باعاسى الداعى بەس-التى جىلدا كوتەرىلمەسە, جاعداي قيىندايدى», دەيدى ب.زيابەكوۆ.
2020 جىلعا قاراي الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسىنىڭ ءبىر باررەلى 40 دوللارعا دەيىن قۇلدىراۋى مۇمكىن. جاڭا مۇناي كەن ورىندارىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى الەمدىك نارىقتاعى شيكى مۇنايدىڭ كوبەيۋىنە جانە مۇنايعا دەگەن سۇرانىستىڭ ازايۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. بۇل تۋرالى ب.زيابەكوۆ: «باسەكە كوبەيىپ, تۇتىنۋشىعا تالاس باستالدى دا, مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەدى. الداعى ۋاقىتتا دا مۇنايدىڭ باعاسى تومەندەي بەرەدى. بۇل ەكونوميكاسى مۇنايعا بايلانعان ەلدەر ءۇشىن قۋانارلىق جاعداي ەمەس», دەيدى.
ەكونوميكامىز قالىپتى بولۋى ءۇشىن الەمدىك نارىقتاعى مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 دوللاردان تومەندەمەۋ كەرەك. شيكىزات قۇنى 50-60 اقش دوللارى اراسىندا قۇبىلىپ تۇرعانى ءتيىمسىز. «مۇناي باعامىنا قاتىستى ۇزاق مەرزىمگە بولجام جاساۋ قيىن. ءوندىرىستىڭ جاڭا تەحنولوگيالارى پايدا بولۋدا. نانوماتەريالداردى سينتەزدەۋ ارقىلى كومىر مەن اعاشتان مۇناي الۋ ءتاسىلىن نورۆەگيا قولدانىسقا ەنگىزدى. قازاقستاندى قيىندىقتار كۇتىپ تۇرۋى مۇمكىن. رۋبل مەن تەڭگە جۇبىندا قازىر قۇنسىزدانۋ باسىم. تەڭگەنى قۇنسىزدانۋدان وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردى قولداۋ عانا قۇتقارادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىز وتاندىق ءونىم ءوندىرۋ سالاسىنا ءمان بەرمەدىك. سونىڭ زاردابىن ەندى سەزىپ ءجۇرمىز», دەدى ب.زيابەكوۆ.
قارجى ترەيدەرلەرىنەن تەڭگەنى قورعاۋ كەرەك
قازاقستاندا قوعامنىڭ اقش دوللارىنا دەگەن ىقىلاسى اقش دوللارىنا قوسىمشا دەم بەرىپ وتىر. حالىق ۇزاق مەرزىمدەگى دەپوزيتىن تەڭگەمەن ەمەس, شەتەل ۆاليۋتاسىمەن ساقتاۋعا بەيىل. ەكونوميكادا شەتەلدىك ۆاليۋتامەن بەرىلەتىن نەسيەگە سۇرانىس بولماعان سوڭ ونى اينالىمعا شىعارا المايدى. بۇل تەڭگە ءۇشىن دە, بانكتەر ءۇشىن دە جاعىمسىز ترەند تۋدىراتىن فاكتور. ساراپشى ب.زيابەكوۆ وسى رەتتە تەڭگە الىپساتارلاردان – قارجى ترەيدەرلەرىنەن قىسىم كورىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. سەبەبى ۆاليۋتا ايىرباستاۋ نىساندارى اقش دوللارىن ۇلتتىق بانك بەلگىلەگەن باعامنان جوعارى قويىپ ساتادى. سول ءۇشىن ءىرى ۆاليۋتا الىپساتارلارىنان تەڭگەنى قورعاۋ كەرەك. تمد ەلدەرىندە, شەت مەملەكەتتەردە وتىرىپ, كاسىپتەرىن دوڭگەلەتىپ وتىرعان ۆاليۋتا الىپساتارلارى ءبىز ءۇشىن قاۋىپتى.
«1929 جىلى اقش-تا «قارالى بەيسەنبى» ورىن الدى. سول كەزدە اقش-تاعى ۆاليۋتا الىپساتارلارى بيرجاداعى اكتسيالاردىڭ قۇنىن ءتۇسىرىپ جىبەرىپ, اقش ءبىر كۇندە 25 ملرد دوللار شىعىن شەكتى» دەپ وي قورىتتى بەيسەنبەك زيابەكوۆ. بۇل قارجى سودان بەرگى ينفلياتسيانى ەسەپتەسەك, قازىر 320 ملرد دوللارعا تەڭ ەكەن. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بولاشاقتا ۆاليۋتا ترەيدەرلەرىنە قاتىستى زاڭدى قاتاڭداتىپ, مەملەكەتتىك باقىلاۋدى رەتتەپ العانى ءجون.
الماتى
